2019 jylǵy 9 maýsym, Nıý-Iork qalasy, Brýklın aýdany. Kún ashyq, tús qaıtqan ýaqyt, temperatýra 20 gradýs shamasynda. Metro stansııasynan jıyrma mınýt jaıaý júrip bir jer úıge jettik. Eskertýsiz keldik, úıde kisiniń bar-joǵyn bilmeımiz. Biraq oılaǵan adammen kezdessek, jolǵa ketken eki saǵat ýaqyt eselep aqtalatyndaı. Bıiktigi belden aspaıtyn temir qaqpany ashyp, aýlaǵa kirdik. Kirpishten soǵylǵan bir qabatty eskileý úı eken. Esigin qaqtyq. О́miri kórmegen adamnyń úıi, arǵy atamyzdy kóretindeı tolqyp turmyz. Eshkim shyqpady. Ún joq. On mınýt kidirip, qaıtýǵa oqtalǵanda, úı ishinen jetek arbaǵa súıengen ájeı shyqty.
– Rábııa Qarabaı degen siz be? – dep suradym aǵylshyn tilinde.
Ájeı basyn ızep, kimsińder degendeı ıshara bildirdi. Qorqyńqyrap turǵany baıqaldy, esikti ashpady, tereze arqyly sóılesip turmyz. Jartylaı qazaq tilinde, jartylaı aǵylshyn tilinde kim ekenimizdi, ne úshin kelgenimizdi aıttym.
– Noý ınglısh, noý qazaq, onlı túrkısh, – dedi Rábııa ájeı. Biz sóılegen aǵylshyn jáne qazaq tilderin bilmeıtinin, tek túrik tilinde sóıleıtinin aıtyp tur.
Bul áje ekinshi dúnıejúzilik soǵysta tutqyndalyp, bosap shyqqan soń elge oralmastan Amerıkadan bir-aq shyqqan Muhtar Qarabaıdyń jary edi. Muhtar aqsaqal týraly alǵash ret tarıhshy, dıasporolog Gúlnár Meńdiqulovadan estidim. Tarıhshy 1994 jylǵy Amerıkaǵa barǵan saparynda aqsaqalmen arnaıy kezdesip, bastan keshkenin qaǵazǵa túsirgen eken. Meńdiqulovanyń jazýynsha, amerıkalyq atanǵan otandasymyz Aqtóbe oblysy, Yrǵyz aýdany, Jabasaq sovhozynyń týmasy eken. Dúnıege 1919 jylǵy 7 qarashada kelipti. Germanııanyń KSRO-ǵa basyp kirýinen úsh aı buryn Ýkraınaǵa áskerge shaqyrylyp, Jıtomır qalasynyń mańyndaǵy bólimshede bolǵan. Soǵys bastalǵanda birneshe ret qorshaýda bolyp, keıinnen Harkov qalasynyń mańynda nemis tutqynyna túsken. Keńes áskeriniń shabýyly kúsheıgen soń, Mıýnhenge jiberip, qara jumysqa salǵan. Sol jerden 1945 jyly odaqtastar áskeri qutqaryp alypty. Amerıkanyń soǵys tutqyndaryna arnalǵan lagerinde birshama ýaqyt ótkizip, elge qaıtýǵa daıyndalyp jatqanda, tutqyndardy elge alyp bara jatqan poıyzdyń apatqa ushyraǵany týraly habar kelip, jas Muhtar elge qaıtýdan bas tartyp, áskerı komıssııaǵa túrikpin dep, Túrkııaǵa jiberilgen. Sol elde úılenip, balaly-shaǵaly bolyp, 1964 jyly AQSh-qa qonys aýdarǵan. Muhtar aqsaqal osy jolmen ótken jalǵyz qazaq emes eken. Tarıhshynyń deregine sensek, 60-jyldary Amerıkaǵa nemis tutqynynda bolǵan 13 qazaq otbasymen kóship barǵan. Ǵalymnyń topshylaýynsha, olar ataqty Túrkistan legıonynyń múshesi bolýy yqtımal. Biraq ózderi ony moıyndaı qoımapty.
Muhtar Qarabaıdyń ómirimen tanysý dúnıe tanymymdy tóńkerip jiberdi. Ujymdastyrý men asharshylyq bolmasa kórshi elge barýy ekitalaı qazaqtyń muhıt asyp, Amerıkany munshalyqty erte ashqanyn elestetý qıyn edi. Onyń ústine, atamnyń soǵystan qaıtpaǵan eki baýyry da osylaı tiri qalmady ma eken degen bir sáttik úmit oıandy. Muhtar aqsaqaldy kórsem, atamnyń baýyrlaryn kóretindeımin. О́kinishke qaraı, bul múmkin emes edi. Aqsaqal 2007 jyly qaıtys bolǵan. Onymen taǵdyrlas ózge otandastarymyz da dúnıede ozǵan eken. Sóıtip áttegen-aılap júrgenimde áńgime jazýdy úıretken ustazym Maıkl Shapıro: «Adamdy taný úshin ózimen tildesý shart emes, onyń kózin kórgenderdiń kýáligi de qundy», degen edi. Osy sóz qanat bitirip, jýrnalıstik zertteýimdi bastap kettim.
Tańdaýdyń Muhtar Qarabaıdyń otbasyna túsýi beker emes edi. Tarıhshy Meńdiqulovanyń jazýynsha, álgi 13 otbasynyń ishinde qazaqylyqqa meılinshe jaqyn bolǵany da osy Muhtar aqsaqaldyń otbasy edi. Shette júrgen soń, qazaq qyzǵa úılenýdiń reti bola qoımaǵan syńaıly. Mysaly, Kúntýǵan Baızelbek deıtin ózge bir otandasymyz nemiske úılengen eken. Muhtar Qarabaıdyń jary Rábııa da qazaq emes edi. Biraq ol tili men dástúri qazaqtikine uqsas Qyrym tatary bolatyn. Tarıhshy eńbeginde Rábııanyń da, onyń Muhtar aqsaqaldan tapqan balalarynyń da qazaq tilin jaqsy biletinin jazǵan eken.
Rábııa ájeımen júzdesip turmyz, qazaq tilin bilmeımin dep tur, bul qalaı bolǵany, umytyp qaldy ma eken, álde tarıhshy ásireledi me dep abdyrap turǵanymda, menimen birge ere barǵan Talǵat deıtin jigit túrik dosy bar ekenin, qońyraý shalyp aýdarmashy bolýyn suraı alatynyn aıtty. Talǵat álgi túrikke telefon arqyly jaǵdaıdy túsindirip jatqanda, Rábııa ájeı kútpegen jerden qazaqsha sóıleı bastady. Túrikshe-tatarsha aksentpen aıtylǵan sózderdiń qazaqtyki ekenin basynda ańǵarmaı da qalyppyz. Degenmen muqııat tyńdasań, oıyn jap-jaqsy jetkizip tur.
– Qazaq tilin jaqsy bilmeımin, umytyńqyrap qaldym. Muhtar aǵań barda kelgenderińizde ǵoı, – dedi ol.
Qorqynyshy basylyp, kúdigi seıilgen Rábııa ájeı esikti ashyp syrtqa shyqty da, esik aldyndaǵy oryndyqqa jaıǵasyp, áńgimesin bastady. Aıtýynsha, 1932 jyly Qyrymdaǵy Odessa qalasynda týypty. Úsh jasynda Túrkııaǵa kóship, Eskıshehır qalasynda boı jetken. Muhtar aqsaqalmen sol jerde tanysyp, 1951 jyly ekeýi shańyraq kótergen.
– Aǵalaryń Eskıshehırge kelip, quda túsip aldy, – dedi ájeı kúlimsirep.
Tórt bala týypty: úsheýi ul, bireýi qyz. Tuńǵyshy Mustafa eki aılyǵynda qaıtys bolǵan eken. Muhtar aqsaqal Eskıshehırdegi ushaq shyǵaratyn zaýytta jumys istepti. Kúnkóris qıyn bolǵan soń, Amerıkaǵa kóshýdi oılastyrypty.
– Aǵalaryń ózi jumys isteıtin zaýyttan bir Qyrym tataryn taýyp, sol bizdiń Amerıkaǵa kelýimizge kómektesti, – dedi Rábııa ájeı. – Oǵan 1200 dollar berdik. Ol kezde úlken aqsha.
Meńdiqulovanyń jazýynsha, 60-jyldary Túrkııadaǵy áskerı tóńkeristerdiń, saıası jáne ekonomıkalyq turaqsyzdyqtyń áserinen jáne AQSh pen Kanada sekildi elderde sheteldik jumysshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa arnalǵan zańdardyń qabyldanýynan kóptegen túrkııalyq muhıt asypty.
– Munda kelgende kóp qıyndyq boldy, – dedi ájeı. – Spık ınglısh joq. Inglısh bilmeseńiz, jumys bermeımiz, dedi. Balalar kishkentaı, ne jumys tapsaq, sony istedik.
Búginde Rábııa ájeı úlken uly Altaıdyń qolynda eken. Biz barǵan úı sonyki. Odan keıingi uly Qadyr qalanyń eń qymbat aýdany Manhettende turady. О́ziniń iri kompanııasy bar.
– Qyzdyń aty Gúlzade. Kúıeýim qaryndasynyń atyn bergen, – dedi ájeı. – Eń kenjesi, kenje bolsa da, 59 jasta.
Qazaqstandaǵy saıası jaǵdaılardan habardar eken.
– Nazarbaev ketipti ǵoı? - dedi ájeı.
– Iá, úsh aıǵa jýyq ýaqyt boldy. Búgin saılaý bolyp jatyr elde. Amerıkadaǵy qazaqtar da daýys berip jatyr. Konsýldyqtan kele jatyrmyz.
– Jańa basshy kim?
– Áli sońǵy nátıje shyqpady, Toqaev bolatyn shyǵar.
– Qalaı? Halyq qoldap jatyr ma?
Eldegi jaǵdaıdy, qaı óńirdiń týmasy ekenimizdi surap baryp, eldegi jaǵdaı týraly oıyn aıtty.
Sálden soń ájeı bizdi úıge shaıǵa shaqyrdy. Jalǵyz ózi eken, áýrege salmaıyq dep bas tarttyq.
– Qazaqtar qonaqjaı halyq. Úıge kelgendi qur qol jibermegen, shaı ishkenderińizde bolar edi, – degen ájeı úı ishinen eki bótelke shyryn alyp shyqty. – Qur qol ketkenderińiz uıat bolady.
Rábııa ájeımen qoshtasyp, qýanyshym qoınymaı syımaǵan kúıi úıge keldim. Noýtbýgymdy ashyp, poshtamdy teksersem, ájeıdiń ekinshi uly Qadyr Qarabaıdan hat kelipti. Jazý saryny onyń ashýly ekenin ańǵartty.
«Ákemniń ómirine qyzyǵýshylyq tanytqanyńyzǵa rahmet, biraq Gúlnárdan estigenińizge qosatyn eshteńe joq. Ákem 12 jyl buryn qaıtys boldy jáne óziniń oqıǵalaryn jarııalaýǵa qyzyqpady… Men sizdiń anama, nemere inime jáne úıimdegi kúzetke qaldyrǵan barlyq sálemdemeńizdi aldym. Biz ákemniń oqıǵalaryn qaıtalap aıtyp berýge múddeli emespiz…», dep jazypty aǵylshyn tilinde.
Bul onyń jazǵan hattaryma, shalǵan qońyraýlaryma jáne jibergen sms-habarlamalaryma alǵashqy ún qatýy edi. Shamasy, anasynyń úıine eskertýsiz baryp, áńgimege tartýym ersi kórinip, jaýap qatpasqa sharasy bolmaǵan kórinedi.
Negizinde, Rábııa ájeıden góri osy Qadyrmen jolyǵý maqsat edi. Qansha degenmen jastaý, estelikteri de tyń bolar degen oı boldy. «Tergeý jýrnalıstıkasy» sabaǵynda meńgergen mashyqtardy paıdalanyp, telefony men elektrondy poshtasyn ońaı taptym. Biraq nátıje bolmady: telefondy kótermedi, hatty jaýapsyz qaldyrdy. Áleýmettik jelide akkaýnty bar eken, biraq belsendi emes. Nemere inisiniń onlaın otyrǵanyn kórip, oǵan jazdym, oqydy da, únsiz qaldy. Bir aıdan soń elge qaıtýym kerek, odan keıin Amerıkaǵa jol túse me, joq pa belgisiz. Qaıtken de jolyǵý qajet. Ne kerek táýekelge bel býdym. Úıine baratyn boldym.
Sol kúni Rábııa ájeıge barmas buryn Qadyrdyń úıine soqqan edik. Qalanyń álemge áıgili Manhetten aýdanyndaǵy kóp qabatty úıde turady eken. Birinshi qabatta otyratyn kúzetshige mán-jaıdy túsindirgenimizde, kózimizshe Qadyrdyń páterine qońyraý shaldy. О́zimen sóılesip turǵanyn baıqadyq. Tutqanyń arǵy jaǵyndaǵy kisiniń aıtqanyna toqtaýsyz bas ızep turyp, kóz qyrymen bizge qarady. Bir nárseniń durys emes ekenin uǵa bastadyq. Tutqany qoıyp, «Ol kisi qazir bos emes eken, telefon nómirlerińizdi qaldyrsańyzdar, ózi habarlasady», dedi.
Aldyn ala kelispeı úıine barǵanymyz yńǵaısyzdaý edi, sirá. Alaıda amerıkalyq jýrnalıster úshin bul úırenshikti tájirıbe.
– Eń tıimdi ádis – esik qaǵý, – dedi birde jýrnalıstıkalyq tergeýdi úıretken ustazymyz. – Hatty eleýsiz qaldyrý ońaı, telefondy tastaı salýǵa bolady. Júzbe-júz kezdesýdiń reti bólek. Suhbat berýge kelise qoımasa da, tym quryǵanda keıipkerińizdiń suraǵyńyzǵa degen reaksııasyn kóresiz.
Qazaqy uıańdyqty bir sát umytyp, amerıkalyq bolýǵa týra keldi. Degenmen, úıiniń aldyna baryp turyp kezdese almaǵanymyzǵa azdap qynjylyp qaldyq. Telefonymyzdy kúzetshige qaldyrdyq-aq, biraq Qadyrdyń habarlasatynyny kúmándi edi. Sońǵy amal Muhtar aqsaqaldyń úlken uly Altaıdyń úıine barý edi.
* * *
Qadyrdyń ashýly hatyna bir kún ótip kólemdi jaýap jazdym. Kim ekenimdi bilmeı kúdiktengen bolar dep, ózim týraly búkil aqparatty: qaıda týyp, qaıda óskenimdi, Amerıkada ne istep júrgenimdi, otbasylyq jaǵdaıymdy jáne qaı jerge toqtaǵanymdy tizip shyqtym. Sońynda Muhtar aqsaqaldyń ómiri bir adamnyń emes, bútin bir ulttyń tarıhy ekenin jazdym. Kelesi kúni jaýap keldi.
«...Eki aptadan soń habarlasyńyz… Kezdesýdiń reti bola ma, joq pa sol kezde aıtarmyn», – depti.
Shildeniń besi kúni túske taman metronyń 7-poıyzyna otyryp, Manhetten aralyndaǵy Grand Central Terminal vokzalyna tarttym. Bul araldyń eń tyǵyz ornalasqan ortalyq aýdandarynyń biri edi. Jarty saǵatta jettim. Temperatýra 30 gradýs shamasynda, qapyryq, keptelis, qujynaǵan adam, kóshe taǵamynyń ıisi. Kósheniń arǵy betinen ótip, Pershing Square kafesine kirdim. Qadyrmen kezdesý saǵat 14:00 ýaqytyna belgilengen edi.
Ýaǵdalasqan ýaqytta keldi. Ústelge jaıǵasyp úlgermesten: «Men seni KGB-nyń adamy dep oıladym. Biz týraly týraly bárin bilesiń ǵoı?», dedi. Qaı aqparatty qaıdan alǵanymdy túsindirip jatsam, «Amerıkanyń sonysy jaman, jeke adam týraly tym kóp aqparat beredi, qaýipti», dedi.
Qur alaqan kelmepti, qolynda bir býma estelik sýretter. Árqaısysynyń tarıhyn aıtyp berdi. Jarty saǵat dep josparlanǵan kezdesýimiz eki jarym saǵatqa sozyldy.
Meńdiqulovanyń jazǵany ǵylymı eńbek bolǵan soń, ol jerde Muhtar aqsaqaldyń ómiri faktiler negizinde hronologııalyq tártippen qysqa ári nusqa sıpattalǵan. Keshken qıly ómirine kórkemdik kelbet beretin detaldar az edi. Qadyr neniń keregin sezgendeı, ákesi aıtqan áńgimeler men ózi kórgen jaǵdaılardy ádemilep baıandaýǵa kóshti.
– Ákemniń aıtýynsha, – deıdi Qadyr, – qazaq, ózbek sekildi ulttyń adamdaryn araq berip, aldyńǵy shepke qoıypty. Soǵys alańyna qatar-qatar bolyp attanypty, sońǵylarynda myltyq ta bolmaǵan. Aldyńǵy qatardaǵy soldattar qaza tapsa, solardyń qarýyn alýǵa májbúr bolǵan. Ákemniń joly bolyp, keıingi qatarda júrgen, sonyń arqasynda aman qalǵan.
Keńes soldattarynyń bárinde birdeı qarý bolmaǵany jıi aıtylady. Tipti kórkem ádebıette de kezdesedi. Máselen, Talasbek Ásemqulovtyń «Taltús» romanynda Sabyt aqsaqaldyń kúıeý balasy Baımuqannyń: «Soǵystyń basynda áskerge qarý jetpegen. Keıbir ásker qarýsyz otyryp-aq qyrylyp qalǵan. Eki adamǵa, úsh adamǵa bir myltyq. Avtomat degen keıin keldi», deıtin jeri bar.
Qadyr ákesiniń soǵysta jıi jaraqattanǵanyn aıtty: «Gospıtalda jatqanynda bir bótelke araq, bir qorap temeki jáne bir bólke nan beredi eken. Ákem nanyn jep, araq pen temekini saqtap qoıyp júrgen. Dáriger jarasyna leıkoplastyr jabystyrsa, ońasha qalǵanda ony ashyp qoıady. Uzaǵyraq jazylsyn degeni ǵoı. Dáriger onysyn baıqap qoısa, jınaǵan araǵy men temekisin usynady eken».
Tapqyrlyǵymen birge aqjoltaılyǵy da bar kórinedi. Qadyrdyń aıtýynsha, birde granata túsip, ákesi ǵana tiri qalyp, qasyndaǵy soldattardyń bári qaıtys bolypty. 1980 jyldary rentgenge túsirgende sol granatanyń jaryqshaǵy denesinde qalyp qoıǵany belgili bolǵan.
Keńes ókimetiniń óz adamyn aıamaǵanyn, aınalanyń bárin shpıon kórgenin bilgen soń, Muhtar aqsaqaldyń ne sebepti elge qaıtqysy kelmegenin túsiný qıyn emes edi. Azaptaýdan qoryqqan bolýy kerek.
– Azaptaý emes. Olar tutqyndardy azaptap áýre bolmaǵan. Kelgen vagondardy syrtynan qulyptap, tirideı órtegen. Muny ákeme qazaq generaly aıtypty, – dedi Qadyr.
Aqparatty jetkizgen adamnyń general bolýy ekitalaı, general bolsa da, qazaq bolmaýy múmkin. Sebebi soǵys kezinde qazaqtan shyqqan general kóp bolmaǵan. General-maıor Sabyr Raqymov 1945 jylǵy 26 naýryzda qaza tapqan, al Shákir Jeksenbaev soǵys aıaqtalǵanda Prıbaltıka maıdanynda bolǵan eken. Kim biledi, bálkim sheni generaldan tómen áskerı bolar.
Konstantın Bogýslavskıı deıtin tarıhshynyń «Azattyq» radıosynyń Reseıdegi bıýrosyna bergen suhbatynda aıtqanyndaı, nemis tutqynyna túsken KSRO azamattarynyń sany 4 mıllıonnan 6 mıllıonǵa deıin aýytqıdy. Onyń úshten eki bóligi qaza tapqan eken.
Tutqyndardyń munshalyqty úlken kólemde qaza tabýynyń sebebi, Germanııanyń da, KSRO-nyń da soǵys tutqyndarynyń quqyqtary jónindegi Jeneva jáne Gaaga konvensııalaryn saqtamaýy. Ol konvensııalarǵa sáıkes, tutqyndardy aýyr jumysqa salýǵa bolmaıtyn. Olardyń durys tamaqtanýǵa, medısınalyq qyzmet alýǵa jáne týystaryna hat jazýǵa quqyqtary bolýshy edi. Tarıhshylardyń aıtýynsha, keıingi jyldary Germanııa jáne onyń odaqtastary tarapynan tutqyndar jóninde birshama bastama jasalǵan, biraq Keńes Odaǵy eshqandaı mámilege barmapty.
Tarıhshy Bogýslavskııdiń aıtýynsha, 1941 jylǵy jeltoqsanda Germanııa, Vengrııa, Rýmynııa, Italııa jáne Slovakııa elderi KSRO-ǵa habarlama jiberip, tutqyndarmen almasýdy usynǵan. Kreml bas tartqan. Tarıhshy sondaı-aq Halyqaralyq Qyzyl Krest komıtetiniń KSRO syrtqy ister halyq komıssary Vıacheslav Molotovqa jibergen eki telegrammasyn taýyp alǵan. Birinde shveısarııalyq bank esebinen nemis tutqynyndaǵy Keńes soldattary úshin Afrıkadan azyq-túlik aldyrtýǵa múmkindik bar ekeni aıtylsa, ekinshisinde sol tutqyndarǵa qant taratýǵa bolatyny jazylǵan. Biraq ol úshin KSRO tarapy da ózderindegi nemis soldattaryna sol shamadaǵy azyq-túliktiń berilýine ruqsat etýi kerek boldy. Keńes bıligi sirá buǵan da kelisim bermedi. Kelisse, Qyzyl Krest ókilderiniń elge kirýine ruqsat berip, nemis soldattary ustalǵan lagerlerdiń jaıyn kórsetýge májbúr bolar edi.
Onyń ústine Stalınniń jaýǵa berilmeýdi, berilgen adamnyń kózin joıýdy talap etken 1941 jylǵy 16 tamyzdaǵy №270 buıryǵy bar. «Bizde áskerı tutqyndar joq, satqyndar bar» deıtin ustanym osydan keıin paıda bolsa kerek.
Demek, mıllıondaǵan Keńes soldatynyń nemis lagerinde qaza bolýyna belgili bir deńgeıde Kreml de jaýapty boldy.
Soǵys bitip, tutqynnan saý shyqqandardyń odan keıingi ómiri de ońaı bolmady. Nemistiń qolyna túsip, tiri qalǵandardy Keńes bıligi jappaı fıltrleý lagerlerine jiberip, ol jerde qatań tergedi.
Tarıhshy Araılym Musaǵalıevanyń aıtýynsha, tutqynǵa túsken Keńes soldattaryn tekserý jumystary Polshada júrdi jáne kóbi Magadan men Kolyma sekildi jerlerge 25 jylǵa deıingi merzimge jiberilgen eken.
– 1956 jylǵy XX sezden keıin ǵana soǵys tutqyndary aqtala bastady, – deıdi Musaǵalıeva. – Biraq Túrkistan legıonynda bolǵandar osy kúnge deıin aqtalǵan joq.
* * *
Muhtar aqsaqaldyń tiri ekenin onyń aýylyndaǵy týystary 1961-1962 jyldary bir-aq bilgen eken. Qadyrdyń aıtýynsha, sol jyldary ákesiniń Túrkııadaǵy tanysy Qazaqstanǵa issaparmen barǵanda, elderińde qazaqtar bar ma dep surapty. Ol jalǵyz qazaqty biletinin jáne onyń Muhtar Qarabaı ekenin aıtqan kórinedi.
– Álgi adam, – dedi Qadyr, – ákemniń baýyry Sapany tanıdy eken. Ákeme sol tanysy arqyly sálem joldap, Sapaǵa hat jazýyn surapty. Ákem hatty jazdy da. Biraq ol hat Jabasaqqa jetkenshe, Sapa kóship ketken eken. Qýanyshqa oraı úıdiń jańa ıesi Sapanyń dosy bolyp, hatty jetkizipti. Sodan beri hat almasyp turdyq. Ákem ony AQSh-qa jıi shaqyratyn.
Biraq Sapanyń AQSh-qa barýyna Keńes ókimeti ruqsat bermepti. Ol kezde Keńes Odaǵynyń azamattary shetelge shyǵýy úshin barar eldiń vızasymen qatar óz ókimetiniń ketý vızasyn (vyezdnaıa vıza – red.) da alýǵa tıis bolǵan.
1972 jyly Sapadan qýanyshty hat kelipti: Keńes ókimeti aqyry ruqsat bergen eken, 45 kúnge keletin bolypty.
– Sapa kelgende ákem ǵana emes, bárimiz qýandyq. Qyryq bes kún ishinde ábden qydyrttyq, – dedi Qadyr. Empaır-steıt bıldıng pen 2001 jylǵy 9 qyrkúıekte terrorıstik shabýyl kezinde qıraǵan Dúnıejúzilik saýda ortalyǵy ǵımarattaryn kórsetipti. – Bir qyzyǵy, biz ony eshqalaı tańǵaldyra almadyq. «Qarańyz, myna egiz ǵımarat 110 qabattan turady. О́mirińizde mundaıdy kórdińiz be?», dep suradym. Miz baqpastan: «Bizde mundaıdyń tórteýi bar», dedi. Bul qalaı bolǵany dep tańyrqap qaldyq.
Sapa taǵy bir qylyǵymen tańǵaldyrypty. Kóshede júrse, artyna burylyp qaraı bergen. Úıde otyrsa, on bes mınýt saıyn terezeden dalaǵa syǵalap qoıady eken.
Kúnder ótip, Sapanyń qaıtýy jaqyndaǵanda, Qadyr KSRO elshiligine baryp, kókesiniń vızasyn sozdyryp alypty.
«Kókemniń úıde júrgeni ákeme qýanysh syılady. Tosyn syı jasaıyn dedim. Keńes elshigine baryp, «Ákem baýyrymen birge uzaǵyraq bolǵysy keledi, vızany uzartyp beresizder me?», dep suradym. Elshilik kelise saldy. Men bolsam qýanyp, úıge qaıtyp kele jatqanda joldan shampan sharabyn alyp, atap ótýdi oılastyryp qoıdym. Úıge kelip, jaǵdaıdy aıtsam, ol: «Joq, jumys qalyp barady. Mal bar, sharýa bar», dedi.
Esteliktiń bárin aǵylshyn tilinde baıandap otyrǵan Qadyr aǵasynyń osy sózderin qazaq tilinde naqyshyn keltirip aıtty. Aıtýynsha, Sapa aqsaqal keterinde ápergen kıimderin de almaı ketipti. Qalaı kelse, solaı qaıtqan eken.
* * *
Sapa aqsaqal kelip ketken soń, eldegi qazaqtarmen qatynas kúsheıgen. Qadyrdyń aıtýynsha, sol jyldary úıinde Nıý-Iorkke taǵylymdamadan ótýge barǵan Kópjasar Náribaev pen Tóregeldi Sharmanov bolǵan eken. Biri Qazaq KSR-iniń Bilim mınıstri bolsa, ekinshisi Densaýlyq mınıstri bolǵan.
– Amerıkaǵa barardyń aldynda bizge ol jaqta qazaqtar turatynyn, biraq olardan alshaq júrýimiz kerek ekenin aıtty, – dedi Sharmanov. – Olar otandy satqandar, jolyqsańdar, sender de satqyn bolasyńdar dep qorqytty.
Biraq bul Sharmanovty toqtatpapty. Muhtar aqsaqalmen báribir jolyqqan. Basynda syrtta kezdesip, keıin úıine barǵan eken. Sodan beri bir-birimen jaqsy aralasyp turady. Sharmanovtyń uly Almaz ben Qadyr dos bolyp ketken.
– Muhtardyń júregi qazaq dep soǵyp tur, biraq qazaq tilin umyta bastaǵan eken, – dedi Sharmanov alǵash kezdeskenin eske alyp. – Nemisterge ustaldy, odan keıin Túrkııada boldy. Qazaqtarmen qarym-qatynas bolmaǵan. Jastaıynan ketken. Orys tilin de bilmeıdi. AQSh-ta júrgenimen, qara jumys istep, aǵylshyn tilin de durys úırenbepti. Biraq sóıtip júrip balalaryn aıaqqa turǵyzdy.
Qazaqtarmen qatynaspady deýge bolmas. О́ıtkeni Muhtar aqsaqal ol kezde Nıý-Iorktegi jalǵyz qazaq bolmaǵan. Muhtar aqsaqaldyń taǵdyrlas qurdastary bar edi. Qadyrdyń aıtýynsha, bir-biriniń úıine qonaqqa baryp, jıi jınalyp turǵan.
– Apta saıyn kezdesetinbiz. Árqaısysy kezek-kezek úıine shaqyratyn, – dedi Qadyr.
Jas Muhtar áskerge orys tilin bilmeı attanypty. Er jetkenshe aýylynan shyqpaǵan kórinedi. Áskerde orys soldattar birdeńe dese, túsinbeıdi eken. Álgi soldattar onyń orys tilin bilmeıtinine senbeı, qýlyq jasap júr dep oılap, bir kúni teksermek bolady.
– Tańǵy saǵat 3 shamasynda uıyqtap jatqan jerinen ústine muzdaı sý tógip jiberipti. Qysyltaıańda oryssha boqtaıdy dep oılaǵan, – dedi Qadyr.
Álgi orys soldattar kútken sózdi estimegen soń, odan keıin tıispeıtin bolypty.
Náribaev pen Sharmanovtan keıin Qazaqstannan keletin qonaq úzilmegen eken. Ol ýaqytta shetelge, ásirese AQSh-qa ekiniń biri bara bermeıtin, barsa tek ǵalym ne laýazymdy tulǵalar baratyn. Sol sebepti Muhtar aqsaqal dastarqanynan dám tatqan qazaqtyń bári elde bedeli bar azamattar edi.
Biraq elden kelgenniń bárin qushaq jaıa qarsy alǵan Muhtar aqsaqal, týǵan jerine barýǵa batyly jetpepti. – Ctalınnen, qala berdi Keńes Odaǵynyń ózinen qatty qoryqty, – deıdi Qadyr ákesi týraly.
Amerıkaǵa Sapa aqsaqaldan keıin týystardan eshkim kelmegen. Tek hat alysyp turǵan. 1991 jyly KSRO-nyń ydyraýynan birneshe aı buryn Muhtar aqsaqal mańyzdy sheshim qabyldapty.
– О́ltirer bolsa, ólýge daıynmyn, Qazaqstanǵa baramyn, – dedi. Keńester áli de sottaýy nemese ólim jazasyna kesýi múmkin dep oılady. Ákemniń bul qalaýyn oryndaý men úshin abyroı edi. О́zim aparatyn boldym, – dedi Qadyr. – Anam da birge barǵysy keletinin aıtty.
Qadyrdyń aıtýynsha, jolǵa 1991 jylǵy 17 shildede shyǵypty. Baǵyt –Nıý-Iork – Máskeý – Almaty – Aqtóbe. Aldymen Pan Am áýe kompanııasynyń ushaǵyna otyryp Máskeýge tartqan.
– Ákem Máskeýge qonǵan boıda qolyna kisen alyp, túrmege áketedi dep kútti. Biraq eshkim kelmedi. Jeńildep qaldyq, – dedi Qadyr. – Orys tilin bilmeımiz, Kırıll qarpin tanymaımyz. Sodan dosymnan kútip alýdy suradym.
Amerıkalyq qonaqtardy Máskeý áýejaıynan kútip alǵan Qadyrdyń dosy grek-rım kúresiniń palýany Dáýlet Turlyhanov edi.
Qadyr Turlyhanovpen 1989 jyly tanysqanyn aıtty. Sol jyly palýan KSRO quramasy sapynda Amerıkaǵa jarysqa barǵan. Qurama jattyqtyrýshysy Qyrym tatary eken. Al ol ýaqytta Nıý-Iorkte Qyrym tatarlarynyń úlken assosıasııasy bolǵan. Jattyqtyrýshy óz jigitterimen sol assosıasııaǵa soqqan kezde, ondaǵylardyń biri Turlyhanovtyń qazaq ekenin estip, Muhtar aqsaqalmen tanystyrypty. Sodan beri jaqsy aralasady eken.
Máskeýde bir kún bolyp, Turlyhanovpen birge Almatyǵa ushqan. Ol jerden Muhtar aqsaqaldyń inisi Sapa qarsy alǵan.
– Ushaqtan túskenimizde ákem jerdi súıip, kózine jas aldy, – dedi Qadyr. – Almatyda eshqashan bolmaǵan. Tipti Aqtóbeni de kórmegen-aý shamasy. Áskerge ketkenshe aýyldan shyqpaǵan ǵoı.
Qadyrdyń aıtýyna qaraǵanda, Jabasaqqa jetkende, myńdaǵan adam jınalǵan eken. Jalǵyz Aqtóbe emes, ózge oblystardan da kelipti. Kóbiniń qolynda kezinde soǵysqa attanyp, biraq oralmaǵan týystarynyń sýretteri. Muhtar aqsaqaldan týysyn kórdi me eken sony suraıdy.
«Bir jetpiske taıaǵan áıel esimde qalypty. Kúıeýi soǵysqa áıeliniń júkti ekenin bilmeı ketipti. Oralmaǵan. – Úmitimdi on jyl ótti úzbedim, jıyrma jyl ótti úzbedim. Otyz jyl ótip úmitim úzile bastaǵanda sen kelip tursyń. Úmitim qaıta oıandy», dedi.
Tarıhshy Musaǵalıevanyń aıtýynsha, soǵysqa Qazaqstannan 1, 2 mıllıon adam attanǵan. Onyń jartysy qaıtpaǵan. Olardyń qatarynda qaza tapqany da, joǵalǵany da, Muhtar aqsaqal sekildi tutqynnan bosap shyǵyp, shetelde qalyp qoıǵany da bar.
Aqtóbege barǵanymda Sapadan: «Kóke, ózińiz aıtqan tórt bıik ǵımaratty kórsetińizshi qane», dep suradym Nıý-Iorkte aıtqanyn esine salyp. Qolyn bir siltedi. AQSh-qa jibermes buryn Máskeýge aldyrtyp, ábden daıyndaǵan eken. Eshnársege tańdanys bildirme, ne kórsetse de, bizde eki ese kóp deı ber. Árbir qadamyńdy ańdyp otyramyz, bólmede 6-7 adam bolsa, sonyń biri bizdiń agent bolatynyn umytpa dep qorqytyp qoıǵan eken.
Sapa aqsaqal elge oralǵan soń da, Amerıka týraly aýyz toltyryp áńgime aıta almaǵan. Amerıka ozyp ketipti degen sóz taramaýy qajet. Ákesiniń aýylynda eki apta bolǵan Qadyr aldymen Almatyda, odan keıin Qyrymda birneshe kún bolyp, Máskeýge baǵyt alǵan. Qasynda dosy Dáýlet bolǵan.
– Máskeýge jetkenimizde, Dáýlet ekeýmiz Qyzyl alańǵa barǵanbyz. Sóıtsek alańda tankiler tur, adam kóp, – dedi Qadyr.
Qadyr men Dáýlettiń tap bolǵany 1991 jylǵy 18-21 tamyz kúnderindegi «Tamyz búligi» bolatyn...
– Basynda tankilerdi kórip qorqyp kettim. Biraq jaqyndaı kele baıqasam, soldattar jaıbaraqat otyr eken. Túrlerinde agressııa joq. Halyqtyń kóńili kóterińki. Men de tankiniń ústine shyǵyp, sýretke túskenim bar, – dedi Qadyr. – Amerıkaǵa usharda áýejaıǵa erte bara salǵanmyn, durys jasappyn. Saǵat birlerge josparlanǵan reısimiz on birge aýysqan eken, shekara jabylyp, áýe qatynasy toqtap qalmaı turyp ushyp ketý kerek bolǵan. Kennedı áýejaıyna qonǵanymyzda bizdi kóptegen jýrnalıst kútip aldy. Búlik bastalǵaly Máskeýden kelgen alǵashqy reıs eken.
Nazarbaevpen kezdesý
– 1990-jyldardyń basynda Nazarbaev 120 qazaqpen birge Amerıkaǵa keldi. Erlan Ydyrysov ekeýmiz áýejaıdan kútip alýshylardyń qatarynda boldyq, dedi Qadyr.
Qadyr Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qazaq kásipkerlerimen birge barǵan saparyn meńzegen bolýy kerek. Nazarbaev 2015 jyly jaryq kórgen derekti fılmde osy sapardy eske aldy. Jańa qurylǵan el bolǵan soń jáne elimizdi eshkim tanymaǵan soń, azdap ótirik aıtqanyn, mysaly kólik jóndeý stansalary Nurlan Smaǵulovty amerıkalyqtarǵa kólik jasaýshy magnat dep, kıim satyp júrgen Bolat Ábilovty saýda alyby dep tanystyrǵanyn aıtqany bar.
Qadyrdyń aıtýynsha, Nazarbaevpen sol kútip alý kezinde tanysypty.
– Ákem týraly aıtqan edim, qatty tańǵalyp, kezdeskisi keletinin aıtyp, toqtaǵaly otyrǵan qonaqúıge ertip ákelýimdi surady – dedi Qadyr. – Ákeme mán-jaıdy aıtqan edim, tolqyp ketti. Týǵan eliniń basshysymen kezdesýdi mártebe kórdi.
Sol saparda Nazarbaev delegasııasymen birge Nıý-Iorktegi álemge áıgili Waldorf Astoria deıtin qonaqúıge toqtaǵan eken. Qadyrdyń aıtýynsha, Qazaqstan Prezıdenti Muhtar aqsaqalmen eki-úsh saǵat áńgimelesken.
– Sol kúni Nıý-Iorkte úlken qazaq patı (saýyq keshi – aýd.) boldy. Júz elý adamdaı boldy. Amerıkada qazaqtar mundaı kólemde alǵash ret jınalǵan edi, dedi Qadyr.
Osy kezdesýden keıin Qazaqstandaǵy BAQ ókilderi Muhtar aqsaqalǵa jáne onyń uly Qadyrǵa nazar aýdara bastaǵan. Máselen, 2014 jyly «Suhbat» deıtin gazettiń 12-18 shilde aralyǵynda jaryq kórgen №28 sanynda Qadyrdyń kólemdi suhbaty shyǵypty.
Aqjardan qyz alǵan Qadyr
Ulttyń bári teń, óz ultyńnan ǵana jar tańdaý shart emes deıtin Amerıka qoǵamynda ósken Qadyrdyń Qazaqstannyń týmasyna úılengenin estý taǵy bir tańsyq jańalyq edi.
– Qazaqstanǵa barǵan saıyn, – dedi Qadyr, – dostarym, týystarym sol jaqtyń qyzdarymen tanystyrýǵa áýes bolatyn. Sonyń ishinde bilim mınıstrliginde jumys isteıtin bir qyzdy jıi aıtatyn. Úndemeı qutylatynmyn. Bir kúni qoımadyńdar ǵoı, tanystyryńdar, dedim.
Tańdaý Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdany, Aqjal aýylynan shyqqan Janar esimdi qazaqtyń qyzyna túsipti. Toı 1997 jyly Almatyda ótken.
– Ámirjan Qosanovty bilesiń ǵoı? – dep surady Qadyr. – Meniń toıymda bolyp, tilek aıtqan. Bir bet qaǵazǵa ár joly «Q» árpinen bastalatyn óleń joldaryn jazyp ákelipti. «Qurmetti, Qadyr!» dep bastalyp, «qurmetpen, Qosanov» dep aıaqtalady. Arasynda «quttyqtaımyny» bar.
Toıda tilek aıtqany, qalaı tanysqany Qosanovtyń da esinde bar eken. Aıtýynsha, Qadyrmen ol úılenerden bir-eki jyl buryn tanysyp, sodan beri dos retinde aralasady.
– 1995 jyly ma álde 1996 jyly ma, AQSh pen Kanadaǵa resmı saparmen bardyq, – dep bastady Qosanov áńgimesin. – Ol kezde men Premer-Mınıstrdiń baspasóz hatshysy bolatynmyn.
Sapar aıasynda úkimet basshylyǵy Amerıkada turatyn qazaqtarmen kezdesken. Kóbi kásipkerler men qarjygerler. Arasynda Qadyr da bolǵan.
– Este qalǵany, oryssha bilmeıdi eken, – dedi Qosanov. – Bizde sol zamanda bári oryssha biletin edi ǵoı. Qazaqsha, aǵylshynsha sóılep, oryssha bilmegeni meni tańǵaldyrdy.
Qosanov AQSh-qa saparynda Qadyrdyń úıine toqtap, Muhtar aqsaqaldyń áńgimesin tyńdaǵanyn aıtty.
– Aýyldan shyqqan bala, soǵys tragedııasyn kórgen, birneshe elde turǵan. О́mirdi qabyldaýy múldem bólek. Myna bizdiń ardagerler kommýnıstik nasıhattyń qurbany bolyp, Stalındi pir tutady. Sol urpaqtan Stalındi qarǵaǵan, synaǵan osy kisi boldy. О́ıtkeni áýletine, eline, aýylyna jete almaı qaldy – dedi ol.
Qosanovtyń aıtýynsha, aqsaqal jyraqta júrse de, qazaqylyǵyn umytpapty. Dombyra tartyp, jyr-dastandardy jatqa aıtqan eken. Shejire tarqatyp, tarıhı oqıǵalarǵa baǵa beripti.
– Bir ǵımaratty kórsetip, sonyń kúndiz terezesin jýǵanyn, keshke ishin tazalaǵanyn aıtty, – deıdi Qosanov. – Qadyrdyń ákesine degen qurmetine rızamyn. Cońǵy barǵanymyzda Manhettendegi Birikken Ulttar Uıymynyń qasynan páter alypty. Nege ol páter deseńiz, balkonynan ákesi ómir boıy jumys istegen álgi ǵımarat kórinip tur eken.
Nıý-Iork parkterinde oryndyqtarǵa kisi aty jazylǵan taqtaısha qaǵyp qoıý tájirıbesi bar. Qosanov Qadyrdyń óz úıiniń janyndaǵy bir parktegi oryndyqqa ákesiniń qurmetine sondaı bir taqtaısha ornatqanyn aıtty.
– Qadyr sondaı ultjandy azamat. О́zi Amerıkada týyp, sonda ósse de, qazaqta bar barlyq qasıet boıynan tabylady. Meniń qýanatynym, ózi de, jubaıy da balalaryna sol úlken qasıetterdi sińirip jatyr, – dedi Qosanov.
Qadyr óziniń qazaqqa jaqyn bolýy anasy Rábııanyń arqasy ekenin aıtty.
– Anam bizdi qazaqylyqqa tárbıeledi, – dedi Qadyr. Jastaıynan ózin amerıkalyqtarǵa qazaq dep tanystyrady eken. – Keńes Odaǵy kezinde qıyn bolatyn, qazaqpyn desem eshkim bilmeıdi. Qazaqstan táýelsiz el atanǵannan keıin baryp, ultymnyń kim ekenin túsindirý jeńildeı tústi.
Qazaqstanǵa kóship, sonda bıznes ashý jónindegi Qadyrǵa kóp usynys jasalypty. Elmen tyǵyz baılanys ornatýdy qup kórse de, birjola kóship barýǵa kelispegen. Amerıkada jeke kompanııasy bar, sol eldiń zańyna, sol eldiń erejesine beıimdelgen. Biraq Qazaqstan azamaty bolýǵa nıet bildirgen eken.
– Qazaqstannyń ádilet mınıstri Naǵashbaı Shaıkenovty tanıtyn edim. Soǵan aıttym. Ol Qazaqstanda qos azamattyqqa tyıym salynǵanyn aıtty, – dedi Qadyr. – Qos azamattyq kóp elde bar. Mysaly men AQSh jáne Túrkııa azamatymyn.
Qadyrdyń kezdesýimizge arnaıy ákelgen sýretteriniń ishinde aty atalǵan kisilerdiń barlyǵy bar eken. Mynaý pálenshe, mynaý túgenshe deı kele, bir sýretke tap boldyq. Restorandaǵy ústel, eki jaǵynda eki adam. Biri Qadyrdyń ózi, ekinshisin tanymady. Qazaqstannan kelgen jýrnalıst ekenin, biraq atyn umytyp qalǵanyn aıtty. Qadyrǵa qarama-qarsy otyrǵan Qazaqstannyń Mádenıet jáne aqparat mınıstri bolǵan Darhan Myńbaı edi. Qadyr Myńbaıdyń atyn bilmese de mamandyǵyn dál taýypty. Sýret eski, 1990-jyldary túsken bolýy kerek. Darhan Myńbaı ol kezde rasymen de BAQ salasynda jumys istegen.
Ámirjan Qosanovpen dos ekenin bilgen soń, onyń eldegi prezıdenttik saılaýǵa qatysqanyn aıta bastap edim, «Toqaevty da tanımyn», dedi Qadyr. Rábııa ájeımen kezdesken kúni Qadyr qos tanysynyń Qazaqstandaǵy tartysyn baqylap otyrǵan eken.
– 2003 jyly álde 2004 jyly ma, esimde joq. Ulym dúnıege kelip, naǵashylaryna kórseteıin dep Qazaqstanǵa bardyq, – dedi Qadyr. – Qaıtar kezde Ystanbul arqyly ushatyn boldyq, Turkish Airlines ushaǵynyń birinshi klasyna bılet alǵanmyn. Reıs jarty saǵatqa keshiktirildi. Bizge tehnıkalyq máseleler bar dep aıtty. Bir ýaqytta Qasym-Jomart Toqaev kirip keldi. Alty saǵat boıy birge ushyp bardyq.
Qadyrdyń aıtýynsha, Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevpen munyń aldynda, Oljas Súleımenovtiń kitabynyń tusaýkeserinde tanysqan eken.
– Qazaqstanǵa barsańyz, elge sálem aıtyńyz», – dedi qoshtasyp jatyp.
Darhan О́MIRBEK
