Suhbat • 16 Qańtar, 2020

Otandyq bıznes munaı men gaz salasyn óz qolyna alýy kerek

242 retkórsetildi


Byltyr elimizde 90 mln tonnadan astam munaı óndirildi. Jyldyq IJО́-niń 17 paıyzǵa jýyǵy osy salanyń úlesinde. Otandyq munaı-gaz sek­torynyń áleýmettik hám ekonomıkalyq mańyzy zor tarmaǵy – servıs sa­la­sy. Onda qyzmet at­qa­ratyn adam sany da kóp, túsetin salyq ta ko­maq­ty. Qazaqstan mu­naı-ser­vıstik kompanııalary qaýym­dastyǵynyń bas­sh­y­sy Rashıd Jaqsy­lyqovpen salaǵa qa­tys­ty áńgimelesken edik.

– Munaı servıstik kompa­nııa­­­larda qazaq­stan­dyq­tar­dyń úlesi az degendi jıi estımiz...

– Bul sala ártúrli segmentke bólinedi. Statıstıka boıynsha, qurylys salasyndaǵy úles – 65 paıyz, tasymaldaýda – 18 paıyz, tamaq, jatyn orynmen qamtý – 90, jobalaý jaǵynda – 50 paıyz. Biraq bul statıstıka­ǵa kúmánmen qaraımyn. Aıta­lyq jobalaý segmenti 5 satydan tu­­ra­dy. Sonyń sońǵy satysy ǵana Qazaqstanda daıyndalady. Biz­diń usynysymyz boıyn­sha Memleket basshysy byltyr 5 qyrkúıek kúni Atyraýǵa bar­ǵan saparynda munaı-gaz sala­synda jobalaýǵa qatysty jumys­tardyń bári Qazaqstanda oryndalýy tıis degen talap qoıdy.

Jobalaý salasynda usaq jáne iri kompanııalarymyz bar. Ortańǵy top joq. Sheteldikter tek iri kompanııalarmen ǵana áriptes bolýǵa tyrysady. Al orta kompanııalar qaltarysta qala beredi. Munaı-gaz sala­synda orta tap qalyptasý úshin jobalaýdyń 5 satysy da Qazaq­stan­da ótý kerek. Biz ondaı deń­geıge kóterile almaı jatyrmyz.

Sheteldik kompanııalar shıki­zatqa baı elderde óz mem­leketiniń menshigin kóbeıtýdi armandaıdy. Bul barlyq el júrip ótken tájirıbe. Munaı-gaz salasy sóz bolsa, bizdi arab elderimen salys­tyrady. Al sol arab elderinde alǵash ınvestorlar kelgen kezde munaı-gaz salasyndaǵy arab­tardyń úlesi 5 paıyz bolatyn. Qazir 95 paıyzǵa jetkizdi. Oǵan biraz ýaqyt qajet boldy.

Birqatar ınvestor kompanııalar taıaý bolashaqta Qazaqstannan ketýge daıyndalyp jatqanyn da aıta keteıik. Olar 2019 jyl­dyń basynda Qazaqstandaǵy jo­ba­larǵa qatyspaıtynyn, biz­diń el jemqorlyqqa beıim el­der­diń qatarynda ekenin aıtty. Investorlardyń mundaı máse­leni ashyq aıtýy emes, tipti oı­ǵa alýynyń ózi bizge abyroı ápermeıdi. Úkimet budan qan­­­daı sabaq alǵanyn, qandaı us­­ta­nymda ekenin bilmeımin. Úki­­met­tiń únsizdiginiń bir ushy 1990-jyl­dardaǵy sheteldik ınves­­tor­larmen kelisimsharttar sebep boldy ma dep oılaımyn. Sebebi biz olarǵa alǵash kelgen boıda iri jobalardy senip tapsyrdyq. Quny júzdegen mıllıard AQSh dollaryna baǵalanǵan joba­lardyń dámi tańdaıynda qalǵan kompanııalar 5-6 mlrd turatyn jobaǵa qanaǵattanbaı otyr. 1990 jyldary bizge ekonomıkany otaldyryp jiberý úshin ınvestorlardyń talabyna saýdalaspaı kelistik. Qazir qazaq Úkimeti men ınvestorlar arasynda iri saýda nemese kelisimder oıyny qaıta júrip jatyr. Qazaq Úkimetine memlekettiń múd­desi, ulttyń múddesine mo­ıyn buratyn kez keldi. Bu­ryn maman daıyn bolmady, naryq­tyń tilin de, mádenıetin de tere­ńi­nen túsine almadyq. 1990-jyldardyń alǵashqy jar­tysynda bizdiń naryqtyq ekono­mı­kaǵa degen kózqarasymyz ben mádenıetimiz Qytaıdan ala sómkeni toltyryp taýar alyp kelýmen ǵana shekteldi. Qazaq­standa munaı óndirisine 120 jyldan asty. Degenmen, Más­keýden basqarylǵan jyldardy, Qazaqstannyń munaı-gaz óndirisiniń tarıhy dep qaraýǵa bolmaıdy. 1990-jyldarǵa deıin mamandar Máskeýden jiberil­di. Qazaq­standa daıyndalǵan mamandar moıyndalmady. Qazir mamandardy ulttandyrý qajettigi jaıly qazaqstandyq bıznestiń talaby oryndy dep oılaımyn. Qazaq bıznesi munaı-gaz ındýs­trııasyn óz qolyna alýy kerek.

Sońǵy 10-15 jylda shıki­zat­tyq sektorda qazaqstandyq úles­ti arttyrý máselesi kún tár­tibinen túsken emes. Úkimettik deńgeıde ótken jıyndarda eski málimetter men eskirgen esepter jıi aıtylady. Biz 15-20 jyl burynǵy je­tis­tikterdi maqtan kórip, sonyń aınalasyn shıyrlaı beremiz. 2020 jylǵa aıaq bastyq. Qazaqstan basqa baǵytta damý kerek.

– Qazaqstandyq kompanııa­lardyń aıaǵynan turýyna ne kedergi?

– Bir mysal aıtaıyn. Jo­ba­laý jumystaryna qazaq­stan­­dyq kompanııalar qatys­ty­ryl­maı, jumys syrtta shetelder­de daıyndalady. Tipti alda at­qarylatyn jumystardyń baǵy­ty týraly málimetter de qol­jetimdi emes, sol sebepti al­daǵy tenderlerge daıyndalyp úl­­ger­meıdi. Al sheteldikter jo­ba­laý jumystaryn jasaǵanda oǵan qandaı kompanııalardyń qa­ty­satynyn aldyn ala ázir­lep qoıady. Olardyń arasynda qazaqstandyq kompanııalar joq. Sebebi bizdiń eldiń kompanııalary shetelderde tanymal emes. Iskerlik ortada olar jaıly málimetter az. Álemdik deńgeıdegi tenderlerge qatysý úshin ataǵy soǵan saı sheteldik kompanııalardyń biri kepildik hat berýi kerek. Ondaı kepildikter bizdiń qolymyzda joq.

Taǵy bir kedergi – qarjylyq kepildiktiń jetimsizdigi. Sebebi shet­eldik kompanııalardyń ten­der­leri az degende 500 000 000 dollar deńgeıinde ótedi. Ten­derge qatysatyn kompanııa sol soma­nyń 30 paıyzyn sheteldik «A» deńgeıindegi bankterge kepilge qoıýy kerek. Bizdiń qazaq­stan­dyq bankterdiń birde-biri halyq­aralyq deńgeıde mo­ıyn­dal­ma­ǵan. Qazaqstanda tirkel­gen halyq­aralyq qarjy ıns­tı­týt­taryn áleýmettik baǵdar­lama­­lardy qarjylandyrý úshin us­tap otyrmyz. Qazaqstanda tirkel­gen halyqaralyq qarjy ınstıtýt­tarynyń bızneske paıdasy joq.

– Quny mıllıardtarmen ba­ǵalanatyn iri jobany qazaq­standyq ınvestorǵa senip tapsyrdy deıik. Ári qaraı ne bolady? Bul joba tek qazaq­standyq mamandardyń qatystyrylýymen júzege asady dep úmittenýge bola ma?

– Bulaı dep oılaýǵa munaıshy retinde meniń de dátim barmaıdy. Bizdiń de kemshin tustarymyz kóp. Mysaly, sheteldikter jobany alǵan kezde mindetti túr­de teh­nıkalyq, tehnologııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikke basymdyq beredi. Olar úshin adam ómiriniń qaýipsizdigi men qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeý bárinen joǵary turady. Joba barysynda osy eki faktorǵa zııan tıer bolsa, jumysty toqtatady. Bul kózqaras bizdiń bıznes mádenıetimiz ben ustanymymyzǵa áli sińbeı jatyr. Ekinshiden, sheteldik ınvestor úshin tapsyrys bergen adamnyń usynysy – zań. Mysaly, 5 mlrd AQSh dol­laryna tapsyrys tústi delik. Shet­eldik ınvestor birinshi ke­zek­te tapsyrys berýshiniń qar­jysyn únemdeýge tyrysady. Mysaly, qazaqstandyq taraptyń usynysyn qabyldap alǵan shetel­dik ınvestor «Sizge myna tusta baǵany durys qoımapty, biz muny sizge únemdeý joly ar­qyly mynadaı tómen baǵamen usy­na alamyz. Nátıjesinde, siz usyn­ǵan 5 mlrd dollardan 1 mlrd dollar únemdeledi» degen usy­nyspen shyǵady. Bul jerde sheteldik ınvestor tapsyrys berýshiniń qarjysyn únemdeý saıasatyna basymdyq beredi. Al bizdegi jaǵdaı osyǵan kereǵar. Sheteldik ınvestor men ulttyq ınvestordyń arasynda osy tektes aıyrmashylyqtar bar.

Alpaýyt kompanııalardyń tabys formýlasy bızneske adal­dyǵymen ólshenedi. Sebebi olar úshin kompanııanyń ataq-aby­roıy jeń ushynan jalǵa­sa­tyn kelisimsharttardan joǵary. Ár kompanııanyń otbasy­lyq qun­dylyǵy degen bolady. Adaldyǵy men qabiletin dálel­dep tursa esikti kúzetip turǵan kúzetshisiniń múddesin de eskeredi.

– 1990-jyldardaǵy kelisim­shart­tar uzaq merzimge jasaldy. Sol qujattardaǵy kelisim­sharttardy birjaqty, mysaly Qazaqstan jaǵynan toqtatý múmkindigi qarastyrylǵan ba?

– Qazir úzip tastasaq, bizdi álem ınvestısııaǵa turaqsyz el dep tanyp, halyqaralyq deńgeıdegi sottarmen-aq tunshyqtyryp tas­taıdy. Bizge sońyna deıin kónip, kelisimsharttardy kórsetil­­gen merzimge deıin jetkizý kerek. Basqa jol joq. Bul da biz­diń bızneske adaldyǵymyzǵa jáne tózimdiligimizge syn bolmaq. Eýro­pada osydan 4-5 jyl buryn ju­mys istegen kompanııalardyń qazir jyldy 4-5 mlrd dollar tabyspen aıaqtap júrgenin kórip júrmiz. Sheteldik kompanııalar men bizdiń kompanııanyń quqyǵy teń emes, olardyń jeńil­digi kóp. Sebebi 1990-jyldarda shetel­dik ınvestorlarǵa «Sen óziń qala­ǵan kompanııany bizdiń elge ákelý­ge quqylysyń. Saǵan usynǵan jeńildikterdi oǵan da usynamyz» dep kelisip qoıǵanbyz. Bolashaqta mundaı qujattarǵa qol qoıylǵan kezde bıznestiń talabyn eskerý kerek. Kórpeni de ózińe kóp tarta berseń, erteń áriptessiz qalasyń. Sondyqtan ınvestordy úrkitip almaýdyń barlyq múmkindigin oılastyrý kerek.

– Jaqynda Ulttyq bankpen jáne ekinshi deńgeıli bank­­termen jer qoınaýyn paıda­laný­shylarǵa, qazaq­stan­dyq munaı servıstik kom­panııalarǵa jeńil nesıe­ler berýi nemese kepildik berýi týraly alǵashqy dıalog ótkiz­dińizder. Nátıjesi qalaı?

– Qazaqstan bıznesinde erkin jáne jeńil aqsha joq. Bankterge táýeldimiz. Eýropalyq bankterge de shyǵa almaımyz. Qazaqstanda álemdik deńgeıde moıyndalǵan kompanııa joq. Eýropa kompanııalary bankterinen 4 paıyzben nesıe alady, bizdiń kompanııalar nesıeni 27 paıyzben alady. Sol sebepti, ulttyq kompanııalardy jeńil nesıemen qamtama­syz etý Ulttyq banktiń basym baǵyttarynyń biri bolýy kerek. Bul dúnıe júzinde bar tájirıbe. Nátıjesi alda bolýǵa tıis.

– Qazaqstandyq mamandar «Teńiz» jobasynda bas mened­jer deńgeıine kóterile almady. Bul másele Memleket basshy­sy­­nyń nazarynda. Maman­dar­­dyń deńgeıin kóterý jaǵy qalaı?

– Mamandar qalyptasyp keledi. О́sim bar. Orta deńgeı­degi mamandar kóp. Biraq joba bas­qaryp otyrǵan mamandar az. Jaqynda sheteldik kompanııa­nyń biri qazaq jigitin joba bas­qarýǵa kóterdi. Bul jigitti kompanııa­nyń ózi oqytty, ózi kóterdi. Bo­la­shaqta joba menedjeri mek­tebinen ótken maman úlken kompanııalardy basqara alady. Tek joba menedjerleri emes, iri operator kompanııalardy da qazaq mamandary basqaratyn kez keldi.

– 2008 jylǵy daǵdarystyń tolqynyn umyta qoımadyq. Qazir halyqaralyq naryqta soǵan uqsas qubylý bolýy múmkin be?

– 2008 jyl memleketti munaı-gaz óndirisin basqasha damytýǵa, strategııalyq josparlardy óz múddemizge ıkemdep alýǵa múm­kindik bergen edi. Biraq biz odan sabaq ala almadyq. Áli kúnge deıin ınvestorlardyń jeteginde kele jatqan memleketterdiń qatarynan alystaǵan joqpyz. Sol jyldary «daǵdarystyń bizge áseri az boldy» degen pikir­ler aıtylyp júr. Men onymen kelispeımin. Daǵdarystan eń aldymen otandyq bıznes zardap shekti, ınvestorlar men trans­ult­tyq kompanııalarǵa áseri az boldy. Bizge daǵdarys eki jaǵy­nan keldi. Birinshi – munaı arzan­dady, ekinshiden teńge qunsyz­da­nyp ketti. Kúni búginge deıin 2008 jylǵa deıingi baǵamen ju­mys istep kele jatqan kompanııa­lar bar. Degenmen, qazirgi álemdik shıkizat naryǵynda ondaı jaǵdaı qaıtalana qoımaýǵa tıis.

– Qytaıda, AQSh-ta munaı-gaz sa­lasynda barlanýǵa ruq­sat bermeıtin, bolashaqtyń en­shisi dep kózin bitep tastaǵan ken oryn­dary bar eken. Erteń keler urpaq aldynda «senderdi kele­di dep kóp kúttik, kelmegen soń jep qoıdyq» dep uıalyp qalmaımyz ba?

– Bizdiń tolqyn táýelsizdik tarıhynda «meshkeı» urpaq bolyp qalatyn shyǵar. Biraq kóńildi jubatatyn jaıt – munaıǵa degen suranys erteń dál búgingideı bola ma degen másele. Álemde sıntetıkalyq munaımen-aq kún kórip, esebin aıyryp otyrǵan elder bar. Erteń munaıdy yǵystyryp shyǵaratyn ónim túri paıda bolady. Ol – aqıqat, zańdylyq. Dál qazirgi ólshemmen qaraǵanda paıda bizdiń jaqta emes, ony mo­ıyndaýymyz kerek. Sondyqtan túbinde adamzatqa qajeti bolmaı qalatyn ónimniń paıdasyn qazir molynan kórgenimiz jón shyǵar. Iá, osy ýaqytqa deıin jetken jetistikterimiz bar, biraq oǵan marqaıyp, arqany keńge salýdyń qajeti joq. Alda alar belesterimiz odan da artylyp jatyr, soǵan jetýdiń qamyn oılaýymyz kerek.

 

Áńgimelesken

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Elbasy Túrkııa halqyna kóńil aıtty

Qazaqstan • Búgin, 14:17

Elektiń sory – alty valentti hrom

Ekologııa • Búgin, 14:05

BQO polısııasy 440 otbasyn tekserdi

Aımaqtar • Búgin, 13:20

Túrkııada jer silkinisi boldy

Álem • Búgin, 10:14

Qyzylorda: Qazalydaǵy qonys toı

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Uqsas jańalyqtar