1-bólim
Aýyl sharýashylyǵy erekshe damyǵan kóne Grekııada júzim men sharap qudaıy uly Dıonıs patshanyń qurmetine odalar aıtylyp, teatrlandyrylǵan kórinister qoıyla bastady. Bul kórinisterde negizinen hor basty ról atqarsa, bertin kele kórinister oqıǵaǵa qurylyp, keıipkerler sahnaǵa shyqty. Sıýjetti mátinder paıda boldy. Endi ol oqıǵalar janrǵa bólindi. Biz úırengen «tragedııa», «komedııa» janrlary dúnıege keldi.
Dıonıs patshanyń totemdik janýary – Teke bolǵan eken. Al teke grek tilinde «tragos» dep atalsa, «ode» madaq degen uǵymdy bildiredi. Osydan kelip, tartysty oqıǵalarǵa qurylǵan qoıylymdar «tragedııa» dep, «halyqtyń kóshede qydyryp júrip aıtatyn kóńildi ánderi» degen uǵymdy bildiretin kóńildi qoıylymdar «komedııa» dep ataldy.
Dıonıs patshanyń kezinde Afına qalasynda 45 myń halyq bolǵan eken. О́zine arnalǵan jyl saıyn bir ret ótetin madaq festıvaline kisi kóp jınalatyn bolǵan soń, qalada 17 myń adam sııatyn ashyq teatr salynady. Teatrǵa 45 myń adam túgel syımaıtyn bolǵan soń, oıyn-saýyqty tamashalaýǵa tek erkekter ǵana kórýge quqyly bolypty. Áıelder jaǵy teatr mańynda nemese qala kóshelerinde serýendep án aıtýmen shektelgen.
Dıonıs patshanyń zamanynda ómir súrip, shyǵarmalary bizge jetken tórt uly dramatýrg bar. Olar – Arıstofan, Sofokl, Eshıl jáne Evrıpıd. Bularǵa deıin de dramatýrgter boldy, ókinishke qaraı, olardyń shyǵarmalary bizge jetken joq. Keıbir ejelgi zertteýshilerdiń pikiri boıynsha Arıstofan 54 komedııa jazypty, solardyń shyndyqqa jaqyndaıtyny – 44 komedııa. Sol 44 komedııanyń tórteýi sarapshylardyń pikirine sáıkes Arıstofandiki bolmaı shyqqan. Solardyń ózinen bizge aman jetkeni – 11 komedııa. «Aharnıandyqtar», «Salt attylar», «Bult», «Beıbitshilik», «Aralar», «Qustar», «Lısıstrata», «Fesmoforı merekesindegi áıelder», «Qurbaqalar», «Halyq jınalysyndaǵy áıelder», «Baılyq».
Arıstofannyń ómiri jaıly málimetter óte az. Onyń týǵan jyly men ólgen jyly da belgisiz. Tek onyń alǵashqy komedııasy men sońǵy komedııasynyń qoıylý kezeńderine qarap aqynnyń týǵan jyly shamamen b.z.d. 440 jyl, ólgen jyly b.z.d. 388 jyl, ıaǵnı, sońǵy komedııasynyń qoıylǵan jyly dep shamalaımyz.
Onyń ataq-dańqynyń sharyqtaý shyńy 431-404 jylǵy Peleponnes soǵysy kezeńimen tuspa-tus keledi.
Bizge jetken málimet boıynsha, onyń shyqqan tegi men azamattyǵy jaıly daý birte-birte órshı túsip, onyń aıaǵy memlekettik deńgeıge deıin órship, tipti, ony Afınadan alastatý kerek degen de pikir aıtylǵan. Arıstofannyń ákesi Fılıpp týabitti afınalyq, demek, onyń uly Arıstofan da osy qalanyń týmasy bolyp eseptelýi tıis. Soǵan qaramastan onyń keıbir zamandastary «ol eshqandaı da afınalyq emes, ol Lında nemese, Kamır qalasynda, ári-beriden soń Egıpette týǵan, solaı bola tursa da oǵan Afınanyń azamaty degen jalǵan ataq berilip otyr» dep barlyq kináni úıip-tókti. Oǵan mundaı aıyptyń taǵylýyna ákesi Fılıpptiń bir kezderi saýda-sattyqpen aınalysatyn adam retinde Attıkadan tys jerde – Rodos aralynda, Mysyr eliniń saýda ortalyǵy bolyp sanalatyn Navkratıste turǵany sebep boldy. Al Arıstofan bolsa Afınada emes, Mysyrda týdy degen sóz osydan baryp shyqsa kerek. Arıstofannyń erte shyqqan ataq-dańqyna qyzǵanyshpen qarap kelgen onyń ejelgi qarsylasy aqyn Evpolıs bolsa, óz azamattaryn basqa jaqtan aýyp kelgen jat jerliktiń aldyna jyǵyp bergen afınalyqtardy ańqaýlyqtary men alańsyzdyqtary úshin tili jetkenshe sógip baqty. «Aldymen óz azamattaryńdy syılańdar, sonan soń baryp ózgelerdi qurmetteńder» dep teatr orkestriniń aldyna shyǵyp aıǵaı saldy. Al demogog Kleon bolsa Arıstofannyń kópshilik aldynda ózin kelemej qylyp synaǵanyn keshire almaı sotqa júginip, onyń basqa eldiń azamaty bola tura ártúrli qıturqy áreketpen afına azamaty degen jalǵan azamattyqty ıelenip júrgenin ózinshe dáleldep baqty. Ári-beriden soń ol Arıstofannyń ákesi Fılıpp emes, jatjurttyq dep jala jabýǵa deıin bardy. Ejelgi tarıhtan bizge jetken málimet boıynsha Kleon Arıstofandy úsh ret sotqa súırepti. О́mir boıy komedııadan basqa janrǵa qalam túrtpegen Arıstofan bul joly da sol minezinen taımaı óz sózimen emes Telemaktyń (Gomer. Odısseıa) sózimen jaýap beredi. Qaıdan bileıin, aıtqan sózine qaraǵanda men anamnyń balasy ekenmin, al, ákemizdiń kim ekenin eshqaısymyz da anyq aıta almaımyz».
Arıstofan úsh ret ótken sot prosesiniń úsheýinde de jeńip shyǵady.
Kleon Arıstofannyń bitispes qas-jaýyna aınalady.
Keıbir tarıhshylardyń aıtýynsha (Svırıda) Arıstofannyń ákesi Fılıpp Egın aralynan, demek, Arıstofan da afınalyq emes, egındik. Ol aralda olardyń ımenıesi bar bolǵan kórinedi.
431 jyldyń jazynda Peleoponnes soǵysynyń bastalýyna egındikter sebep boldy degen syltaýmen afınalyqtar egındikterdi bala-shaǵasymen araldan kóshirip jiberedi de, bosaǵan jerdi jerebe arqyly afınalyqtarǵa bólip beredi. Svırıdanyń, Kleonnyń jáne basqalardyń Arıstofandy túbegeıli afınalyq emes dep jala jaýyp júrýine osy oqıǵa sebep bolsa kerek.
Ár sot prosesinde ózin aqtap alý úshin búkil kúsh-jigeri men sheshendik ónerin sarqa paıdalanýyna týra kelgen Arıstofan bul jóninde 425 jyly qoıylǵan «Aharnıandyqtar» atty komedııasynyń kirispesinde jalpy halyqtyń nazaryn ózine túgel qulata bilgen tamasha aqyn ekenin ashý-yzaǵa toly maqtanysh sezimmen aıtyp ótedi. «Bizben odaqtas qalalardyń azamattary alym-salyqtaryn tóleý úshin Afınaǵa kelgende, ózderine belgili, olardyń bári senderge, Afına halqyna, shyndyqty taısalmaı turyp kózge aıtatyn, aqyndardyń ishindegi eń aqyldysyn bir kórip qalýǵa yntyǵatyndaryn jaqsy bilesińder. Ol aqynnyń ataq-dańqynyń alysqa ketkendigi sondaı, parsynyń uly patshasynyń ózi ondaı ójet te batyl aqyn týraly jaqynyraq bilgisi keletinin aıtyp, spartandyq elshilikpen habarlasypty. Ol aıtypty: aqyndaryna shyndyqty betke aıtqyzyp qoıǵan halyqty soǵysta jeńý múmkin emes». Mine, spartandyqtardyń bizben beıbit kelisimge kelip, Egın aralyn kepildikke suraýyna álgi sózdiń áseri zor boldy. Maǵan senińizder, másele Egın aralyna tirelip turǵan joq, olar sol Egın aralymen qosyp senderdiń aqyndaryńdy senderden tartyp almaqshy. Sender olardyń aıtqandaryna kónbeńder, óıtkeni ol aqyn bolashaqta ózderińdi synaý úshin, kemshilikterińdi kózge shuqyp aıtý úshin kerek bolady!».
Batyldyq dep osyny aıt, batyldyqqa tózip baqqan halyqty aıt! Shyndyq sózdi tyńdaıtyndaı sanasy shyńdalǵan qandaı halyqtyń arasynan árqaısysy bir-bir elge tutqa bolýǵa jaraıtyn uly oıshyldar men ǵulamalardyń lek-legimen shyǵýy zańdy qubylys sııaqty.
Dańqyna dańq qosqan «Aharnıandyqtar» komedııasyn Arıstofan óz atymen emes, Kallıstrattyń atymen sahnaǵa shyǵardy. Búkil elge ýytty aqyn retinde meılinshe áıgili bolǵan Arıstofan óz atyn kórsetpese de shyǵarmanyń shyn avtorynyń kim ekendigin oıyndy tamashalap otyrǵan 17 myń halyq jaqsy bilip otyrdy. Onyń ústine shyǵarmanyń preambýlasyndaǵy «aqyn» degen arnaý sózden keltirilgen úzindiniń ózinen-aq komedııanyń avtory Kallıstrat emes, Arıstofan ekendigin zertteýshiler de anyq baıqady. «Onyń barlyq shyǵarmalary óte tartymdy, qyzǵylyqty, bıik talap turǵysynda jazylǵan ótkir dúnıeler edi», dep jazdy Arıstofannyń bıograftarynyń biri. Ol jas kezinen bastap-aq ýytty komedııalary arqyly jurtqa keń tanylyp, óz zamandastarynan oq boıy ozyq turdy, tipti, ózinen keıin shyqqan aqyndar da onymen teńese almady. Onyń talantyn jaýlary da, kúndeýshileri de qyzyǵa moıyndaıtyn boldy».
О́z shyǵarmalarynyń ýytty satıraǵa qurylǵanyn jaqsy biletin Arıstofan ózinshe saqtyq jasap, pesalaryn ózgelerdiń atymen qoıdyryp júrdi. Alǵashqy komedııasy «Ashytqy jasaýshylardy» (427) Fılonıdtiń atymen, ekinshi komedııasy «Vavılondyqtardy», úshinshi komedııasy «Aharnıandyqtardy» (426) Kallıstrattyń atymen sahnaǵa shyǵardy. Osy shyǵarmalary ózge dramatýrgterdiń avtorlaryn artqa tastap (Kratın men Evpolıs) birinshi oryn alǵan soń baryp «Salt attylardy» óz atymen qoıǵyzdy. Alǵashqy shyǵarmalaryn Kallıstrat pen Fılonıdke tapsyrýdyń sebebi – bul ekeýi de hor basshylary ári akterler bolatyn, tipti, olar da Arıstofan sekildi aqyndar bop sanalatyn. Biraq olardyń shyǵarmalary bizdiń zamanymyzǵa jetken joq. Kóne Grekııada hor bastyǵy men orkestr meńgerýshileri spektaklderde basty keıipkerdiń rólinde oınaıtyn, al, Arıstofan bolsa turmystyq nemese jaı ómirdegi ádebı keıipker rólin Fılonıdke, saıası komedııalardaǵy róldi Kallıstratqa júkteıtin.
Shyǵarmashylyq ómiriniń bas kezinde jazylǵan birneshe komedııasyn op-ońaı basqa bireýlerge oılanbastan syılaı salatyn Arıstofannyń bul minezin zamandastary kúlkige aınaldyryp, Geraklǵa arnap shyǵarylǵan mysqyl maqaldy buǵan da telip: «Gerakl sııaqty ózine emes, ózgege ólermendikpen qyzmet etetin adam» dep at qoıǵan da edi.
Arıstofannyń óz shyǵarmalaryn basqa bireýdiń atymen qoıǵyzyp kelýiniń basty syry keıbir zertteýshilerdiń túsindirip kelgenindeı dramatýrgtiń bılik qaharyna iligip qalýdan saqtanǵandyǵynan, tipti, sholıastardyń 30-40 jasqa tolmaǵan adamdardyń shyǵarmalaryn sahnaǵa shyǵarýǵa tyıym salǵan zańyna baǵynýdan da emes, sol kezdegi qalyptasqan dástúrge baǵynýdan, ıaǵnı saıası, adamı kózqarastary áli qalyptasyp úlgermegen, ómirlik tájirıbesi az tym jas adamnyń shyǵarmalaryn kópshilikke kórsetý senimsizdik týǵyzady degen qaǵıdanyń áseri edi.
Arıstofannyń óz shyǵarmalaryn basqa bireýlerge «bere turýy» sol «senimsizdik» beldeýinen ótýdi kútkendikten bolsa kerek. Bul jóninde Arıstofannyń óz atymen qoıylǵan alǵashqy «Salt attylar» komedııasynda hor kórermenderge qarap bylaı deıdi: «Senderdiń kókeılerińde: ol nege osy ýaqytqa deıin shyǵarmalaryn óz atymen emes, ózgeniń atymen qoıyp, hordy nege ózi basqarýdan bas tartyp keldi?» degen suraq turǵanyn bilemiz. Sol suraqqa jaýap bereıik. Ol mundaı áreketke ańǵaldyǵynan nemese aqymaqtyǵynan emes, belgili sebeptermen bardy. Komedııany oınap shyǵý ońaı sharýa emes, oǵan birneshe adamnyń aıanbaı eńbek etýi qajet. Onyń ústine ol adamdardyń bárine birdeı aqy tólenbeıdi, sanaýly adamdarǵa ǵana syıaqy beriledi. Buǵan qosa, baıaǵydan beri onyń ózi kórip kele jatqandaı, senderdiń qoshemetteriń turlaýsyz da baıansyz, eger aqyn qartaıa qalsa báriń ony umytyp ketesińder. Magnes pen Kratesti eske alyńdarshy, ásirese, Kratındi. Senderdiń qulaq tundyrar uzaq qol shapalaqtaryńnan ol baıǵustyń keýdesindegi maqtanysh sezimi jol-jónekeı kezdesken emenderdi tamyrymen qoparyp, ataqty qarsylastarynyń ózin túp-tamyrymen aǵyzyp áketken aryndy ózendeı ózin qudiretti aqyn ekenmin dep masaırap júrmep pe edi? Sol aqyndaryń qazir qandaı kúıde? Tozyǵy jetip, ún shyǵara almaıtyn eski lıradaı eskerýsiz qaldy. Onyń burynǵy ataq-dańqynyń ózi ol baıǵustyń tym bolmasa Prıtaneede qoǵamdyq esepten bir mezgil tegin tamaq ishýine qaqysy bar edi ǵoı. Naǵyz daryndy komedııanyń avtory osyndaı súreńsiz bolashaǵyn oılaǵandyqtan óz atyn jasyryn ustap keldi. Endi jasyrmaıdy, óıtkeni ol óziniń ishki qýatyna tolyq sene bastady. Ol mynadaı támsildi de umytpaıdy: adam kemeniń kapıtany bolý úshin áýeli eskek ese bilýi kerek, teńizdiń minezin túsine bilýi kerek, sonan soń jeldiń baǵytyn ajyrata bilýi kerek. Ol qazir jeldiń baǵytyn ajyrata biletin halge jettim dep senedi. Senderdiń qol shapalaqtaryń asaý teńizdiń tynymsyz kúrkúri bolsa, ol jeldiń baǵytyn ajyrata biletin kapıtan».
Bul sekildi naqty anyqtamaǵa Arıstofannyń talantty aýdarmashysy Droızen mynadaı eskertpe jasady. «Arıstofan óz shyǵarmalarynyń sahnaǵa qoıylý ústinde áýeli horǵa qatysyp, onan soń kishigirim rólderdi oınap, Kallıstrattyń kómekshisi bolyp júrip, ıaǵnı, eskek esýden bastap jeldiń baǵytyn anyqtaı biletin, demek, kópshilik kórermenniń ózin degen shyn yqylasyn tanı alatyn «kapıtan» dárejesine kóteriledi». Iаǵnı, ol kórermenderdiń ózine degen shyn yqylasyn tanı bildi.
Osydan attaı eki jarym myń jyl buryn ómir súrip, eń basty shyǵarmalaryn 27 jylǵa sozylǵan marafondyq Peleoponnes soǵysynyń (431-404) kezinde jazýyna týra kelgen Arıstofan dramatýrgııasy bizder úshin nesimen qundy? Halyq soǵystan kúızelip, eldi kedeıshilik pen joqshylyq jaılap alǵan kezde Arıstofan ózge aqyndar sııaqty nege kúńireniske toly shyǵarmalar jazbaı tek satıra janryn ǵana tańdady? О́ıtkeni ol adamdardyń bir sarynda qatyp qalǵan sanasy men Afına bıleýshileriniń soǵysqumarlyq, tonaýshylyq, toıymsyzdyq qasıetterine qarsy tura alatyn birden-bir qarý – satıra dep uqty. Sondyqtan da ol barlyq shyǵarmalaryn satıraǵa qurdy. Arıstofan satıralyq komedııalarynyń aıtar oıy tereń, tili ýytty, keıipkerleriniń beınesi aıshyqty árekettermen nanymdy da áserli. Eldiń ábden qaljyraǵanyna qaramastan Afına bıleýshileri soǵysty toqtatýǵa múddeli bolmady. Olar úshin soǵys – álemdik ústemdik, baılyq, olardyń oıyna beıbit ómir súrý degen uǵym kirip te shyqpady. Arıstofan beıbitshilikti jaqtap, soǵysqumarlar men soǵys ıdeıasyn jaqtaýshy demagogtarǵa óz shyǵarmalary arqyly aıanbaı kúres ashty. Jastardy órshil rýhqa emes, kertartpa tózimdilikke, soqyr sezimge tárbıeleıtin sofıstermen de óz satırasymen shaıqasyp baqty. Ol qoǵam ómiri men jeke adamdar ómiriniń barlyq qatparyna aralasyp, adamdar sanasyna sińip qalǵan boıkúıezdik pen jeńiltektikti, arzan sezimdi, tipti, sol kezdegi jańa aqyndardyń nápsi buzarlyq jyrlaryna deıin qatty synǵa aldy. Osynyń bárin tereńinen túsingen uly fılosof Platon, Afına ómirin tereńirek zerttemek bolǵan sırakýzdyq Tıran Dıonıske: «Ol úshin eń aldymen Arıstofan komedııalaryn oqyp shyǵyńyz» dep, oǵan dramatýrgtiń satıralaryn berip jiberedi. Uly aqyn, uly patrıot Arıstofan memleket ómiriniń aqylǵa syıymsyz keleńsiz de osal jaqtaryn, búgingi kúndi, búgingi paıdany oılap, erteńge bas qatyrmaıtyn bıliktiń keseldi qylyqtaryn jerine jetkize áshkereleı bildi. Qoǵamda kisilik, ar-namys, adamgershilik normalarynyń buzylyp, ǵylym, bilim, mádenıet, kórkemdigi bıik talǵam ataýlynyń birte-birte quldyrap, qojyrap bara jatqanyn, aqyndardyń buzaqy sezimderdi jyrlaýǵa, bılik basyndaǵy dáýletti toptarǵa madaq óleńder arnaýǵa mashyqtanyp alǵan úrdisterin ótkir synǵa aldy. Bul ashy shyndyqtardyń bári obrazdar arqyly sahnada kórsetilip jatty. Ol óziniń ataqty zamandastaryn synaýdan da qaımyqpady. Belgili tulǵa Kleon men onyń mańaıyndaǵy zálim demagogtardyń arandatýshylyq áreketterin, tipti, dramatýrg Evrıpıdtiń ózin adam boıyndaǵy izgi sezimderdi kórsetýdiń ornyna júrek aınytar sentımentaldyqty kúıttep, tragedııa janrynyń negizgi talaptaryn buzyp tyndy dep kinálasa, qalyptasqan dinı qaǵıdalarǵa teris baǵyt siltediń dep Sokrat beınesi arqyly sofıstik aǵymdy da ájýaǵa aınaldyrdy.
Osydan eki jarym myń jyl buryn Arıstofan kótergen máseleler áli ózektiligin joıa qoımapty. Ol qandaı máseleler edi? Jemqorlyq, qanaǵatsyzdyq, jalǵan dańǵoısý, ótken tarıhty umytýǵa tyrysyp, bárin ár bıleýshi ózinen bastaýǵa umtylý, halyqtyń kókirek kózin jalǵan ýáde, jalǵan aqparatpen tumandandyrý, jaman turmysty jaqsy dep kórsetýge mashyqtanyp alǵan sarnaýyq demagogtar (Kleon), mándi mýzykanyń quldyraýy, Fıloksen, Kınesı, Frınıs sekildi uly kompozıtorlardyń dástúrin umytý, lırıkalyq poezııanyń arzanqol sezimderdi jyrlaýǵa jappaı bet burýy, qysqasy, memleket pen qoǵam ómiriniń barlyq kóleńkeli jaqtaryn synaý Arıstofan satırasynyń basty taqyrybyna aınaldy. О́rkenıetke umtylǵan sanaly halyqty soǵysqumar spartandyq bıleýshileriniń beıbit ómirge degen nıetteriniń joqtyǵy zor kúızeliske ushyratyp, eldi eshteńe oılamaýǵa, kózge uryp turǵan sot júıesindegi ádiletsizdikterge kóz juma qaraýǵa baýlydy. Bıleýshilerine sengen halyq birte-birte ózindik oılaýdan qalyp, aqylsyz tobyrǵa aınala bastady, al, jastar bolsa ata-dástúrinen qol úzip, oısyz, jigersiz, kerdeń ómir súrýge úırenip aldy. Erkin mahabbatty úlken ásermen jyrlaǵan aqyndardyń beıádep poezııasy áıelderdi moraldyq jaǵynan azǵyndaýyna ákep soqty. Erkekter áıelderge senýden qaldy. Sonyń saldarynan otbasylyq kıkiljińder etek alyp, ǵasyrlar boıy myzǵymaı kele jatqan grek shańyraǵy shaıqala bastady. Osy oqıǵalardyń bárin Arıstofan ulttyq kesapat retinde áshkerelep, ata-baba salyp ketken tini bútin, irgesi berik, ul-qyzdaryn jórgeginde tárbıeleı bilgen qasıetti grek shańyraǵyn qalpyna keltirýdi armandady. Osyndaı arman men qııaldyń nátıjesinde onyń shyǵarmashylyq fantazııasy jer men kókti erkin aralap, janýarlar men qustardyń ómirin adam ómirimen shendestire jazǵan kóptegen týyndyny dúnıege ákeldi. Qustar, qurbaqalar, aralar, túlkiler, t.b. ań-qustardyń ómirin jaza otyryp, Arıstofan óz zamanyndaǵy adamdardyń bet-beınesin dálme-dál kórsete bildi. Kózsiz batyrlyq pen ójet mahabbatty negizgi taqyryp etýge tóselip alǵan sol zamandaǵy grek dramatýrgteriniń arasynan (Evrınıd, Sofoke, Eshıl, t.b.) Arıstofan birinshi bolyp adamdar men ań-qustardyń ómirin qabattastyra sýrettedi. Bul ádis – sol zamannyń dramatýrgııasyndaǵy qııal jetpesteı tosyn jańalyq edi.
Dýlat ISABEKOV
(Jalǵasy bar)
