– Qydyrbek Qorǵanbekuly, ult bolashaǵy men memleket tuǵyrynda otbasy – eń basty qundylyq. Balanyń qalyptasýy da, urpaqtyń ósip órkendeýi de otbasynan bastalady. Osy oraıda ózińiz kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń tóraǵasy retinde túrli jaǵdaılarmen kezdesip júrsiz. Otbasy qundylyqtaryn saqtap qalý jóninde ne aıtar edińiz?
– Búgin jahandyq ózgerister zamanynda otbasy qundylyqtaryn saqtap qalý, onyń jastar sanasyndaǵy bedelin arttyrý, sol arqyly «jańa áleýmettik jańǵyrý kezeńine» birlese aıaq basý, bala taǵdyryna asqan jaýapkershilikpen qaraý – asa qajet qadamdardyń biri de biregeıi dep bilemin. Halqymyzda «Ata kórgen, oq jonar, Sheshe kórgen ton pisher», «Balapan uıada ne kórse, ushqanda sony iledi», «Ákege qarap ul óser, sheshege qarap qyz óser», «Qyzym úıde, qylyǵy túzde», «Balany ul qylyp tárbıeleseń ul bolady, qul qylyp tárbıeleseń qul bolady» degen ómirden túıgen danalyq ólshemderi, tájirıbemen kelgen ordaly oı tujyrymdary otbasynan bastalatyn tálim men tárbıeniń aqıqattyǵyn dáleldeıdi. Mine, osy máseleni Nur-Sultan qalasynyń Kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynda da kún tártibine qoıylýy ári zańdylyq, ári qajettilik ekenin dáleldep otyr. Sotqa júginetin ata-analar da, jasóspirimder de sol bir otbasylyq dástúrdiń, rýhanı sabaqtastyqtyń úzile bastaǵanyn ári syrtqy yqpaldyń jastar sanasynda ornyǵyp jatqanyn kórsetýde.
– Jańa ǵasyr talaby tárbıede ketken aǵattyqtyń saldaryn saralaýǵa emes, qoǵamdyq orta yqpalymen qalyptasatyn adamı qasıetterdi ulyqtaýǵa, qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa, eń bastysy, balanyń qoǵamdaǵy ornyn túsine otyryp, kámeletke tolmaǵan balalardyń quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalýǵa tıis qoı.
– Durys aıtasyz. Negizinen otbasynyń róli tómendegen kezde bala syrtqy ortanyń áserine beıim bolady. Dala men ózge orta erejeleri basymdyq alǵanda ata-ananyń tálimi azaıyp, abyroı-bedeli kemı bastaıtyny shyndyq. Biz jastarmen jastar tilinde dıalogqa shyǵa otyryp, zaman mindettegen qarym-qatynas platformasyn tańdaýymyz kerek. Búgingi áleýmettik jeliler, qoǵamdyq ınstıtýttar men ortalyqtar tarıh taǵylymyn, halyq dástúrin jastar sanasyna qoljetimdi erekshe mazmunda translıasııalaýǵa daıyn bolsa ǵana urpaqtar arasynda baılanys, ıaǵnı sabaqtastyq ornaýy múmkin. Bul rette otbasylyq qundylyqtardy ár eldiń biregeı sıpatymen toǵystyratyn tárbıe mektebiniń ustanymdaryna júgingen durys. Keshe ǵana kópshilik nazaryna tartý etilgen «Tomırıs» te, aldynda ǵana rýhymyzdy kótergen «Jaý júrek myń bala» da, ártúrli tulǵalardyń ómirbaıandyq derekterine negizdelgen beınetúsirilimder de balanyń sanasyna, eresekter qabyldaýyna áser etpeı qoımaıdy. О́ıtkeni bul óner týyndylary adamzat balasyna eń qymbat qazyna-baılyǵyn, júreginiń túkpirinde jatqan boıtumaryn tarıhpen baılanystyra, ónegege toly emosıonaldy reńkpen kórermen nazaryna usyna biledi. Bala estigenine emes, kórgenine, baıqaǵanyna kóbirek senedi, sondyqtan qasynda júrgen ata-anasy men baýyrlary – onyń úlgi tutar irgesi de, senim artar tuǵyry da. Biz otbasyn saqtaý, onyń qoǵamdyq qyzmetin asa mańyzdy ınstıtýt retinde baǵalaý arqyly ǵana memlekettiń bolashaǵyna zor úmitpen qaraı alamyz. Bul baǵytta sottar ákimshilik oryndarymen, mekteptermen, joǵary oqý oryndarymen tyǵyz qarym-qatynas ornatýy kerek. Sot qaraýyna túsken ister, shynaıy ómir oqıǵalary bala qaýipsizdigine, onyń quqyqtyq saýattylyǵyna jumys istegen jaǵdaıda ǵana qylmystyq quqyq buzýshylyq sanyn azaıtýǵa bolar. Sottar psıhologtarmen, polısııa qyzmetkerlerimen, medıatorlarmen birlese bala quqyǵyna qatysty múdde ortaqtyǵyn ustanǵan kezde ǵana máseleniń túp tórkini óz sheshimin tabady degen oıdamyz.
– О́kinishke qaraı, qazirgi qoǵamda otbasy qundylyqtary eskerýsiz qalyp, otbasyndaǵy jylýlyq, ata-ana men bala arasyndaǵy túsinistik tómendep bara jatqany – ashy da bolsa aqıqat emes pe? Buǵan ne deısiz?
– Sizdiń qoıyp otyrǵan suraǵyńyzǵa oraı, dálel retinde jas otbasylardyń arasyndaǵy ajyrasýdyń, ata-analyq quqyqtan aıyrylǵan adamdardyń, alıment tóleýden jaltarǵan ákelerdiń keıingi jyldary tym kóbeıip ketkendigin, ata-analardyń balasymen aralasý tártibin anyqtaýda, balalardyń turǵylyqty jerin belgileýde týyndaıtyn daýlardyń kóbeıýin keltirýge bolady. Statıstıkalyq kórsetkish boıynsha Qazaqstanda otaý qurǵan ár úsh otbasynyń bireýi ajyrasady eken. Mysaly, qalalyq jerlerdegi ajyrasý deńgeıi 40% bolsa, aýyldyq jerlerdegi ajyrasý deńgeıi 27% jetken. Ajyrasýlardyń 40%-y alǵashqy bes jylda oryn alatyndyǵy da oılandyrady. Ajyrasýlardyń kesirinen respýblıka boıynsha tolyq emes otbasylarda tárbıelenip jatqan balalar sany jylyna 40 000-nan asyp otyr. Bul – jaı ǵana jalań sıfrlar emes, qazirgi qoǵamdyq derttiń kórsetkishi. 2018 jyldyń 9 aılyq málimetterine súıensek, qala boıynsha ata-analyq quqyǵynan aıyrý týraly 195 is qaralsa, 2019 jyldyń 9 aıynda bul kórsetkish 188 isti qurady. Alıment kólemin azaıtý boıynsha qaralǵan ister sany 133-ten 153-ke kóbeıdi, al ákelikti anyqtaý men alımentti óndirý týraly ister ótken jyly 118 is bolsa, bıyl 102 isti qurady. Bul tizimdi bala asyrap alý nemese asyrap alýdyń kúshin joıý, ata-analyq quqyǵyn shekteý sııaqty isterdiń sanattarymen jalǵastyrýǵa bolady. Jalpy atalǵan kezeńderde qaralǵan ister sany 748-den 767-ge artyp otyr.
– Erli-zaıyptylardyń ajyrasý septerin atap ótseńiz?
– Erli-zaıyptylardyń ajyrasý sebepteri neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly Qazaqstan Respýblıkasy Kodeksiniń 19-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes anyqtalady. Statıstıka kórsetkendeı, Qazaqstanda kóbinese ajyrasýdyń negizgi sebepterin: ózara túsinistik, baılanys jáne tereń qarym-qatynastyń bolmaýy; zorlyq-zombylyqtyń oryn alýy: ózimshildik; óz qatelikterin moıyndaýǵa qabiletsizdigi: erli-zaıyptylardyń bireýinde otbasylyq qundylyqtardyń bolmaýy; áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardyń oryn alýy jáne dinı kózqarastyń qaıshylyǵy sııaqty máseleler kórsetip otyr. Sol arqyly otbasynyń emes, keıde adamdardyń jeke basynyń múddeleri alǵa shyǵyp jatady.
– Demek, búginde neke ınstıtýtynyń qunsyzdanýy jáne áleýmettik otbasylyq qundylyqtardyń ózgerýi, ajyrasýdyń sebepteri men saldaryn jan-jaqty taldaýdy talap etedi deısiz ǵoı.
– Ajyrasý rásimi kezinde sotta sheshilýi qajet quqyqtyq máselelerdi birneshe topqa bólýge bolady: balalarǵa qatysty sheshimder; turǵyn úı máseleleri; múlik problemalary. Otbasy buzylǵan kezde árdaıym balalar zardap shegedi. Ata-analardyń ajyrasýyna, sot isin júrgizýge jáne áke men shesheniń ajyrasýyna ákelgen problemalar birinshi kezekte balanyń psıhıkasy men múddelerine áser etedi, sondyqtan resmı neke ınstıtýtyn túbegeıli jańartý qajettiligi týyndaıdy. Másele otbasylyq qatynastardyń, neke men ajyrasýdyń quqyqtyq jáne quqyqtyq normalaryna qatysty. Búgin otbasyna degen qoǵamdyq pikirdiń ózgerýine qol jetkizý kerek. Máseleni sheshýge zańgerlermen qatar, psıhologtar, tárbıeshiler, BAQ qyzmetkerleri men din qyzmetkerleri atsalysýy qajet.
Al álemdik tájirıbe kórsetkendeı, ajyrasýlardyń deńgeıi boıynsha alǵashqy ondyqqa enetin elderdiń basym bóligi ekonomıkasy damyǵan Eýropa elderi eken. Zertteýshiler tipti dástúrli qundylyqtaryn berik ustanatyn musylman elderine de bul indettiń keń taraı bastaǵanyn aıtady. Qaıta álemdegi eń damyǵan segiz eldiń qataryna ene otyryp, óz salty men dástúrin, rýhanı qundylyqtaryn, otbasyndaǵy mádenıetin saqtap otyrǵan Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty elderge nazar aýdarǵanymyz jón bolar. Kórshiles О́zbekstanda nekeniń buzylý deńgeıi 10%-dan aspaıdy.
Al bizdegi statıstıkaǵa súıensek, búginde balalar úıindegi 69-dan astam sábıdiń 11-niń ata-analary quqyǵynan bas tartqandar, 12-si tastandy balalar, 22-si ýaqytsha ornalastyrylǵandar, 2-eýi – jetim balalar. Byltyr densaýlyǵy kemshin balalardyń 4-eýi otbasyna berildi. Bala asyrap alatyn azamattardyń jáne basqa otbasyna baratyn balalardyń quqyqtaryn kúsheıtý maqsatynda (bıyl sáýir aıynda) «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jetim balalar men ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Bul bastamanyń bala asyrap alý isine oń ózgerister ákelgeni sózsiz. Basty maqsat – ónegeli otbasy modeline súıene otyryp, otbasy qundylyqtaryn saqtaý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
