Qoǵam • 15 Qańtar, 2020

Uly oıshyl ónegesi

98 retkórsetildi

Prezıdentimiz Q.Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde (9 qańtar, 2020 jyl) «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» taqyrybynda tereń maǵynaly maqala jarııalap, uly tulǵaǵa degen júrekjardy oılarymen eldi eleń etkizdi. Memleket basshysy Abaı muralaryna tereń úńilý, ony oı-sanadan ótkizý Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyndaǵy oı-tujyrymdarǵa sáıkes keletinin aıtty.

«Jańǵyrý – ótkennen qol úzip, tek jańa  qundylyqtarǵa jol ashý degen sóz emes. Shyn máninde, bul – ulttyq muralarymyzdy búgingi oń úderistermen úılestire damytýdy kózdeıtin qubylys. Bul rette biz Abaıdy aınalyp óte almaımyz. Sebebi uly oıshyl osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn ultty jańǵyrýǵa, jańarýǵa, jańa ómirge beıim bolýǵa shaqyrǵan». Osylaı dep jazǵan Prezıdent Q.Toqaev Abaıdyń únemi eldiń alǵa jyljýyna, ósip-órkendeýine shyn nıetimen tileýles bolǵany, osy ıdeıany barynsha dáriptegeni onyń shyǵarmalarynan anyq baıqalatynyn aıtady. Al ilgeri­leýdiń negizi bilim men ǵylymda. Sondyqtan Abaı qazaqtyń damylsyz oqyp-úırengenin jan-tánimen qalady.

«Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,

Paıdasyn kóre tura teksermedim.

Erjetken soń túspedi ýysyma,

Qolymdy mezgilinen kesh sermedim», – dep kezinde jańa mektepten bilim ala almaǵanyna ókingen dala danyshpany budan keıin Semeı óńirine jer aýdarylyp kelgen E.P.Mıhaelıs, M.F.Dostoevskıı sııaqty orys zııalylarymen aralasyp, dostasý, óz betinshe oqyp, izdený arqyly orys jáne Eýropa ádebıetiniń jaýharlarymen tereń sýsyndap, bilimin jetildirgeni aqıqat. Orys poezııasynyń kórnekti ókilderi A.S.Pýshkınniń, M.Iý.Lermontovtyń, I.A.Krylovtyń, I.A.Býnınniń óleńderin, nemis aqyndary I.V.Gete men V.Shıllerdiń, polıak aqyny A.Mıskevıchtiń, aǵylshyn Dj.Baıronnyń orys tilindegi jyrlaryn qazaqsha sóıletken hakim Abaıdyń óz betinshe alǵan bilimi de ushan-teńiz ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sondaı-aq onyń Úndistannyń patshasy, áskerı qolbasshysy bolǵan Babyr Zahıreddın Muhammedtiń (1483-1530) túrki tilinde jazylyp, 1493-1523 jyldar arasyndaǵy tarıhı oqıǵalardy qamtıtyn «Babyr-name» kitabyn yjdaǵattap oqý arqyly qazaq tarıhy týraly bilim-biligi óse túsken edi.

Ol óziniń tereń fılosofııalyq tolǵamdarǵa toly «Qara sózderinde» de ilim-bilimniń ómirdegi mán-mańyzy týraly oı terbeıdi. Mysaly, «Ǵylymdy úırengende, aqıqatty bilý maqsatymen úırený kerek, bilimińdi bireýmen kerisip, bireýdi kúndeý úshin paıdalanba. Bilgenińdi berik ustap, bilmegenińdi taǵy da sondaı bilsem eken dep úmitten... Adamnyń bilim-ǵylymdy kóbeıtýge eki qarýy bar, birinshi – oılasý, pikir alysý, ekinshi – barlyq kúshti jumsaý, alǵan bilimin saqtaý, qorǵaý» (32-sóz), degen Abaı ulaǵaty búgingi jastar úshin de óte mańyzdy. Abaıdyń «Tolyq adam» týraly ilimi de qazaq jastarynan zor adamgershilik ıesi, ádepti, mádenıetti, jan-jaqty bilimdar azamat bolýyn talap etedi. Sondyqtan danyshpan Abaıdyń jastardy ilim-bilimge shaqyrǵan oılary qazir de asa ózekti. «Sebebi, – deıdi Prezıdent Q.Toqaev, – HHI ǵasyrdaǵy ǵylymnyń maqsaty bıikke umtylý, alysqa qulash sermeý ekenin kórip otyrmyz. Al bizdiń mindetimiz osy ilgeri kóshke ilesip qana qoımaı, aldyńǵy qatardan oryn alý. Ol úshin eń aldymen, bilim berý salasyn zamanǵa saı damytýymyz kerek»... Prezıdenttiń bul sózi shynymen-aq búkil zııaly qaýymǵa, onyń ishinde bilim salasynyń qyzmetkerlerine tereń oı salýy tıis. 

Abaı esimin 85 jyldan beri berik ustap kele jatqan elimizdegi tuńǵysh joǵary oqý orny – bizdiń ýnıversıtetimiz aradan qanshama qıly-qıly kezeńder, alaı-bulaı zamandar ótse de, Abaı ósıetterine adaldyǵynan tanǵan emes. Kórnekti abaıtanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Mekemtas Myrzahmetulynyń aıtýynsha, Abaı murasynyń resmı túrdegi ǵylymı-zertteý nysanasyna alynýy 1934 jyly QazPI-diń qazaq ádebıeti kafedrasynda M.Áýezovtiń ustazdyq etý kezeńimen tustas keledi eken. Abaıtanýdyń ǵylymı negizi de osy jyldary qalana bastaǵan. 1934 jyly «Ádebıet maıdany» jýrnalynyń 11-12 sandary túgeldeı Abaıǵa arnalyp jazylǵan maqalalarmen jaryq kórgen. Biraq munyń basym kópshiligi ústirt jazylǵan dúnıeler edi. Osyndaǵy  M.Áýezov pen Q.Jubanovtyń maqalalarynyń ǵylymı deńgeıi bıik, keleshek abaıtanýdyń baǵyt-baǵdaryn anyqtap bergen maqalalar edi.

Taǵy da M.Myrzahmetulynyń keltir­gen derekterine qarasaq, 1944 jyly QazPI-diń Ǵylymı keńesinde Abaıdyń 100 jyldyq mereıtoıyna daıarlyq máselesi M.Áýezovtiń arnaıy jasaǵan baıandamasynda kóterilgen. M.Áýezovtiń «Abaı murasy nár alǵan úsh butaǵy» týraly ǵylymı-teorııalyq konferensııasy da osy jyldan bastaý alǵan. 1954 jyly akademık Q.Jumalıevtiń usynysymen oqý ornynda «Abaı kabıneti» ashylýy da  hakim Abaı muralaryn zertteýge mol múmkindik berdi. Mine, bul aıtylǵandardyń bári, jalpy, abaıtaný ǵylymyn qalyptastyrýda jáne damytýda elimizdegi tuńǵysh joǵary oqý oryn – burynǵy QazPI-diń, qazirgi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń orny zor bolǵanyn kór­setedi.

Al 2008 jyly ýnıversıtette «Abaı­taný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ashy­lýy Abaı muralaryn zertteýge sony serpin bergeni sózsiz.

Bizdiń ýnıversıtetimizde Abaı mereı­toıyna daıyndyq ótken jyly bastal­ǵan bolatyn. Ǵylymı keńestiń sheshi­mimen 2019-2020 oqý jylyn «Abaı jyly» dep jarııalap, búkil oqý-tárbıe jumy­syn jáne ǵylymı is-sharalardy osy ataýly jylmen baılanystyryp otyrmyz.

Prezıdent Q.Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» taqyrybyndaǵy maqalasynda: «Abaıdy taný – adamnyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi kemeldiktiń kórinisi», degen edi. Sondyqtan ýnıversıtetimizdiń árbir stýdenti Abaı ilimimen tereń sýsyndap, odan ómirlik tálim alýy úshin qajyrlyqpen eńbek etýdemiz.

 «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,

Sonda tolyq bolasyń elden bólek...

Bireýiniń kúni joq bireýinsiz

Ǵylym sol úsheýiniń jónin bilmek», – dep jas qaýymdy bilim-ǵylymǵa úndegen hakim Abaı ónegesi óz halqyn áli de órkenıetke jeteleı bermek.

 

Takır BALYQBAEV,

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • Búgin, 10:12

18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:58

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • Keshe

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • Keshe

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • Keshe

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • Keshe

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • Keshe

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • Keshe

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar