Suhbat • 14 Qańtar, 2020

Otbasy – memleket qundylyǵy, qoǵam birligi

127 retkórsetildi

Árbir jeke adam ómiriniń mańyzdy bastaýy, rýhanı ózegi – otbasy. Mundaǵy negizgi maqsat – otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtý, otbasy uǵymynyń qoǵamdyq sanamen sabaqtasqan ishki úılesimin qalyptastyrý, áleýmettik memlekettiń negizi bolar bala men onyń quqyǵyn qorǵaý. Osyǵan oraı biz otbasyn saqtaý jáne kámeletke tolmaǵan balanyń quqyǵyn qorǵaý jaıynda Nur-Sultan qalasynyń Kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń tóraǵasy Qydyrbek Álqojaevpen áńgimelesken edik.

– Qydyrbek Qorǵanbekuly, ult bolashaǵy men memleket tuǵyrynda otbasy – eń basty qundylyq. Bala­nyń qalyptasýy da, urpaqtyń ósip órkendeýi de otbasynan bastala­dy. Osy oraıda ózińiz kámeletke tolma­ǵan­dardyń isteri jónindegi maman­dan­dyrylǵan aýdanaralyq soty­nyń tóraǵasy retinde túrli jaǵ­daı­larmen kezdesip júrsiz. Otbasy qun­dy­lyq­ta­ryn saqtap qalý jóninde ne aıtar edi­ńiz?

– Búgin jahandyq ózgerister zamanyn­da otbasy qundylyqtaryn saqtap qalý, onyń jastar sanasyndaǵy bedelin arttyrý, sol arqyly «jańa áleýmettik jań­ǵy­rý kezeńine» birlese aıaq basý, bala taǵ­dy­ryna asqan jaýapkershilikpen qaraý – asa qajet qadamdardyń biri de biregeıi dep bilemin. Halqymyzda «Ata kórgen, oq jonar, Sheshe kórgen ton pisher», «Bala­pan uıada ne kórse, ushqanda sony iledi», «Ákege qarap ul óser, sheshege qarap qyz óser», «Qyzym úıde, qylyǵy túzde», «Balany ul qylyp tárbıeleseń ul bo­lady, qul qylyp tárbıeleseń qul bola­dy» degen ómirden túıgen danalyq ólshem­deri, tájirıbemen kelgen ordaly oı tu­jy­rym­da­ry otbasynan bastalatyn tálim men tárbıeniń aqıqattyǵyn dáleldeıdi. Mine, osy máseleni Nur-Sultan qala­sy­nyń Kámeletke tolmaǵandardyń is­te­ri jónindegi mamandandyrylǵan aýda­na­r­a­lyq sotynda da kún tártibine qoıylýy ári zań­dylyq, ári qajettilik ekenin dáleldep otyr. Sotqa júginetin ata-analar da, jas­ós­pi­rimder de sol bir otbasylyq dástúr­diń, rýhanı sabaqtastyqtyń úzile basta­ǵa­nyn ári syrtqy yqpaldyń jastar sanasynda ornyǵyp jatqanyn kórsetýde.

– Jańa ǵasyr talaby tárbıede ketken aǵattyqtyń saldaryn saralaýǵa emes, qoǵamdyq orta yqpalymen qa­lyp­­tasatyn adamı qasıetterdi ulyq­taý­­ǵa, qylmystyq quqyq buzý­shy­lyq­tyń aldyn alýǵa, eń bastysy, bala­nyń qoǵamdaǵy ornyn túsine otyryp, ká­me­let­ke tolmaǵan balalardyń quqy­ǵyn qor­ǵaýǵa baǵyttalýǵa tıis qoı.

– Durys aıtasyz. Negizinen otbasynyń róli tómendegen kezde bala syrtqy orta­nyń áserine beıim bolady. Dala men ózge orta erejeleri basymdyq alǵanda ata-ananyń tálimi azaıyp, abyroı-bedeli kemı bastaıtyny shyndyq. Biz jastarmen jas­tar tilinde dıalogqa shyǵa otyryp, zaman mindettegen qarym-qatynas platformasyn tańdaýymyz kerek. Búgingi áleýmettik je­liler, qoǵamdyq ınstıtýttar men orta­lyq­tar tarıh taǵylymyn, halyq dástúrin jastar sanasyna qoljetimdi erekshe maz­munda translıasııalaýǵa daıyn bolsa ǵana urpaqtar arasynda baılanys, ıaǵnı sa­baq­tastyq ornaýy múmkin. Bul rette ot­basylyq qundylyqtardy ár eldiń bire­geı sıpatymen toǵystyratyn tárbıe mek­te­biniń ustanymdaryna júgingen durys. Keshe ǵana kópshilik nazaryna tartý etilgen «Tomırıs» te, aldynda ǵana rýhymyzdy kótergen «Jaý júrek myń bala» da, ártúrli tulǵalardyń ómir­baıandyq derekterine negizdelgen beıne­tú­si­ril­imder de balanyń sanasyna, eresekter qa­byldaýyna áser etpeı qoımaıdy. О́ıtkeni bul óner týyndylary adamzat balasyna eń qymbat qazyna-baılyǵyn, júreginiń túkpirinde jatqan boıtumaryn tarıhpen baılanystyra, ónegege toly emosıonaldy reńkpen kórermen nazaryna usyna biledi. Bala estigenine emes, kórgenine, baıqaǵanyna kóbirek senedi, son­dyqtan qasynda júrgen ata-anasy men baýyrlary – onyń úlgi tutar irge­si de, senim artar tuǵyry da. Biz otbasyn saqtaý, onyń qoǵamdyq qyzmetin asa mańyzdy ınstıtýt retinde baǵalaý arqy­ly ǵana memlekettiń bolashaǵyna zor úmit­pen qaraı alamyz. Bul baǵytta sottar ákim­shilik oryndarymen, mekteptermen, joǵa­ry oqý oryndarymen tyǵyz qarym-qaty­nas ornatýy kerek. Sot qaraýyna túsken ister, shynaıy ómir oqıǵalary bala qaýipsizdigine, onyń quqyqtyq saýat­ty­lyǵyna jumys istegen jaǵdaıda ǵana qyl­mystyq quqyq buzýshylyq sanyn azaı­týǵa bolar. Sottar psıhologtarmen, polı­sııa qyzmetkerlerimen, medıatorlar­men birlese bala quqyǵyna qatysty múdde ortaq­tyǵyn ustanǵan kezde ǵana máseleniń túp tór­kini óz sheshimin tabady degen oıdamyz.

– О́kinishke qaraı, qazirgi qoǵamda otba­­sy qundylyqtary eskerýsiz qa­lyp, otbasyndaǵy jylýlyq, ata-ana men bala arasyndaǵy túsinistik tómen­dep bara jatqany – ashy da bolsa aqı­qat emes pe? Buǵan ne deısiz?

– Sizdiń qoıyp otyrǵan suraǵyńyzǵa oraı, dálel retinde jas otbasylardyń ara­­syndaǵy ajyrasýdyń, ata-analyq qu­qyq­tan aıyrylǵan adamdardyń, alıment tóleýden jaltarǵan ákelerdiń keıingi jyldary tym kóbeıip ketkendigin, ata-ana­lardyń balasymen aralasý tártibin anyq­taýda, balalardyń turǵylyqty je­rin belgileýde týyndaıtyn daýlardyń kó­beıýin keltirýge bolady. Statıstıkalyq kór­setkish boıynsha Qazaqstanda otaý qur­ǵan ár úsh otbasynyń bireýi ajyrasady eken. Mysaly, qalalyq jerlerdegi ajy­rasý deńgeıi 40% bolsa, aýyldyq jer­lerdegi ajyrasý deńgeıi 27% jetken. Ajyrasýlardyń 40%-y alǵashqy bes jylda oryn alatyndyǵy da oılandyrady. Ajyrasýlardyń kesirinen respýblıka boıynsha tolyq emes otbasylarda tárbıelenip jatqan balalar sany jylyna 40 000-nan asyp otyr. Bul – jaı ǵana jalań sıfrlar emes, qazirgi qoǵamdyq derttiń kórsetkishi. 2018 jyldyń 9 aılyq málimetterine súıensek, qala boıynsha ata-analyq quqyǵynan aıyrý týraly 195 is qaralsa, 2019 jyldyń 9 aıynda bul kórsetkish 188 isti qurady. Alıment kólemin azaıtý boıynsha qaralǵan ister sany 133-ten 153-ke kóbeıdi, al ákelikti an­yqtaý men alımentti óndirý týraly is­ter ótken jyly 118 is bolsa, bıyl 102 isti qurady. Bul tizimdi bala asyrap alý ne­mese asyrap alýdyń kúshin joıý, ata-ana­lyq quqyǵyn shekteý sııaqty isterdiń sanat­tarymen jalǵastyrýǵa bolady. Jal­py atalǵan kezeńderde qaralǵan ister sany 748-den 767-ge artyp otyr.

– Erli-zaıyptylardyń ajyrasý sep­terin atap ótseńiz?

– Erli-zaıyptylardyń ajyrasý sebep­te­ri neke (erli-zaıyptylyq) jáne otba­sy týraly Qazaqstan Respýblıkasy Ko­dek­si­niń 19-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes anyqtalady. Statıstıka kórsetkendeı, Qazaqstanda kóbinese ajyrasýdyń negizgi sebepterin: ózara túsinistik, baılanys jáne tereń qarym-qatynastyń bolmaýy; zorlyq-zombylyqtyń oryn alýy: ózimshildik; óz qatelikterin moıyndaýǵa qa­biletsizdigi: erli-zaıyptylardyń bi­re­ýinde otbasylyq qundylyqtardyń bolmaýy; áleýmettik-ekonomıkalyq prob­lemalardyń oryn alýy jáne dinı kózqarastyń qaıshylyǵy sııaqty máse­leler kórsetip otyr. Sol arqyly otba­sy­nyń emes, keıde adamdardyń jeke ba­sy­nyń múddeleri alǵa shyǵyp jatady.

–  Demek,  búginde  neke  ınstıtýtynyń qun­syzdanýy jáne áleýmettik otba­sy­lyq qundylyqtardyń ózgerýi, ajy­ra­sýdyń sebepteri men saldaryn jan-jaq­ty taldaýdy talap etedi deısiz ǵoı.

– Ajyrasý rásimi kezinde sotta sheshilýi qajet quqyqtyq máselelerdi bir­neshe topqa bólýge bolady: bala­lar­ǵa qatysty sheshimder; turǵyn úı máse­le­le­ri; múlik problemalary. Otbasy buzyl­ǵan kezde árdaıym balalar zardap shegedi. Ata-analardyń ajyrasýy­na, sot isin júrgizýge jáne áke men she­she­niń ajyrasýyna ákelgen problemalar bi­rinshi kezekte balanyń psıhıkasy m­en múddelerine áser etedi, sondyqtan resmı neke ınstıtýtyn túbegeıli ja­ńar­tý qajet­tiligi týyndaıdy. Másele otba­sy­lyq qatynastardyń, neke men ajy­ra­sý­dyń quqyqtyq jáne quqyqtyq normalaryna qatysty. Búgin otbasyna degen qo­ǵamdyq pikirdiń ózgerýine qol jetkizý ke­rek. Máseleni sheshýge zańgerlermen qatar, psıhologtar, tárbıeshiler, BAQ qyz­­metkerleri men din qyzmetkerleri atsa­­lysýy qajet.

Al álemdik tájirıbe kórsetkendeı, ajyrasýlardyń deńgeıi boıynsha alǵash­qy ondyqqa enetin elderdiń basym bó­ligi ekonomıkasy damyǵan Eýropa el­de­ri eken. Zertteýshiler tipti dástúrli qun­dy­lyqtaryn berik ustanatyn musylman elde­rine de bul indettiń keń taraı basta­ǵa­nyn aıtady. Qaıta álemdegi eń damyǵan segiz eldiń qataryna ene otyryp, óz salty men dástúrin, rýhanı qundylyqtaryn, otbasyndaǵy mádenıetin saqtap otyrǵan Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty elder­ge nazar aýdarǵanymyz jón bolar. Kór­shi­les О́zbekstanda nekeniń buzylý deńgeıi 10%-dan aspaıdy.

Al bizdegi statıstıkaǵa súıensek, bú­ginde balalar úıindegi 69-dan astam sábı­diń 11-niń ata-analary quqyǵynan bas tartqandar, 12-si tastandy balalar, 22-si ýaqytsha ornalastyrylǵandar, 2-eýi – jetim balalar. Byltyr densaýlyǵy kem­shin balalardyń 4-eýi otbasyna berildi. Bala asyrap alatyn azamattardyń jáne basqa otbasyna baratyn balalardyń qu­qyq­taryn kúsheıtý maqsatynda (bıyl sá­ýir aıynda) «Qazaqstan Res­pýb­lı­­kasynyń keıbir zańnamalyq akti­le­ri­ne jetim balalar men ata-ana qam­qor­ly­ǵyn­syz qalǵan balalardyń quqyq­ta­ryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qa­byldandy. Bul bastamanyń bala asyrap alý isine oń ózgerister ákelgeni sózsiz. Bas­ty maqsat – ónegeli otbasy modeline súıe­ne otyryp, otbasy qundylyqtaryn saq­­taý.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Aleksandr TASBOLAT,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

"Jymııasyń sen nege?!"

Búgin, 01:53

Tálkekke túsken taǵdyr

Ádebıet • Keshe

Qubylys

Rýhanııat • Keshe

Karantınde konsert kórýge bolady

Rýhanııat • Keshe

Atymtaı jomarttar az emes

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar