Rýhanııat • 14 Qańtar, 2020

Arıstofan. Ǵasyrlar úndestigi

36 retkórsetildi

Bizdiń jyl sanaýymyzdan myńdaǵan jyldar buryn alaqandaı Grekııa búkil adamzatqa «órkenıet» dep atalatyn uǵym­dy quraıtyn ómirdiń barlyq komponentterin taratty. Tarıh, fılosofııa, sheshendik óner, zańnama, mem­lekettik qurylym, demokratııa, par­lamenttik basqarý, joǵary bılik (senat), sóz bostandyǵy men adam quqyǵy sııaq­ty qoǵamnyń jetilgen formasymen qatar teatr, dramatýrgııa, sporttyń olımpıadalyq túrin de ómirge alyp keldi. Qoǵam ómiriniń damýynda adamzat bul komponentterden áli de alystap kete qoıǵan joq. Uly tarıhshylar men fılosoftardyń eńbekteri kúni búginge deıin mánin joımaǵan aspandaǵy adastyrmas jaryq juldyzdaı barsha álemge nuryn shashyp, baǵyt siltep keledi. Al Platonnyń shákirti, Makedonskııdiń tárbıeshisi Arıstotel bolsa teatr teorııasyn dúnıege alyp keldi, búkil teatr álemi sol teorııany kúni búginge deıin basshylyqqa alýdan bas tarta qoıǵan joq. Teatrtaný ilimi men teatr ónerine baılanysty joǵary oqý oryndarynyń bárinde Arıstotel teorııasy oqytylyp keledi.

1-bólim

Aýyl sharýashylyǵy erekshe damy­ǵan kóne Grekııada júzim men sharap qu­daıy uly Dıonıs pat­­shanyń qurmetine odalar aıtylyp, teatrlandyrylǵan kórinister qoıyla bastady. Bul kóri­nisterde negizinen hor basty ról atqarsa, bertin kele kórinister oqıǵaǵa qurylyp, keıipkerler sahnaǵa shyqty. Sıýjetti mátinder paıda boldy. Endi ol oqıǵalar janrǵa bólindi. Biz úı­rengen «tragedııa», «komedııa» janrlary dúnıege keldi.

Dıonıs patshanyń totemdik jan­ýary – Teke bolǵan eken. Al teke grek ti­linde «tragos» dep atalsa, «ode» ma­daq degen  uǵymdy bildiredi. Osydan kelip, tartys­ty oqıǵalarǵa qurylǵan qoıy­lymdar «tragedııa» dep, «halyqtyń kó­shede qydyryp júrip aıtatyn kóńildi án­deri» degen uǵymdy bildiretin kóńildi qoıy­lymdar «komedııa» dep ataldy.

Dıonıs patshanyń kezinde Afına qalasynda 45 myń halyq bolǵan eken. О́zine arnalǵan jyl saıyn bir ret ótetin madaq festıvaline kisi kóp jınalatyn bol­ǵan soń, qalada 17 myń adam sııatyn ashyq teatr salynady. Teatrǵa 45 myń adam túgel syımaıtyn bolǵan soń, oıyn-saýyqty tamashalaýǵa tek erkekter ǵana kórýge quqyly bolypty. Áıelder jaǵy teatr mańynda nemese qala kóshelerinde serýendep án aıtýmen shektelgen.

Dıonıs patshanyń zamanynda ómir súrip, shyǵarmalary bizge jetken tórt uly dramatýrg bar. Olar – Arıstofan, Sofokl, Eshıl  jáne Evrıpıd. Bularǵa deıin de dramatýrgter boldy, ókinishke qaraı, olardyń shyǵarmalary bizge jetken joq. Keıbir ejelgi zertteýshilerdiń pikiri boıynsha Arıstofan 54 komedııa jazypty, solardyń shyndyqqa jaqyndaıtyny – 44  komedııa. Sol 44 komedııanyń tórteýi sarapshylardyń pikirine sáıkes Arıstofandiki bolmaı shyqqan. Solardyń ózinen bizge aman jetkeni – 11 komedııa. «Aharnıandyqtar», «Salt attylar», «Bult», «Beıbitshilik», «Aralar», «Qustar», «Lısıstrata», «Fesmoforı merekesindegi áıelder», «Qurbaqalar», «Halyq jınalysyndaǵy áıelder», «Baılyq».

Arıstofannyń ómiri jaıly máli­metter óte az. Onyń týǵan jyly men ólgen jyly da belgisiz. Tek onyń alǵashqy komedııasy men sońǵy komedııasynyń qoıylý kezeńderine qarap aqynnyń týǵan jyly shamamen b.z.d. 440 jyl, ólgen jyly b.z.d. 388 jyl, ıaǵnı, sońǵy kome­dııasynyń qoıylǵan jyly dep shamalaımyz.

Onyń ataq-dańqynyń sharyqtaý shy­ńy 431-404 jylǵy Peleponnes soǵysy kezeńimen tuspa-tus keledi.

Bizge jetken málimet boıynsha, onyń  shyq­qan tegi men azamattyǵy jaıly daý birte-birte órshı túsip, onyń aıaǵy memlekettik deńgeıge deıin órship, tipti, ony Afınadan alastatý kerek degen de pikir aıtylǵan. Arıstofannyń ákesi Fılıpp týabitti afınalyq, demek, onyń uly Arıstofan da osy qalanyń týmasy bolyp eseptelýi tıis. Soǵan qaramastan onyń keıbir zamandastary «ol eshqandaı da afınalyq emes, ol Lında nemese, Kamır qalasynda, ári-beriden soń Egı­pette týǵan, solaı bola tursa da oǵan Afınanyń azamaty degen jalǵan ataq berilip otyr» dep barlyq kináni úıip-tókti. Oǵan mundaı aıyptyń taǵylýyna ákesi Fılıpptiń bir kezderi saýda-sat­tyqpen aınalysatyn adam retinde Attıkadan tys jerde – Rodos  aralynda, Mysyr eliniń saýda ortalyǵy bolyp sanalatyn Navkratıste turǵany sebep boldy. Al Arıstofan bolsa Afınada emes, Mysyrda týdy degen sóz osydan baryp shyqsa kerek. Arıstofannyń erte shyqqan ataq-dańqyna qyzǵanyshpen qarap kelgen onyń ejelgi qarsylasy aqyn Evpolıs bolsa, óz azamattaryn basqa jaqtan aýyp kelgen jat jerliktiń aldyna jyǵyp bergen afınalyqtardy ańqaýlyqtary men alańsyzdyqtary úshin tili jetkenshe sógip baqty. «Aldymen óz azamattaryńdy syılańdar, sonan soń baryp ózgelerdi qurmetteńder» dep teatr orkestriniń aldyna shyǵyp aıǵaı saldy. Al demogog Kleon bolsa Arıstofannyń kópshilik aldynda ózin kelemej qylyp synaǵanyn keshire almaı sotqa júginip, onyń basqa eldiń azamaty bola tura ártúrli qıturqy áreketpen afına azamaty degen jalǵan azamattyqty ıelenip júrgenin ózinshe dáleldep baqty. Ári-beriden soń ol Arıstofannyń ákesi Fılıpp emes, jatjurttyq dep jala jabýǵa deıin bardy. Ejelgi tarıhtan bizge jetken málimet boıynsha Kleon Arıs­tofandy úsh ret sotqa súırepti. О́mir boıy komedııadan basqa janrǵa qa­lam túrtpegen Arıstofan bul joly da sol minezinen taımaı óz sózimen emes Telemaktyń (Gomer. Odısseıa) sózimen jaýap beredi. Qaıdan bileıin, aıtqan sózine qaraǵanda men anamnyń balasy ekenmin, al, ákemizdiń kim ekenin eshqaısymyz da anyq aıta almaımyz».

Arıstofan úsh ret ótken sot prose­siniń úsheýinde de jeńip shyǵady.

Kleon Arıstofannyń bitispes qas-jaýyna aınalady.

Keıbir tarıhshylardyń aıtýynsha (Svırıda) Arıstofannyń ákesi Fılıpp Egın aralynan, demek, Arıstofan da afınalyq emes, egındik. Ol aralda olar­dyń ımenıesi bar bolǵan kórinedi.

431 jyldyń jazynda Peleoponnes soǵysynyń bastalýyna egındikter sebep boldy degen syltaýmen afınalyqtar egındikterdi bala-shaǵasymen araldan kóshirip jiberedi de, bosaǵan jerdi jerebe arqyly afınalyqtarǵa bólip beredi. Svırıdanyń, Kleonnyń jáne basqalardyń Arıstofandy túbegeıli afınalyq emes dep jala jaýyp  júrýine osy oqıǵa sebep bolsa kerek.

Ár sot prosesinde ózin aqtap alý úshin búkil kúsh-jigeri men sheshendik ónerin sarqa paıdalanýyna týra kelgen Arıstofan bul jóninde 425 jyly qoıylǵan «Aharnıandyqtar» atty ko­me­dııasynyń kirispesinde jalpy halyq­tyń nazaryn ózine túgel qulata bilgen tamasha aqyn ekenin ashý-yzaǵa toly maqtanysh sezimmen aıtyp ótedi. «Bizben odaqtas qalalardyń azamattary alym-salyqtaryn tóleý úshin Afınaǵa kelgende, ózderine belgili, olardyń bári senderge, Afına halqyna, shyndyqty taısalmaı turyp kózge aıtatyn, aqyndardyń ishindegi eń aqyldysyn bir kórip qalýǵa yntyǵatyndaryn jaqsy bilesińder. Ol aqynnyń ataq-dańqynyń alysqa ketkendigi sondaı, parsynyń uly patshasynyń ózi ondaı ójet te batyl aqyn týraly jaqynyraq bilgisi ke­letinin aıtyp, spartan­dyq elshilikpen habarlasypty. Ol aı­typty: aqyndaryna shyndyqty betke aıtqyzyp qoıǵan ha­lyqty soǵysta jeńý múmkin emes». Mine, spartandyqtardyń bizben beıbit ke­lisimge kelip, Egın aralyn kepildikke suraýyna álgi sózdiń áseri zor boldy. Maǵan senińizder, másele Egın aralyna tirelip turǵan joq, olar sol Egın aralymen qosyp senderdiń aqyndaryńdy senderden tartyp almaqshy. Sender olardyń aıtqandaryna kónbeńder, óıtkeni ol aqyn bolashaqta ózderińdi synaý úshin, kemshilikterińdi kózge shuqyp aıtý úshin kerek bolady!».

Batyldyq dep osyny aıt, batyldyqqa tózip baqqan halyqty aıt! Shyndyq sózdi tyńdaıtyndaı sanasy shyńdalǵan qandaı halyqtyń arasynan árqaısysy bir-bir elge tutqa bolýǵa jaraıtyn uly oıshyldar men ǵulamalardyń lek-legimen shyǵýy zańdy qubylys sııaqty.

Dańqyna dańq qosqan «Aharnıandyq­tar» komedııasyn Arıstofan óz atymen emes, Kallıstrattyń atymen sahnaǵa shyǵardy. Búkil elge ýytty aqyn retinde meılinshe áıgili bolǵan Arıstofan óz atyn kórsetpese de shyǵarmanyń shyn avtorynyń kim ekendigin oıyndy ta­mashalap otyrǵan 17 myń halyq jaqsy bilip otyrdy. Onyń ústine shyǵar­manyń preambýlasyndaǵy «aqyn» degen arnaý sózden keltirilgen úzin­diniń ózinen-aq komedııanyń avtory Kal­lıstrat emes, Arıstofan ekendigin zert­teýshiler de anyq baıqady. «Onyń bar­lyq shyǵarmalary óte tartymdy, qyz­ǵylyqty, bıik talap turǵysynda jazylǵan ótkir dúnıeler edi», dep jazdy Arıstofannyń bıograftarynyń biri. Ol jas kezinen bastap-aq ýytty komedııa­lary arqyly jurtqa keń tanylyp, óz zamandastarynan oq boıy ozyq turdy, tipti, ózinen keıin shyqqan aqyndar da onymen teńese almady. Onyń talantyn jaýlary da, kúndeýshileri de qyzyǵa mo­ıyn­daıtyn boldy».

О́z shyǵarmalarynyń ýytty satıraǵa qurylǵanyn jaqsy biletin Arıstofan ózin­she saqtyq jasap, pesalaryn ózgeler­diń  atymen qoıdyryp júrdi. Alǵashqy kome­dııasy «Ashytqy jasaýshylardy» (427) Fılonıdtiń atymen, ekinshi kome­dııasy «Vavılondyqtardy», úshinshi kome­dııasy «Aharnıandyqtardy» (426) Kal­lıstrattyń atymen sahnaǵa shyǵardy. Osy shyǵarmalary ózge dramatýrgterdiń avtor­laryn artqa tastap (Kratın men Evpolıs) birinshi oryn alǵan soń baryp «Salt attylardy» óz atymen qoıǵyzdy. Alǵashqy shyǵarmalaryn Kallıstrat pen Fılonıdke tapsyrýdyń sebebi – bul ekeýi de hor basshylary ári akterler bolatyn, tipti, olar da Arıstofan sekildi aqyndar bop sanalatyn. Biraq olardyń shyǵarmalary bizdiń zamanymyzǵa jetken joq. Kóne Grekııada hor bastyǵy men orkestr meńgerýshileri spektaklderde basty keıipkerdiń rólinde oınaıtyn, al, Arıstofan bolsa turmystyq nemese jaı ómirdegi ádebı keıipker rólin Fı­lonıdke, saıası komedııalardaǵy róldi Kal­lıstratqa júkteıtin.

Shyǵarmashylyq ómiriniń bas kezinde jazylǵan birneshe komedııasyn op-ońaı basqa bireýlerge oılanbastan syılaı salatyn Arıstofannyń bul  minezin zamandastary kúlkige aınaldyryp, Geraklǵa arnap shyǵarylǵan mysqyl maqaldy buǵan da telip: «Gerakl sııaqty ózine emes, ózgege ólermendikpen qyzmet etetin adam» dep at qoıǵan da edi.

Arıstofannyń óz shyǵarmalaryn basqa bireýdiń atymen qoıǵyzyp kelýiniń basty syry keıbir zertteýshilerdiń tú­sin­­dirip kelgenindeı dramatýrgtiń bı­lik qaharyna iligip qalýdan saqtan­ǵan­dy­ǵynan, tipti, sholıastardyń 30-40 jas­qa tolmaǵan adamdardyń shyǵar­ma­laryn sahnaǵa shyǵarýǵa tyıym salǵan za­ńyna baǵynýdan da emes, sol kezdegi qa­lyptasqan dástúrge baǵynýdan, ıaǵnı saıa­sı, adamı kózqarastary áli qalyptasyp úlger­megen, ómirlik tájirıbesi az tym jas­ adamnyń shyǵarmalaryn kópshilikke kór­setý senimsizdik týǵyzady degen qaǵı­danyń áseri edi.

Arıstofannyń óz shyǵarmalaryn basqa bireýlerge «bere turýy» sol «senim­sizdik» beldeýinen ótýdi kútkendikten bolsa kerek. Bul jóninde Arıstofannyń óz atymen qoıylǵan alǵashqy «Salt attylar» komedııasynda hor kórermenderge qarap bylaı deıdi: «Senderdiń kókeı­lerińde: ol nege osy ýaqytqa deıin shy­ǵar­malaryn óz atymen emes, ózgeniń aty­men qoıyp, hordy nege ózi  basqarýdan bas tartyp keldi?» degen suraq turǵanyn bilemiz. Sol suraqqa jaýap bereıik. Ol mundaı áreketke ańǵaldyǵynan nemese aqymaqtyǵynan emes, belgili sebeptermen bardy. Komedııany oınap shyǵý ońaı sharýa emes, oǵan birneshe adamnyń aıanbaı eńbek etýi qajet. Onyń ústine ol adamdardyń bárine birdeı aqy tólenbeıdi, sanaýly adamdarǵa ǵana syıaqy beriledi. Buǵan qosa, baıaǵydan beri onyń ózi kórip kele jatqandaı, senderdiń qoshemetteriń turlaýsyz da baıansyz, eger aqyn  qartaıa qalsa báriń ony umytyp ketesińder. Magnes pen Kratesti eske alyńdarshy, ásirese, Kra­tındi. Senderdiń qulaq tundyrar uzaq qol shapalaqtaryńnan  ol baıǵustyń keý­desindegi maqtanysh sezimi jol-jóne­keı kezdesken emenderdi tamyrymen qo­paryp, ataqty qarsylastarynyń ózin túp-tamyrymen aǵyzyp áketken aryndy ózendeı ózin  qudiretti aqyn ekenmin dep masaırap júrmep pe edi? Sol aqyndaryń qazir qandaı kúıde? Tozyǵy jetip, ún shyǵara almaıtyn eski lıradaı eskerýsiz qaldy. Onyń burynǵy ataq-dańqynyń ózi ol baıǵustyń tym bolmasa Prıtaneede qoǵamdyq esepten bir mezgil tegin tamaq ishýine qaqysy bar edi ǵoı. Naǵyz daryndy komedııanyń avtory osyndaı súreńsiz bolashaǵyn oılaǵandyqtan óz atyn jasyryn ustap keldi. Endi jasyrmaıdy, óıtkeni ol óziniń ishki qýatyna tolyq sene bastady. Ol mynadaı támsildi de umytpaıdy: adam kemeniń kapıtany bolý úshin áýeli eskek ese bilýi kerek, teńizdiń minezin túsine bilýi kerek, sonan soń jel­diń baǵytyn ajyrata bilýi kerek. Ol qazir jeldiń baǵytyn ajyrata biletin halge jettim dep senedi. Senderdiń qol shapalaqtaryń asaý teńizdiń tynymsyz kúrkúri bolsa, ol jeldiń baǵytyn ajyrata biletin kapıtan».

Bul sekildi naqty anyqtamaǵa Arıs­­­­tofannyń talantty aýdarmashysy Droı­zen mynadaı eskertpe jasady. «Arıstofan óz shyǵarmalarynyń sah­naǵa qoıylý ústinde áýeli horǵa qa­tysyp, onan soń kishigirim rólderdi oınap, Kallıstrattyń kómekshisi bolyp júrip, ıaǵnı, eskek esýden bastap jeldiń baǵytyn anyqtaı biletin, demek, kópshilik kórermenniń ózin degen shyn yqylasyn tanı alatyn «kapıtan» dárejesine kóteriledi». Iаǵnı, ol kórermenderdiń ózine degen shyn yqylasyn tanı bildi.

Osydan attaı eki jarym myń jyl buryn ómir súrip, eń basty shyǵar­malaryn 27 jylǵa sozylǵan marafondyq Peleoponnes soǵysynyń (431-404) kezinde jazýyna týra kelgen Arıstofan dramatýrgııasy bizder úshin nesimen qundy? Halyq soǵystan kúızelip, eldi kedeıshilik pen joqshylyq jaılap alǵan kezde Arıstofan ózge aqyndar sııaqty nege kúńireniske toly shyǵarmalar jazbaı tek satıra janryn ǵana tańdady? О́ıtkeni ol adamdardyń bir sarynda qatyp qalǵan sanasy men Afına bıleýshileriniń soǵysqumarlyq, tonaýshylyq, toıym­syzdyq qasıetterine qarsy tura alatyn birden-bir qarý – satıra  dep uqty. Sondyqtan da ol barlyq shyǵarmalaryn satıraǵa qurdy. Arıstofan satıralyq komedııalarynyń aıtar oıy tereń, tili ýytty, keıipkerleriniń beınesi aıshyqty árekettermen nanymdy da áserli. Eldiń ábden qaljyraǵanyna qaramastan Afına bıleýshileri soǵysty toqtatýǵa múddeli bolmady. Olar úshin soǵys – álemdik  ústemdik, baılyq, olardyń oıyna beıbit ómir súrý degen uǵym kirip te shyqpady. Arıstofan beıbitshilikti jaqtap, soǵys­qumarlar men soǵys ıdeıasyn jaqtaýshy demagogtarǵa óz shyǵarmalary arqyly aıanbaı kúres ashty. Jastardy órshil rýhqa emes, kertartpa tózimdilikke, soqyr sezimge tárbıeleıtin sofıstermen de óz satırasymen shaıqasyp baqty. Ol qo­ǵam ómiri men jeke adamdar ómiriniń bar­lyq qatparyna aralasyp, adamdar sanasyna sińip qalǵan boıkúıezdik pen jeńiltektikti, arzan sezimdi, tipti, sol kezdegi jańa aqyndardyń nápsi buzarlyq jyrlaryna deıin qatty synǵa aldy. Osynyń bárin tereńinen túsingen uly fılosof Platon, Afına ómirin tereńirek zerttemek bolǵan sırakýzdyq Tıran Dıonıske: «Ol úshin eń aldymen Arıstofan komedııalaryn oqyp shyǵyńyz» dep, oǵan dramatýrgtiń satıralaryn berip jiberedi. Uly aqyn, uly patrıot Arıstofan memleket ómi­riniń aqylǵa syıymsyz keleńsiz de osal jaqtaryn, búgingi kúndi, búgingi paıdany oılap, erteńge bas qatyrmaıtyn bıliktiń keseldi qylyqtaryn jerine jetkize áshkereleı bildi. Qoǵamda kisilik, ar-namys, adamgershilik  normalarynyń buzylyp, ǵylym, bilim, mádenıet, kór­kemdigi bıik talǵam ataýlynyń birte-bir­te quldyrap, qojyrap bara jatqanyn, aqyndardyń buzaqy sezimderdi jyrlaýǵa, bılik basyndaǵy dáýletti toptarǵa madaq óleńder arnaýǵa mashyqtanyp alǵan úrdisterin ótkir synǵa aldy. Bul ashy shyndyqtardyń bári obrazdar arqyly sahnada kórsetilip jatty. Ol óziniń ataqty zamandastaryn synaýdan da qaımyqpady. Belgili tulǵa Kleon men onyń mańaıyndaǵy zálim demagogtardyń arandatýshylyq áreketterin, tipti, dramatýrg Evrıpıdtiń ózin adam boıyndaǵy izgi sezimderdi kórsetýdiń ornyna júrek aı­nytar sentımentaldyqty kúıttep, tra­gedııa janrynyń negizgi talaptaryn buzyp tyndy dep kinálasa, qalyptasqan dinı qaǵıdalarǵa teris baǵyt siltediń dep Sokrat beınesi arqyly sofıstik aǵymdy da ájýaǵa aınaldyrdy.

Osydan eki jarym myń jyl bu­ryn Arıstofan kótergen máseleler áli ózek­tiligin joıa qoımapty. Ol qandaı máseleler edi? Jemqorlyq, qanaǵatsyzdyq, jalǵan dańǵoısý, ótken tarıhty umytýǵa tyrysyp, bárin ár bıleýshi ózinen bastaýǵa umtylý, halyqtyń kókirek kózin jalǵan ýáde, jalǵan aqparatpen tumandandyrý, jaman turmysty jaqsy dep kórsetýge mashyqtanyp alǵan sarnaýyq demagog­tar (Kleon), mándi mýzykanyń quldyraýy, Fılok­sen, Kınesı, Frınıs sekildi uly kompozıtorlardyń dástúrin umy­tý, lırıkalyq poezııanyń arzanqol se­zim­derdi jyrlaýǵa jappaı bet bu­rýy, qysqasy, memleket pen qoǵam ómi­­riniń barlyq kóleńkeli jaqtaryn sy­­naý Arıstofan satırasynyń bas­ty taqyrybyna aınaldy. О́rkenıetke um­tylǵan sanaly halyqty soǵysqumar spartandyq bıleýshileriniń beıbit ómirge degen nıetteriniń joqtyǵy zor kúızeliske ushyratyp, eldi eshteńe oı­lamaýǵa,  kózge uryp turǵan sot júıe­sindegi ádiletsizdikterge kóz juma qaraýǵa baýlydy. Bıleýshilerine sengen halyq birte-birte ózindik oılaýdan qalyp, aqyl­syz tobyrǵa aınala bastady, al, jastar bolsa ata-dástúrinen qol úzip, oı­syz, jigersiz, kerdeń ómir súrýge úı­renip aldy. Erkin mahabbatty úlken áser­men jyrlaǵan aqyndardyń beıádep poe­zııasy áıelderdi moraldyq jaǵynan az­ǵyndaýyna ákep soqty. Erkekter áıel­derge senýden qaldy. Sonyń saldarynan otbasylyq kıkiljińder etek alyp, ǵasyrlar boıy myzǵymaı kele jatqan grek shańyraǵy shaıqala bastady. Osy oqıǵalardyń bárin Arıstofan ulttyq kesapat retinde áshkerelep, ata-baba salyp ketken tini bútin, irgesi berik, ul-qyzdaryn jórgeginde tárbıeleı bilgen qasıetti grek shańyraǵyn qalpyna keltirýdi armandady. Osyndaı arman men qııaldyń nátıjesinde onyń shyǵarmashylyq fantazııasy jer men kókti erkin aralap, janýar­lar men qustardyń ómirin adam ómirimen shendestire jazǵan kóptegen týyndyny dúnıege ákeldi. Qustar, qurbaqalar, aralar, túlkiler, t.b. ań-qustardyń ómirin jaza otyryp, Arıstofan óz zamanyndaǵy adamdardyń bet-beınesin dálme-dál kórsete bildi. Kózsiz batyrlyq pen ójet mahabbatty negizgi taqyryp etýge tóselip alǵan sol zamandaǵy grek dra­matýrgteriniń arasynan (Evrınıd, Sofoke, Eshıl, t.b.) Arıstofan birinshi bolyp adamdar men ań-qustardyń ómirin qabattastyra sýrettedi. Bul ádis – sol zamannyń dramatýrgııasyndaǵy qııal jetpesteı tosyn jańalyq edi.

 

Dýlat ISABEKOV

(Jalǵasy bar)

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqy as: dástúr men dám

Rýhanııat • Keshe

Terezeden qarama...

Rýhanııat • Keshe

Qyzmet barysynda qaza tapty

Rýhanııat • Keshe

Bozingendi ıdirgen kúı edi...

Rýhanııat • Keshe

Aǵa men ini

Qoǵam • Keshe

Ysqaq qajy áýlıe

Rýhanııat • Keshe

Qaban, Táńki jáne Bydyq

Rýhanııat • Keshe

Qaıyq kútken kún

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar