Rýhanııat • 14 Qańtar, 2020

Syn túzeldi, tyńdaýshym, sen de túzel

41 retkórsetildi

«Batyr sóıleı qalsa, jaýǵa salǵan oıranyn aıtady, Aqyn sóıleı qalsa, qyzyq dýman toıdaǵyny aıtady», demekshi qazirgi kezeńde kókirek kózi ashyq, kóńili oıaý eki adam sóıleı qalsa, bilim-ǵylym salasyndaǵy qalyń eldi tolǵandyrǵan qaı-qaıdaǵyny, jaı-jaıdaǵyny aıtatynyn baıqap júrmiz. Bireý shyndyǵynda máseleniń mánisin bilip aıtady, al endi bireý «tıse terekke, tımese butaqqa» dep túk bilmese de bilgishsinip aıtady. Bundaıdy atam qazaq «Bilmeıtinderden bilgishsinetinder jaman», dep sheship qoıǵan. Muny buqaralyq aqparat quraldary da, ınternettegi áleýmettik jeliler de áńgime ózegine aınaldyrǵaly biraz boldy. Bul jaıdan-jaı emes. О́ıtkeni qustyń qos qanaty, ıakı adamnyń eki qoly sekildi osynaý eki sala – birimen-biri tyǵyz baılanysty, birinsiz-biriniń kúni joq, birin-biri tolyqtyryp, birine-biri sáýle-shýaǵyn túsirip, nárli nuryn shashatyn qoǵam ómiriniń, tutas el bolashaǵynyń eń ózekti býyny.

Osyndaı aıtylǵan taqyryp­tardyń biri, jasyratyny joq – «Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry», dep Bıaǵań (B. Maılın) aıtpaqshy, Bolon prosesine baılanysty engen jańalyqtar jıi áńgime ózegi bolady. Mundaıda, árıne, Bolon prosesiniń utymdy tustary, jaqsy jaqtary men tá­jirıbede baıqalǵan eleýli kem­shilikteri qatar atalyp jatady. Ásirese ony uıymdastyrýǵa qatysqan Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Belgııa, Italııa, Ir­landııa, Norvegııa sekildi Eý­ropa elderindegi 100 myńdaǵan stý­dentter men oqýshylardyń nara­zylyq mıtıngileri men she­rýleri, tolqý-qozǵalystary ót­kizilgeni, Reseıde de buǵan qarsy talqylaýlar, keri kózqaras, synı pikirler aqparattyq jelilerde jıi aıtylady. Bul jerde Eýropa elderi stýdentteri Ulttyq oda­ǵynyń (ESIB) usynysymen jaryq kórgen «Bolon prosesiniń qara kitaby» (2005) atty ujymdyq eńbekti ataǵan jón. Bul kitap proseske qatysýshy 47 eldiń 31 múshe memleketiniń stýdentteri men oqytýshylar qaýymy jınaq­taǵan qorytyndy materıaldary negi­zinde daıarlanǵan. Onda bul reformada usynylǵan kre­dıttik júıeniń tıimsizdigi, aka­demııalyq utqyrlyqty júrgizýge qarjylyq múmkindikter (máselen, Norvegııaǵa barý 9500 eýro turady) bola ber­­meıtini, bakalavrıattyń jar­­tykeshtigi, magıstratýraǵa oqý­ǵa túsýdiń qıyndyǵy men jańa reformalaý isiniń bastamashysy bolǵan demeýshilerdiń ınvestı­sııa quıýdan sońǵy jyldary bas tartýy­na baılanysty (Nıderlandy t.b.) oqý aqysynyń tym (2000-15000 eýro) qymbattap ket­keni sııaqty stýdentterdiń t.b. áleýmettik máseleleri, bilim júıesin kommersııalandyrýǵa qarsylyq, onyń saldarynan bilim sapasynyń kúrt tómen­dep ketýi naqty dálel­der­men atalady. Olar reforma jańa­lyqtarynyń kúndelikti ómirge (tájirıbege) jaram­syz­dyǵyn, sondyqtan júzege as­paı jat­qanyn, onyń dástúrli jo­ǵary bilim berý isiniń sandaǵan jyldar boıǵy qalyptasqan je­tis­tikterine teris yqpal etip otyr­­ǵanyn, joǵary bilim berý isiniń naryqtyq qatynastarǵa baǵ­dar­­lanǵanynyń durys emes­tigin, oqý aqysy qanshalyqty qym­battaǵanyna qaramaı bilim sapa­synyń anaǵurlym nasharlap ketkenin, bilim berý isi naryqtyq-kásipkerlik múddege emes, qo­ǵam­­nyń ıgiligine, halyqtyń maq­sat-murattaryna qyzmet etýi qa­jettigin, jalpyǵa birdeı qolje­timdi bilim júıesi bolǵanyn qalaı­tynyn alǵa tartady.

Qazir zııaly qaýym ókilderin alańdatyp otyrǵan máseleniń biri ári biregeıi – óz elimizde de joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq mamandar men ǵylymı kadrlar daıarlaý ekeni jasyryn emes.

Elimiz Bolon deklarasııasy talaptaryna saı joǵary bilim berýdiń bakalavrıat, magıstratýra, PhD doktorantýra syndy úsh deńgeıli qurylymyna kóshkenine aldaǵy jyly 10 jyl tolady. Ne uttyq, neden utyldyq? Utqanymyz qansha, utylǵanymyz qansha? Áıteýir jabyla alaýlatyp-jalaýlatyp júrip 2010 jyldan bastap ǵylym kandıdattary men ǵylym doktorlaryn daıarlaıtyn keńesterdi aınalaǵa qaramaı, barlyq TMD elderiniń aldyna alaqaılap túsip, jalǵyz ózimiz ǵana jaýyp tyndyq. Sóıtip Bolonıadan kelgen jańalyqty ata-babamyzdyń murasyndaı jeke-dara qabyldap, oza shaýyp báıge alǵandaı boldyq. Jan-ja­ǵymyzǵa qaraılaý, áliptiń artyn baǵý degendi eskermedik. So­nyń saldarynan myńdaǵan ǵy­­lym kandıdattary men ǵy­lym doktorlyǵyna úmitker izde­ný­shilerdiń dıssertasııalyq jumystary, talaı jylǵy mańdaı teri, etken eren eńbegi kádege as­paı qaldy. Olardyń ishinde qanshama jyldar boıy memleket esebinen bilim alǵan, ishteı jáne syrttaı oqyǵan ondaǵan myń aspıranttar men doktoranttar, ǵylymı taǵylymdamadan ótken ǵylymı izdenýshiler, olardyń ǵylymı eńbekteri, jańalyq iz­denisteri, qundy oı-pikirleri, oǵan bólingen qyrýar qarjy, qı­sapsyz mehnat jelge ushty, zaıa ketti. Al bizden basqa barlyq TMD elderi, qala berdi Eýrazııa eko­nomıkalyq odaǵy memleketteri burynǵy ǵylym kandıdaty men ǵylym doktorlaryn daıarlaıtyn júıeni sabyrlylyqpen sol kúıi saqtap qalyp, búginge deıin Bolon úderisine sáıkes bakalavr­men qatar magıstrlerdi, PhD doktorlaryn daıarlaý jumysyn qatar júrgizip keledi. Al bizdiń bul tirligimiz, aıdalada adasyp, jalǵyz mańyrap turǵan saıaq qoı­dyń keıpin elestetedi. Meniń oıymsha oqý-bilim salasynda, ǵylymı-zertteýler júrgizýde biz olar­dan on jylǵa artta qalyp otyr­myz. Bul – ashy da bolsa shyn­dyq.

Jańa júıe qazirgi kúnge deıin rettelgen joq. Burynǵy múm­kin­dikterdiń barlyǵyn qulaǵyn kesip quntıtyp, quıryǵyn kesip shun­tıttyq. Buǵan aıtar naqty mysal jeterlik. Máselen, magıstratýra men PhD doktorantýraǵa «Qazaq tili men ádebıeti», «Fılologııa» mamandyqtaryna ınformatıka, avıasııa, shetel tilderi sekildi t.b. mamandyqtar boıynsha bakalavr bitirgen talapkerlerdi grantqa qabyldaý, ótken jyldan beri PhD doktorantýraǵa negizinen shetel (aǵylshyn) tilin bitirgenderdiń tú­sýiniń jalǵasyp kele jatqa­ny, sypaıylap aıtqanda, tańǵa­larlyq. Olardyń bazalyq bilimi bolmaǵan soń, ana tilimiz ben týǵan ádebıetimizdiń ózekti másele­le­rinen habary joqtyǵyn óz kózi­mizben kórip júrmiz. Erteń bul sabazdar magıstr, PhD doktory bolyp shyqqannan keıin aldy jalpy bilim beretin orta mektepti, endi birazy ýnıversıtetke «shalasaýa­t» ustaz bolyp, búkil bilim berý salasyn búldirmesine kim kepil? Munyń bári, túptep kelgende, mektep shákirtterin oqytý sapasyn arttyrýǵa, ýnıversıtetterde bolashaq mamandardy daıarlaýǵa, ulttyń, halyqtyń bolashaǵyna, eldiń kemel keleshegine keri áserin tıgizeri aıdan anyq. Ulttyq máni bar qazaq tili, qazaq ádebıeti, qazaq tarıhy, etnopedagogıka, etnopsıhologııa sekildi t.b. ǵylym negizderinen PhD doktoranttarǵa Bolon úderisiniń talaby dep túkke paıdasyz «qazaq tilin bilmeıtin» sheteldik keńesshi taǵaıyndaý, olarǵa qanshama myńdaǵan AQSh dollarymen eńbekaqy tóleý, Scopus bazasyna enetin sheteldik jýrnaldarǵa (ózimizdiń bedeldi basylymdarda eshbir maqalasy jaryq kórmegen adamnyń) 1000-1200 dollar tólep, ózinen basqa eshkimge kereksiz maqala shyǵarýy kópshilikti tolǵandyryp júrgen, qaıta-qaıta aıtylyp-jazylyp júrgen jaıttar. Bulardyń báriniń artynda shetelge ketip jatqan qanshama mıllıardtaǵan qarjy, halyqtyń qısapsyz qarajat nesi­besi bosqa shyǵyn bolady. Munda eń bastysy – qazaqtyń tili, dini, dili, ádebıeti men mádenıeti, ómir­sheń ata-baba dástúri tek qazaq degen halyqqa ǵana qajet rýhanı qundylyqtar ekenin áli kúnge deıin uqpaı kelemiz.

Árıne ǵylym-bilim júıe­sin ıntegrasııalaý, álemdik stan­dart­tarǵa sáıkes halyqaralyq bilim keńistigine ený, Bolon deklarasııa­syna qosylý durys másele. Alaı­da, mundaı ótpeli kezeńde, son­daı-aq TMD memleketteri men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi qazirgi tańda óte irgeli ha­lyqaralyq uıym quryp, kóptegen ekonomıkalyq, áleýmettik, ǵy­ly­mı-tehnıkalyq, qorǵanys pen halyqaralyq, aımaqtyq qaýip­sizdik, ekonomıkalyq jáne basqa mańyzdy máselelerdi birge she­ship otyrǵan jaǵdaıda, oqý isi men joǵary bilikti ǵylymı-pe­dagogıkalyq mamandar daıarlaýda ol elderden japandaǵy jalǵyz úı sııaqty bólinip ketýdiń, jeke-dara oqshaýlanýdyń qajeti joq edi.

Búginde ǵylymı dárejesi bar mamandarmen qamtamasyz etýde áldekimderdiń usynysymen asy­ǵys túrde jartykesh qabyldanǵan osy sheshimniń salqyny búkil bilim men ǵylym salasynda qat­­ty baıqalyp júr. Ras, ol kezde ǵylymı dárejeler men ǵyly­mı ataqtar tym kóbeıip ketti. Bul ataq-dárejelerdi árkim al­­dy. De­genmen, ony tek oqý-bilim, ǵy­lym salasynda júrgen qyzmet­kerlerge ǵana berip, shekteý qoıýǵa bolar edi ǵoı. Sonda osy kúni bul saladaǵy joǵary dárejeli bilikti mamandar men ǵylymı kadrlardyń tapshylyǵyn sezinbes edik. Bar nárseni joq qylý op-ońaı nárse, al joq nárseni jalǵyz ózim jańadan, tyńnan jasaımyn deý qıynnyń qıyny. Sondyqtan osy oraıda, álde de bolsa ózgeler sekildi eki joldy qatar ustanǵanymyz, uly kóshten qalmaǵanymyz abzal degen usynys aıtqymyz keledi.

Bizdiń bul máseleni áńgime ózegi etýimizge túrtki bolǵan el Pre­zıdenti Q.K.Toqaevtyń oqý-bi­lim, ǵylym, ádebıet pen máde­nıet, jalpy rýhanııat salasyna aıryqsha mán berýi men onyń alǵashqy bastamalarynyń iske asyrylyp jatqany, ótken jazda Úkimettiń keńeıtilgen májilisine qatysyp, oǵan bilim men ǵylymdy qarjylandyrýdy IJО́-niń 5%-ǵa deıin ulǵaıtýdy qarastyrýdy mindettegeni, ǵylymnyń damýy­na kedergi keltiretin tosqa­ýyl­­­dardy joıý sekildi jaılar edi. Al Bilim jáne ǵylym mı­nıs­tri Ashat Aımaǵambetovtiń alǵashqy qadamdary da biz úshin sátti bastalǵandaı. «Jaqsynyń jaq­sylyǵyn aıt, nury tasysyn» deıdi halyq danalyǵy. Bas muǵalimimizdiń oqý-bilim salasyn, ásirese orta mekteptiń jaǵdaıyn jaqsy biletindigi ǵylymǵa, ǵyly­mı-pedagogıkalyq kadrlarǵa ja­nashyrlyǵy kóńilge qýanysh uıalatady (maqala taqy­rybyn danyshpan Abaıdyń tereń maǵynaly óleń joldarynan alyp qoıyp otyrǵanymyz da son­­dyqtan).

Aıtalyq, pedagogterdiń már­te­besin kóterýge baıla­nys­­ty zań qabyldanýy, ýnı­ver­sı­tetterdiń sanyn edáýir qys­qar­­typ, pedagogıkalyq mamandardy daıarlaý sapasyn arttyrý, pedpraktıkanyń merzimin uzartyp dýaldy bilim berýge kóshý, ustazdardy ózderiniń ma­man­dyqtaryna tán emes ju­mys­qa jegýdi toqtatý, oqý oryn­daryndaǵy qaǵazbastylyq, jónsiz tekserýler, synyp jetekshiligine, dápter tekserýge, tálimger us­tazdarǵa, magıstrlerge ústeme aqy tóleý, jazǵy demalysta bárine birdeı 56 kún berý, mektep dırektory, oqý isi meńgerýshisi, ádiskerlerge 30-50 % qosymsha aqy tóleý qarastyrylýy, ýnıversıtet oqytýshylarynyń jala­qysyn 2020 jylǵy 10 qańtarǵa deıin 30-50 % kóterýdi, elimizdiń ǵylymı elıtasy sanalatyn UǴA akademıkterine arnaıy qosymsha aqy tóleýdi rektorlarǵa mindetteýi úlken-úlken jańalyq­tar, tyń serpilister, kóńil jadyratatyn qýanyshty habarlar. Bul óte oryndy jáne der kezinde kóterilgen másele deımiz.

 

Baqtııar SMANOV,

UǴA akademıgi,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Teatrdyń onlaın tartýy

Rýhanııat • Keshe

Úı janýarynan vırýs juǵa ma?

Koronavırýs • Keshe

Aqmolada taǵy bir naýqas anyqtaldy

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar