Qoǵam • 16 Qańtar, 2020

Gendik modıfıkasııa qateri

136 retkórsetildi

Qazirgi tańda adamzatty alań­datyp otyrǵan dúnıe azyq-túlik ónim­­deriniń gendik modıfıkasııaǵa ushy­­raýy. Bul degenimiz – jasandy jolmen laboratorııa jaǵ­daıynda óndirilgen, qazaqsha aıt­qanda býdan ónimder. Mysaly, AQSh-ta jemis-jıdekke jandy or­ganızmniń DNK-syn qosyp býdan ónim shyǵarý isi áldeqashan jolǵa qoıyl­ǵan. Bul tájirıbe qazir Qytaı eko­nomı­kasynyń da jetistigi sanalýda.

Naqtylap aıttar bolsaq, amerıka­lyq ǵalymdar kambala balyǵynyń DNK-syn qosyp qyzanaqtyń jańa sor­tyn oılap tapsa, sol tárizdi kádimgi kúrishtiń tuqymyna adamnyń baýyrynan alynǵan DNK-ny qosý arqyly ónimdi qurt jemeıtin etip shyǵardy. Osyndaı ádispen kartop pen báısheshekti de býdandastyrdy. Býdan ónimniń basty ereksheligi – tez arada irip-shirimeıdi jáne oǵan zııandy jándikter jolamaıdy. Sońǵy jyldary bıdaıǵa mysyqtyń DNK-syn qosyp býdandastyrý arqyly tyshqan jemeıtin «mysyq-bıdaı» oılap tapty qytaılyq jeńil ónerkásip mamandary.

Genetık ǵalymdardyń esebi boıyn­sha qazir álemde 1000 túrli ósimdik tek­tes kókóniske gendik býdandastyrý júr­gizý múmkindigi bar eken. Búginde bulardyń 100 túri tańdap alynyp, býdandastyrylǵan. Eń kóp gendik modıfıkasııalanǵan – qyza­naq, soıa, júgeri, arahıs, bıdaı, kartop... Bylaısha aıtqanda, halyq eń kóp tutynatyn zattar.

– Býdan ónimder adamnyń densaý­lyǵyna asa zııandy, – deıdi reseılik bıolog-dárigerler. Olar birneshe jyl buryn qarapaıym egeýquıryqtarǵa tájirıbe jasap kórgen. Áýeli ján­dikterdi eki topqa bólip, birinshisin ádet­tegi azyqpen, ekinshisin gendik mo­dı­fıkasııalanǵan azyqpen jemdeıdi. Tájirıbeni janýarlardyń shaǵy­lysýynan eki apta buryn qolǵa alǵan. Nátıjesinde, taza azyqpen qo­rektengen janýarlardyń 7 paıy­zy, al býdan azyqpen qorektengenderdiń 56 paıyzy ólgen.

Sol sııaqty taǵy bir reseılik dáriger O.Býtakova óz otandastaryna syrttan keletin ónimderdi, sonyń ishinde sábılerge arnalǵan taǵam túrlerin tutynbaý jaıly úndeýde. Ásirese, AQSh-ta óndirilgen jeńil ónerkásip taýarlarynan saq bolýǵa shaqyrady. О́ıtkeni amerıkalyq ónerkásip ónim­deriniń 70 paıyzy býdan. Aýstrııa, Fran­sııa, Germanııa, Gresııa, Italııa jáne Lıýksembýrg memleketteri óz elde­rine býdan ónim­derdi syrttan kirgizýge tyıym salyp jatyr.

Joǵarydaǵydaı jaǵdaı óz elimiz­degi taýyq ósiretin fermalarda keń etek alǵan. Qus ósirýshi fermerler soıylǵan taýyqtyń bas-sıraq, tum­syq-tuıaq, jún-jurqa, qaldyq etin dala­ǵa tógip tastamaı, ony untaqtap, hımııa­lyq zat qosyp, jem jasap tiri taýyqtarǵa beredi. Qandasynyń etin jep úırengen «kannıbal» taýyqtar alda-jalda aralarynan bireýi sál jaraqattanyp, qan shyqsa boldy, japa-tarmaǵaı jabyla ketip, dereý jep qoıady. Bul úrdis qazir taýyq fer­malarynda úırenshikti jaǵdaı. Dúken sórelerinde siresip turǵan taýyq etterine de «eleńdeı» júrgenińiz jón bolar.

Taǵy bir este tutatyn dúnıe, bazar­larda syrty muntazdaı tap-taza jemis-jıdekter men kókónister tizilip turady. Jep kórseńiz ne dámi, ne sóli joq. Satýshy qaraq beti búlk etpeı: «Bul Almatynyń aporty, ala qoıyńyz» deıtinin qaıtesiz. Nege olaı? Bul gendik ınjenerııanyń kómegimen óndirilgen, shetten ákelingen arzan, jasandy jemister. Bul tarapta shyǵys kórshimizdiń úlesi zor. Bundaı ónimderdiń adam densaýlyǵyna, aǵzasyna, bolashaq urpaǵyna asa zııan ekenin bile bermeımiz!!!

Genetık ǵalymdar modıfıkasııa­lan­ǵan ónimdi úzdiksiz paıdalanǵan jaǵdaıda, adamnyń asqazan joldaryndaǵy keıbir mıkroaǵzalar bóten genderdi ustap alyp, olardy óz DNK-syna aınaldyrýy múmkin ekenin aıtady. Al mundaı jaǵdaı adam aǵzasyna qaterli isik paıda bolýyna ákeletini áldeqashan naqtylanǵan dúnıe. Onyń syrtynda modıfıkasııalanǵan kartop, soıa, burshaq ónimderi ishki sekresııa bezderiniń qyzmetin buzyp, allergııa dertin qozdyratyny eksperımentaldy túrde dáleldenip otyr. Býdan ónimnen saq bolaıyq, aǵaıyn!

 

Sońǵy jańalyqtar

Tiri maldy satý - tıimsiz

Aımaqtar • Keshe

Uly Abaı murasy Kereký elinde

Rýhanııat • Keshe

Abaıdy taný – asyl paryz

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar