Qoǵam • 16 Qańtar, 2020

Eldiń ejelgi ataýyna qııanat qylmaıyq

34 retkórsetildi

Erteden halyqtyń sanasyna sińip qalǵan tarıhı ataýy Shiderti aýyly týraly 2013 jyldan bastap daýly másele týyp otyr. Bul aýyldyń basynan ótken jaıǵa oralyp ótkim keledi. Qazirgi ataýy – Zelenaıa rosha. Basqa ulttyń ókilderinen birde-bir adam turmaıtyn aýyldyń osylaı atalýy nege degen zańdy suraq týady. Stolypın reaksııasy tusynda ishki Reseıden úısiz-kúısiz, eriksiz jer aýdarylyp kóship kelgen mujyqtar qazaqtyń malǵa, eginge jaıly jaqsy qonystaryn tartyp aldy. Sol kezde kolhoz basqarmasy Voroshılov degen bolǵan. Aýylǵa tal egip, baqsha salǵandyqtan olar Shidertini Zelenaıa rosha atap ketken. Bul ataý eshbir qujatta kórsetilmegen.

Patshanyń bir japyraq qaǵazynan ses­­kengen el azamattary qýlyqqa kóshedi. Kezinde bedeldi azamat, Pavlodarda turatyn Lekerdiń Jaqybyna aqyl surap  barǵan aýyldyń namysty adamdary mekenimizdi qalaı qaıtaryp alamyz degende tómendegi aqyldy aıtqan. Sodan aýyl­dan uzap, tyshqan aýlaǵan mysyqtardy ustap alyp, quıryqtaryna shala janǵan qıdy baılaıdy da tún jarymda qoıa beredi. Jan ushyrǵan mysyq óziniń úıine ne qorasyna qaraı júgiredi. Kúshti kúzetke qaramaı, qorasy nemese úıi órtengender keıin bul jerdi «kıeli» dep aıtyp edi, dep túgeldeı kóship ketedi. Aýyl osylaısha óz qonystaryna qaıtyp oralady.

Keńes ókimeti ornaǵan tusta 1916-1917 jyldary Shiderti 11, Jańatalap 10, Basqamys 9, Aqkól buryn Qarajar dep atalǵan, ol 8, qazir Lenınsk kenti (sol baıaǵy qalpy) 7 aýyl atalyp keledi.

Aýyl asharshylyq jyldary da talaı zardap shekti. Ákemiz Babylbekti 6-7 jas shamasy bolsa kerek, shamamen 8-9 shaqyrym Jaqsyat degen aýylǵa, bala onsha kózge túse qoımas degen oımen, týys­taryna tamaq aparyp berýge jum­saı­dy. Shapanynyń bir jaq qoınynda bir lıtrdeı sút, ekinshi jaǵynda qaımaq. Ash-aryqtardy kórseń qash, jetkizbeısiń, tipti sońyńnan qalmasa sútti jerge qo­ıyp ket, dep eskertedi. Aı jaryq. Jan-ja­ǵyma qarap júgirip kelem, bir kezde Shi­dertiniń jarynan bir salt atty shyǵa keldi, aldynda óńgergen birdeńesi bar. Tanı kettim. – Aǵataı-aı, meni Jaqsyatqa jetkizip tastashy, qorqyp kelemin, dedim. – Aparý qaıda?! Bireýge bireý qaraıtyn zaman ba edi, – degeni bar.

Qylyshy jalańtaǵan 1937-1938 jyldar. Bizdiń aýyldan birde-bir sottalǵan, kórsetilgen adam bolǵan joq. Ahmet kelini Kúlaı apataıymnyń aıtýynsha artyq aýyz sóz Shidertiniń ekinshi jaǵalaýyna ótpegen. Sol jyldary aýylǵa Lebıaji jaqtan bir adam otbasymen kóship keledi. Solar kelisimen, joǵaryǵa joldanǵan hattar baıqalady. Seziktengen aqsaqaldar hatty ashyp kórse, aýyl adamdaryn jamandaǵan hattar. Jigitter jınalyp kelip, aýyl týraly aýyzyńdy ashsań ońbaısyń dep qorqytyp, bir túnde kóshirip jiberedi. Keıin beıbit kúnde aýyldyń bir adamyna kezdesip, sol kisi mundaı aýyz birlikti aýyl kórgem joq, elińe duǵaı sálem degen eken. (Aty-jónin umyttym, biletinder bolsa pikirin jazar).

1950 jyly úsh Shiderti, Aqjar, Basqamys kolhozdaryn qosyp, ortalyǵy Shiderti bolady. Basqarma tóraǵasy Saǵyntaı Asaıynov, keıinnen Máken Ahmetov basqarady.

1941 jyl. Irgeli, eńseli elden Uly Otan soǵysyna 106 er-azamat attanǵan. El-azamattary batyrlaryn ardaqtap, aýyldyń dál ortasyndaǵy saıabaqqa qulpytas qoıyp, esimderin máńgige este qaldyrdy. Shaǵyn ǵana bir aýyldan (bir shańyraqtan birneshe jigit) osynsha er-azamat shyqqanyna tańdanasyń.

Tyń ıgerý kezinde jańa sovhozdar paıda boldy. Aqkól sovhozy da sol jyldary qurylyp, bizdiń aýyl Aqkóldiń №2 fermasy (bólimshe) dep ataldy. Táýelsizdik jyldary edáýir kúsh ala bastaǵan sharýashylyqtar tarap, úıler súrilip jatty. Al ejelden ata qonys bolǵan eldi mekender, mysaly Shuǵa, Shiderti aýyldary qaıta túlep, eki qabatty úıler salynyp, zamanaýı qaladaǵy úılerdiń úlgisimen ishine sý engizilip, ájethana, jýynatyn bólmeler paıda boldy.

Asan qaıǵy «shiderlemeı at turatyn jer eken» degen Shiderti aýylynyń ótken tarıhy osyndaı.

Daýly «Jaıylma» degen ataý qalaı berildi?

Aýysymy kóp Pavlodar oblysynyń bir ákimi jol túsip, Aqkól aýylyna keledi. Sonda: «Zelenaıa rosha» aýylynyń ataýyn basqasha qalaı ózgertýge bolady?», dep suraq qoıǵanda, Á.Túgelbaev «Aqkól-Jaıylma» degen belgili ataýdy ekige bólip «Jaıylma» deıik degen eken. («Otarqa» gazeti, 2019 jylǵy 14 qarasha, №46,). Sodan biraz ýaqyt aýyldyń tusynda «Jaıylma» degen taqta ilinip turdy. Syrttan tańylǵan ataýdy tur­ǵyn­dar qalamady.

Ejelden toǵyz kóldiń sý jaıylatyn alqaptary Aqkól-Jaıylma atalady. Kári taý Ereımentaýdan kún shyǵysty betke alyp, Qoıandy-Qoıtasty kesip, О́leńti ózeni sol jerlerge qunar berip, Itmuryn, Bestóbe, Qoıaıyrǵan, Mańqabaı, Naıza, Mııaly, Shańdy, Baqaı, Aqkólge deıin sý jaıylǵan.

Aqkól-Jaıylma dep atalýy da jaıyl­ǵan sý negizinen Aqkóldiń kóp jer­lerin qamtıdy. Tasqyn sý kólderiniń tiz­begi Áýlıekól, Dýana, Básentıin, Qyldykól, Sasyq, О́mirzaq, Bozaıǵyr, Ashykól, Kóktóbeni (toǵyz kól) sýǵa toltyryp, Toqquly, qazirgi Aıaq degen jerden ótip, Aqkól aýyly ornalasqan Jyryq dep atalatyn sý arnasymen Shyǵanaq kóline, odan Jalaýly teńizine baryp quıady.

Al Qazaqstandaǵy uzyndyǵy jóninen Ertisten keıingi ekinshi ózen Shiderti ózeni Qaraǵandynyń Qýshoqy shaǵyn jotasynan bastaý alyp, Muzdybulaq, Saryapan, Qarasý men Sarybulaq, Besqudyq, Bala jylǵa, jol boıy Shybyndy kól, Tuzdy ózekten ótedi de, taǵy da Qarasý dep atalyp, eki ózen de basqa ataýmen Shyǵanaq kóline, odan shyǵyp Jalaýlyǵa (halyq arasynda ony teńiz dep ataıdy) quıady. Eki ózenniń de tabıǵaty tamasha, jaǵalaı bitken tal, shilik, sý jaıylǵan ólkeniń shóbi shúıgin, gúl-japyraqty, mııaly, ólkemizge erekshe nár berip turǵan ózender edi. Keıin Q.Sátbaev kanaly salynyp, Shiderti ózeniniń arnasy bólek-bólek bólinip, Qaraǵandyǵa sýdy órge shyǵaratyn nasos stansalaryna (sany 24) aınaldy. О́lke tilimdenip, kóltabandy sýǵarý alańy paıda boldy. Qazir ol jerlerde qamys-qoǵaly, qunarsyz shóp ósedi. «Elý jylda el jańa», ózimiz talaı báısheshek, jýa tergen belder, ózendi kómkergen, japyraǵy ıilip turǵan taldar da joǵaldy. Sýyna túıe boılamaıtyn, aqqý-qazy arylmaıtyn Shiderti kelmes­­ke ketti.

Bizdiń Shiderti aýylynyń ataýyna dálel, qolda bar Máken Ahmetovtiń tól qujaty, týǵan jyly 1903, Pavlodar oblysy, Krasnakýtsk aýdany, Shiderti kolhozy, eńbek kitapshasynda:1953j. aýyldyq keńestiń tóraǵasy, Kýıbyshev aýdany, Shiderti aýyly, Nesip Ahmetova Mákenqyzy 1938 j. Shiderti kolhozy, Kýıbyshev aýdany, Damet Smaılova Babylbekqyzy 1949 j. Shiderti kolhozy, Kýıbyshev aýdany, Pavlodar oblysy. (Qujattardyń kóshirmesi redaksııaǵa joldandy).

Osy dálelder de jetkilikti bolar degen oıdamyn.

Sózdiń túıini: Shiderti aýyly naqty dálelderge arqa súıesek, Jaıylma bola almaıdy. Taǵy bir jaı Shidertiniń bizdiń aýyl ornalasqan betiniń tabıǵaty da erekshe, jeri qumdaq, ósimdikter dúnıesi de bólek. О́zen naǵyz tabıǵı shekara sııaqty, bergi bette jańbyr jaýsa, arǵy bet qurǵaq qalady. Arǵy betke ótseń boldy, sap-sary saz balshyqtan aıaq basa almaısyń.

Taǵy bir kedergi, keıin 1967 jyldary Shidertiniń boıyna sý qoımasy salynyp, sol jerde Shiderti kenti paıda boldy. Bir aýdanda eki birdeı ataý bolmaıdy degendi alǵa tartyp, Shiderti aýyly degen ataýdy qansha usynsa da máslıhat ótkizbegen syńaıly. Biri Shiderti kenti (poselok), ekinshisi Shiderti aýyly. Zaman aǵymyna saı qazirgi kezde osy ataýdy eki jerge bergen ersi emes, ejelgi aýyl ataýy ózine qaıtarylsa eken. Kóp tilegi jerde qalmasa eken.

Ataýyna oraı, talaı qıly zamandy basynan ótkergen Shiderti aýyly táýelsiz elde óziniń oń baǵasyn alyp, óziniń tarıhı sonaý Asan qaıǵydan beri jalǵasyp, halyq esinde máńgi jattalyp, saqtalyp qalǵan óz ataýyn alýǵa laıyq degen pikirdemiz. О́tken tarıhty ózgertýge esh haqymyz joq.

 

Dámet QARAShAShEVA,

Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

 

NUR-SULTAN

 

Sońǵy jańalyqtar

Elbasy Túrkııa halqyna kóńil aıtty

Qazaqstan • Búgin, 14:17

Elektiń sory – alty valentti hrom

Ekologııa • Búgin, 14:05

BQO polısııasy 440 otbasyn tekserdi

Aımaqtar • Búgin, 13:20

Túrkııada jer silkinisi boldy

Álem • Búgin, 10:14

Qyzylorda: Qazalydaǵy qonys toı

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Uqsas jańalyqtar