Rýhanııat • 15 Qańtar, 2020

Oı qushtyrǵan oqtumsyqtar

166 retkórsetildi

Jańa jyl Taıaý Shyǵystaǵy jan túr­shigerlik shıelenisti áskerı oqıǵalarmen bastaldy. Zymyraǵan ýaqyt kóshinde taǵy da adam ómirin joıǵysh zymyrandar alǵa shyqty. Alǵashqy zymyran (AQSh) Irannyń áskerı qaıratkeri general Kasem Sýleımanıdiń ómirin qıdy. Úshinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy degen dabyldyń qaǵylǵany tekten-tek emes edi, kúlli Iran eli dańqty generalynyń kegin qaıtarý úshin atqa qonǵan.

Dál osy dúrbeleńdi tusta ekinshi zymyran (Iran) Ýkraınanyń jolaýshylar tasymaldaıtyn «Boıng-737-800» ushaǵyn Tegerannyń ústinde atyp túsirdi. Barlyǵy 167 beıbit jolaýshy men 9 ekıpaj múshesi túgel opat boldy. Áıteýir, Iran ókimetiniń júzdegen adam ómirin qıǵan qaýipsizdik salasyndaǵy qatelikti az kúnniń ishinde moınyna alýy, kináli áskerılerdiń aýyr jazaǵa tartylatyny týraly aqtalýy óńirdegi saıası shıelenisti birshama báseńdetti. Bizdiń endigi aıtpaǵymyz, úshinshi zymyran týraly...

 Álem dúrlikken qańtardyń onkúndiginde ushyp shyqqan jeri belgisiz, ushý baǵyty beımálim úshinshi zymyran týra bizdiń Aqtóbeniń aýmaǵyna kelip qulady. Keshigip te bolsa, ol týraly elimizdiń Qorǵanys mınıstrligi tómendegideı resmı túsinik berdi. «...Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy 1995 jylǵy memleketaralyq kelisimge sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy polıgondy jalǵa alǵan Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrligi synaq ortalyǵynyń josparly oqý-jattyǵýlary ýaqytynda bir zymyrannyń synyǵy belgilengen oryndardan tys jerge qulaýy oryn aldy. Jarylys bolǵan joq». Al eger jarylys bolsa she?! Belgisiz zymyrannyń naǵyz ıadrolyq oqtumsyq emestigine kim kepil?!

Oıymyz dáleldi bolýy úshin 90-jyldar­dyń basynda, Táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy bir oqıǵany eske sala ketýdi jón kórdik. Parlamenttik «Halyq keńesi» gazetinde «Atpen súıregen atom bombasy» degen ótkir maqala jazyldy. Gazet tilshisi – búginde Qazaqstan jýrnalıstıkasynyń qaıratkeri Serik Jumabekuly, Pavlodar oblysynyń Maı aýdanyna baryp oqıǵa bolǵan jerden reportaj jazdy. Aıdaladan ushyp kelgen zymyran qalyń qamys ósken mı batpaqqa «kúmp» etken. Jarylmaǵan. Shóp shaýyp júrgen jigitter quıryǵy kórinip jatqan zymyrannyń qanatyna arqan baılap qos atqa jegip, balshyqtan sýyryp almaqqa árekettenedi. Alaıda orasandyǵynan shoshynyp, dereý aýdandyq áskerı komıssarıatqa baıandaıdy. Kóp keshikpeı kúlli aýdan kólemin ásker qorshap, álgi «atom» bombasyn, olaı demeske dálel de joq, Qazaqstannyń naǵyz synaq alańy kezi, el kózine kórsetpeı zym-zııa joq etedi. Bary osy. Balshyqqa nemese sýsyǵan qumǵa urynǵan zymyran qazyq qaqqandaı kiredi de ketedi, jarylmaıdy degennen habardarmyn...

Búginginiń eń soraqysy – otyz jyldyń ishinde elimizde qanshama synaq alańdary jabyldy desek te, Reseıdiń Kapýstın Iаr polıgonynan «Topol» dep atalatyn, úsh satyly kontınentaralyq ballıstıkalyq zymyrany kúlli Qazaqstannyń aýmaǵyn ári Nur-Sultan men Almatynyń qaq ortasyn kókteı ushyp kelip (2250 km), dál Balqashtyń mańyndaǵy Saryshaǵan aýmaǵynda jarylyp jatatyndyǵy. О́tken jyldyń sońǵy zymyrany derek boıynsha kól mańyna 29 qarashada kelip qulady. Kózi men qulaǵy saý el azamattary budan uzaq jyldan beri habardar. Jasyryp-jaýyp, qysylyp-qymtyrylyp jatqan eshkim joq. TMD elderi arasyndaǵy UQShU (Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy) talaptaryna saı jer-kókti sharlap ushyp júrgen bul zymyrandar jáı jattyǵý zymyrandary eken-mys. Úsh satyly bir «Topol» KBZ shyndap oqtaǵanda qýaty 550 kılotondyq ıadrolyq oqtumsyq sanalady. Nagasakı men Hırosımany jer betinen sypyrǵan alapat eki avıabombanyń qýaty 18 ben 22 kılotonnadan aspaǵanyn bilemiz! Árqaısysynda asa qymbat berılıı men platınany qospaǵanda, ózimiz kúnde qolmen ustap júrgen altynnyń 200 gramy, kúmistiń 4,6 kılogramy, úsh tonnadaı ózge de qara jáne tústi metaldan quralatyn biregeı «Terektiń» keńistikke úsh satyly zymyranmen kóterilip, odan Saryshaǵandaǵy nysanǵa quldılaı kelip nysanaǵa dóp tıip jarylýy, qalaı degende de, shoshyntady...

Ol azdaı, ótken jyldyń qyrkúıeginde sol Saryshaǵandaǵy ujymdyq jattyǵýda qyrǵyzdardyń zenıttik-zymyrandyq brıgadasy S-125, S-75 atty segiz zymyran­nyń úsheýin (!) «joǵaltyp» aldy. Árıne, qaltadan túsip qalatyn ańshy myltyǵynyń oǵy emes, uzyndyǵy esik pen tórdeı zymyran! Ushty-kúıli joq. Qaıda? Áskerı prokýratýra is qozǵap tuıyqtaldy. Sol zymyrandar Qazaqstannyń qaı tóńireginde – qaı balshyqta, qaı qumda jasyrynyp jatyr eken dep taǵy oı qushasyń?!

 

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • Búgin, 10:12

18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:58

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • Keshe

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • Keshe

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • Keshe

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • Keshe

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • Keshe

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • Keshe

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar