Rýhanııat • 14 Qańtar, 2020

Qazaqty saqtap qalǵan uly tulǵa

165 retkórsetildi

Uly oıshyl, fılosof, aqyn Abaı qazaq jazba ádebıetiniń negizin sala otyryp, ózi ómir súrgen zamandaǵy áleýmettik, qoǵamdyq máselelerge tereńnen qarap, sol kezeńdegi halyqtyń qıly taǵdyryna alańdaýshylyǵyn shyǵarmalary arqyly jetkizip otyrdy.

Abaı HIH ǵasyrdyń sońynda jarǵa qulaýǵa shaq qalǵan halyqty qutqarýǵa jan dúnıesimen kiristi. Uly dala mádenıeti kúıreýdiń aldynda turǵan kezeńde odan shyǵar jol izdedi. Abaı kósh­pendi órkenıettiń sońy edi. Kenesary, Mahambetter ketti... Abaı bergi zaman­daǵy otarshyldyqty, ashar­shy­lyqty, tipten Aral qasi­retin sezgen Asan qaıǵy­daı zar-zaman ókil­deriniń eńbekterin tanydy. Uly dala mádenıetine qaýip tón­gen tusta óziniń órshil, rýh­shyl, shynshyl, batyl shyǵar­malary arqyly halqy­nyń kemshiligin synady, minedi, sabap ta aldy. Ol tyǵyryqtan shyǵar jol izdeı otyryp, elin-jurtyn mádenı kúıreýden aman alyp qaldy. HH ǵasyrda júrekti, sanaly ǵalymdar, qalamgerler, ıaǵnı Alash qaıratkerleri Abaıdy kósem tutty ári uly oıshyldyń murasyn eldiń bostandyǵy men keleshegine paıdalandy.

Abaı qazaqty saqtap qal­ǵan uly tulǵa desek qate­les­peımiz. Qazaq halqy basynan qanshama náýbetti keshirdi. Halqynyń keleshegi úshin uly kúreske aǵartýshylyq jolmen keldi. Osy tusta baýyr­las jońǵarlar nege joıylyp ketti degen saýal týyn­daıdy? О́ıtkeni olardyń Abaıdaı tulǵasy bolǵan joq. Sondyqtan da búgingi kúni Abaıdy aýdarylǵan paraq retinde emes, áli de tereń zert­teletin álem retinde qarastyrýymyz qajet.

Prezıdent Qasym-Jo­mart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaq­stan» maqalasy rýhanı keńistigimizge, mádenı ómiri­mizge serpin beretin, tereń oı salatyn júıeli túrde jazylǵan qundy dúnıe. Abaı kim, qandaı tulǵa bolǵan, ǵulamanyń tarıhymyzda alatyn orny qandaı? Abaı murasynyń qandaı tustary ómirimizge erekshe qajet, ony qalaı zerttep bilemiz? Mine, osyndaı keleli oı sala­tyn maqala abaıtaný tu­jy­rymdamasyn jasaýdy qajet etip otyr. Osy tusta tıisti mekeme mamandary­men mazmundy keńester uıym­dastyrylýy qajet.

Abaıdyń týǵan jeri Shyń­ǵystaý – kıeli meken. Árıne Qazaqstandaı týǵan eldiń barlyq aımaǵy da qasterli ári kıeli. Al Abaı men Shá­kárim, olardyń shákirtteri ósip-óngen ortaǵa rýhanı orta­lyq retinde qaraý, jańa mártebe berý óńirdi túletip, serpiltetin ıgi bastama. Adam túgili, shóbi de, topyraǵy da ıadrolyq synaqtyń zardabyn shekken aımaqtyń, Shyń­ǵystaý ólkesiniń qaıta jandanyp, gúldenýine, rýhanı jań­ǵyrýyna, úmitsizdikten ary­lýyna jol ashatyny sózsiz.

Oıǵa-oı qosýǵa úndeıtin Prezıdent maqalasynyń ózindik bir áýezi bar. Al Abaıdy taný úshin árkim óz-ózin, ishki álemin tanýy tıis. Sonda ǵana Abaı bizge jaqyndaı túsedi. Abaıdyń «tolyq adamy» osyǵan meńzeıdi. Abaı – uly ustaz. Ári Abaıdy zerttep, túsiný qoǵam úshin úlken olja. Sondyqtan da Abaıdy tanýǵa árqaısymyz daıyn bolýǵa tıispiz. Abaıdy túsiný úshin kókirek kózinde úmit oty uıalaǵan, el men jerdi súıgen ult­jandy adam bolý kerek. Sonda ǵana Abaı áleminiń sy­ryn uǵyna túsemiz. Abaıdy túsi­ný úshin árkim de sol bıik­ke umtylsa ıgi. Abaı kóptiń biri emes, Abaı – bıik shyń. Zamanǵa qarsy tura bilgen segiz qyrly, bir syrly tulǵa.

Osydan biraz ýaqyt buryn «Mádenı mura» baǵdarlamasy sátti, nátıjeli júzege asty. Qorytyndysynda mádenı muramyzdy túgendep, sanamyzdy eki jarym myń jyl­dyq tarıhymyzǵa úıre­te bas­tadyq. Abaı osy sanǵa­syr­lyq tarıhymyzdyń jalǵasy.

 

Murat ÁÝEZOV,        

 mádenıettanýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Bul – jańa ekonomıkalyq baǵyt

Qoǵam • Búgin, 07:12

Ýhandaǵy 61 stýdent elge qaıtady

Qoǵam • Búgin, 07:04

Traktormen kelgen feldsher

Aımaqtar • Búgin, 07:00

Tolǵaq qyssa, qarly boranǵa qaraı ma?!.

Aımaqtar • Búgin, 06:55

Sabaq toqtady, joldar jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Qar qalyń, qaýip kóp

Aımaqtar • Búgin, 06:51

Yrǵyn qar yryq berer emes

Aımaqtar • Búgin, 06:50

143 jolaýshy qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 06:47

Máselelerdi birigip talqylady

Qoǵam • Búgin, 06:45

Jyraqtaǵy juldyzdar

Qoǵam • Búgin, 06:43

qolań kúńkili

Rýhanııat • Búgin, 06:41

Ázİl-ospaq, syn-syqaq

Qoǵam • Búgin, 06:39

Tońazytqyshtyń topalańy

Rýhanııat • Búgin, 06:38

Qojanasyr hıkaıalary

Rýhanııat • Búgin, 06:35

Shaıtannyń kókesi

Rýhanııat • Búgin, 06:34

Shyǵystaný ǵylymynyń jańa jetistigi

Rýhanııat • Búgin, 06:31

Tarbaǵataıda dárilik shópter kóp

Qoǵam • Búgin, 06:29

Elektiń sory – alty valentti hrom

Qoǵam • Búgin, 06:27

Taksı jáne toıymsyzdyq

Qoǵam • Búgin, 06:14

Hakim tutynǵan jádigerler

Abaı • Búgin, 06:10

Balabaqsha bos tur

Qoǵam • Búgin, 06:00

AÁK: jańa tártip tıimdi me?

Medısına • Búgin, 05:56

Árbir tapsyrma oryndalýymen qundy

Úkimet • Búgin, 05:54

Uqsas jańalyqtar