Rýhanııat • 16 Qańtar, 2020

Jyrjys qoja meshiti

147 retkórsetildi

Jyrjys qajy Qarjas eline sińip, ósip-óngen qojalar áýletinen. Jyr­jys qajynyń ardaqty esimi jadymyzda óziniń musyl­man­dyq qasıetti paryzyn adal atqaryp ketken jerlesimiz retinde saq­talyp qaldy. Qajy atqaryp ketken izgi istiń negizgi máni, onyń Qaraǵandy men Kereký óńirleriniń arasyndaǵy toǵysqan jeri Mádrási qystaýynda, Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń ata qony­sy­na jaqyn tusta meshit ashyp, medrese saldyrǵanynda edi.

Bul XX ǵasyrdyń jańa ǵana bas­talǵan kezi bolatyn. Atalǵan kezeńde osy óńirdegi meshit­ter sany aǵa sultan, patsha áske­ri­niń polkovnıgi shenin­de­gi Musa Shormanulynyń Baıa­na­ýyl­­daǵy, hakim Abaıdyń ákesi, aǵa sultan Qunanbaı qajynyń Qar­qa­ra­ly­da­ǵy jáne Qazaqstanǵa keńinen tanymal memleket qaıratkeri Qamza Bıjanuly Jumabekovtiń ákesi Bıjan qajynyń Pavlodar qala­synda saldyrǵandary sııaqty bir qoldyń saýsaǵymen ǵana sanar­lyq­taı neken-saıaq bolatyn.

Muny birinshi desek, al ekin­shi­si – onyń joǵaryda aıtylyp ótken Allaǵa jaǵymdy isterdi atqar­ǵan­dy­ǵy úshin saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolyp ketkendigi edi.

1929 jyldyń aqyrǵan aqpan aıynda, el adamdary áli kúnge deıin «Mádrási» dep ataıtyn qystaýyna sotqa aparý úshin eki mılısıoner keledi. Son­da­ǵy Jyrjys atamyzdyń jazyǵy, bar bolǵany musylman dini­niń ókili ekendiginde edi. Saıa­sı jaǵdaıdy tereń túsine bilgen sezimtal jan, jerlesteri jáne tý­ǵan-týysqandarymen baqul­da­syp qoshtasady. Úıinen attanaryn­da barlyǵyna, Jaratqanǵa jalbarynyp, óziniń «Allanyń sotyn ǵana moıyndap, adamnyń sotyn» kór­gi­si kelmeıtinin jetkizedi. Aýy­lynan birneshe shaqyrym shyq­­qannan keıin Qajy atamyz namaz oqyp alýǵa ruqsat suraıdy. Organ qyzmetkerleri ruqsattaryn be­redi. Namazyn oqyp bolyp, atqa mingen kezde Qajy atamyzǵa Alla­nyń jazyp bergen dám-tuzy da taý­­sylady. «Allahý ákbar», degen soń­ǵy sózderimen ana dúnıege attana­dy. Mine, osydan keıin, Qa­jy atamyzdy qalaı ǵana «qasıet­ti» dep aıta almaımyz?!

Bir qyzyǵy, Jyrjys qa­jy­ny tergeýge shaqyrǵan sot tóra­ǵa­sy da atamyzdan dáris alǵan shák­irt­te­riniń biri bolǵan desedi. Ol da óz usta­zymen «osyndaı kezdesýdi» qala­masa kerek.

Qajynyń qazasyna berilgen asta Máshhúr Júsip óziniń bata­syn­da: «Allaǵa kerek nárseni Jyr­jys atqardy, Jyrjysqa kerek nárseni Alla berdi», degen eken.

Shynynda da, Jyrjys qajy meshit pen medrese ashyp, Allaǵa unamdy is atqardy, Alla da onyń tilegin birden qabyl qyldy emes pe!

Máshhúr Júsip Kópeıuly Jyrjys atamyzben qasıetti Túr­kis­tan qalasynan 25 shaqyrymdaı jerdegi, rýhanı ilim, óner jáne mádenıettiń belgili ortalyǵy bol­ǵan Qarnaqtaǵy medresede birge oqyǵan eken. Bul medrese Ortalyq Azııadaǵy eń ejelgi oqý oryn­da­ry­nyń biri bolǵan.

El adamdarynyń aıtýy bo­ıyn­sha, Qanysh Sátbaevtaı uly ǵulamanyń  ákesi Imantaı aqsa­qal Baıanaýyldan kele jatyp, ózi­niń nasharlaǵanyn sezisimen, qa­syndaǵy serikterine tez arada Jyrjys qajynyń meshitine jet­kizý­­di surasa kerek. Sondyqtan joldastary toqtamastan, shuǵyl túrde ataǵan jerine jetkizip, sol jerde baqılyq bolǵan de­se­di. Jyrjys atamyz da osyn­daı elge syıly adamnyń soń­ǵy demi shyqqansha qasynda bo­lyp, duǵasyn oqyp otyrǵan eken. Keıinirek janazasyn da shyǵa­ryp­ty.

Jańa ǵasyrdyń basynda, 2001 jyly Jyrjys qajynyń shó­beresi, akademık Arstan Máýlen­uly Ǵazalıev babasynyń qabiriniń ba­syna eskertkish ornatty. Bul 5 mamyrdyń bulyńǵyr kúni edi. Kúni boıy soǵyp turǵan jel jań­byr­ǵa ulasty, arty burshaqqa aına­lyp, qar da jaýdy. Keshke qaraı, eskertkish ornatylyp bit­ken kezde, avtokólikterde jylynyp otyrǵan aqsaqaldar quran oqýǵa shaqyryldy. Bir ǵajaby, quran­nyń alǵashqy sózderi oqyla bastaǵan kezde tynymsyz soqqan sýyq jel kilt toqtap, endi bir sát­­te kún kózi de kórinip, shaı­­daı ashyl­­ǵan sáýlesi adamdar otyr­­ǵan jerdi shamamen alǵanda dıa­­metri 200 metrdeı bolatyn konýs túrinde jap-jaryq qylyp ji­ber­di. Quranǵa qatysyp otyrǵan adam­dar­dyń bári de osyǵan tańǵa­lyp, tańdaı qaqty. Biz shyn má­nin­de bir ǵajaıyp istiń eriksiz kýá­gerleri sııaqty boldyq. Muny tabıǵattyń erekshe bir qubylysy deımiz be, álde Qajynyń taǵy da bir qasıeti me edi?!

Jyrjys atamyz 1929 jyly qaıtys bolsa da artynda meshiti men medresesi qalǵan edi. Qajy­ny­ń ózi bolmasa da, kózi bolyp tur­ǵan osy qasıetti bilim men rý­ha­nı meken Keńes ókimetiniń de kóz qurtyna aınaldy. О́lkemizdiń ótken XX ǵasyrdaǵy Jyrjys qa­jy, Imantaı aqsaqal, Máshhúr Júsip sııaqty uly tulǵalarynyń ómir joldary toǵysqan meshit pen medrese de sholaq belsendilerge tilsiz jaý bolyp kórinse kerek. Olar osylardy buzyp, olar­dyń kirpishterin osy Mádrási qys­taýynan jeti shaqyrymdaı jer­de­gi jańa ǵana qurylǵan Aqjar kol­hozyna ákelip, bastaýysh mektep salypty.

Árıne ishterinen qasıetti adam­nyń arýaǵynan qoryqqan bolý­la­ry da kerek, biraq ózderin «Biz bul kirpishterden bilim ordasynyń qa­byr­ǵasyn qaladyq», dep te aq­tal­­ǵan shyǵar.

Allaǵa jaǵymdy ister ylǵı da jalǵasyn taba beredi. 2019 jyl­dyń qarasha aıynda óńirimizde taǵy da bir aıtýly oqıǵa boldy. Buqar jyraý aýdanynyń orta­lyǵy Botaqara kentindegi Jyr­jys qajy meshiti kúrdeli jón­deý­den ótip, jańǵyrtyldy.

О́tken HH ǵasyrdyń 90-shy jyldary meshitke arnap berilgen burynǵy aýdandyq turmys kom­bı­natynyń ǵımaraty aýdan tur­ǵyn­darynyń búgingi talaptary men tilekterine sáıkes kelmeıtin bolyp shyqty. Sońǵy 10 jyl boıy qa­jynyń shóberesi Arstan Máýlenuly meshitke jyl saıyn jóndeý jumystaryn júrgizip otyrǵanyna qaramastan, sońǵy jyl­dary ol kúrdeli jóndeýge muqtaj bolyp, qulazyńqyrap qalǵan edi.

Myna qyzyqty qarańyz, bir jyl buryn ǵımarattyń kúrdeli qaıta jóndeýin moınyna alatyn azamat ta aıaq astynan tabyldy. Bıiktigi 15 metr munara salyndy, meshittiń syrty tolyǵymen sapaly qyzyl kirpishpen qaptalyp, ǵımarattyń ishinde de keń kólemdi jóndeý júrgizildi. Meshittiń aýla­synda 300 oryndyq ashana qury­ly­sy da bastaldy.

«Azamat aıaǵyn týǵan jerge, arqa­syn týǵan elge tireıdi», degen, osy Allaǵa jaǵymdy ister­diń basy-qasynda qazir Nur-Sultan qala­synda turatyn, óz óńi­ri­miz­den shyqqan jas kásipker Qanat Nurmaǵambetov sııaqty azamat tur­dy. Onyń anasy joǵaryda aı­tyl­ǵan Jyrjys qajynyń meshit ashyp, medrese saldyrǵan Mád­re­se qystaýyna jaqyn jerdegi Aqjar aýylynan eken. Qanyna tartqan aza­matqa bir Allanyń ózi jón silte­gendeı emes pe?!

Allaǵa jaǵymdy isti bastamas buryn, Qanat bir kúni tańerteń uıqysynan oıanǵan kezde, arqa­sy­nyń bir jeri isingenin sezip, zaıy­byna kórsetedi. Al jary bolsa onyń arqasyndaǵy isingen jerde arab jazýyna uqsas belgi­ler­diń paıda bolǵanyn aıtyp, sýretke túsirip alady. Osyǵan qaı­ran qalǵan Qanat óziniń Qa­zaq­stan musylmandary dinı bas­qarmasynda isteıtin tanysyna oqyt­sa, arqasynda «Alla beredi», degen sózder jazylǵan eken. Budan ári ne isteý kerektigin bilmegen Qanatqa ol Allaǵa jaǵymdy bir is atqarýǵa tıis ekenin aıtyp, keńesin de beredi. Osydan keıin Qanat Botaqaraǵa kelip meshit salmaqshy bolady.

Osy jaǵdaıat bolardan bir ju­ma buryn Jyrjys qajy me­shiti­niń ımamy Rústem qajy da bir Al­ladan meshitke kúrdeli jóndeý júrgizýge kómek beretin adam ta­ýyp berýdi surap, nıet qylǵan eken.

Mine, osy kezde osyndaı nıetpen kelgen Qanatqa Rústem ımam jańa meshitten buryn, bar meshitti qaıta jańǵyrtýdy suraıdy. Buǵan kelisken Qanat baýyrymyz da bel sheship iske kirisip ketedi.

«Allaǵa jaǵymdy, adamǵa ta­ǵy­­­lym­dy», osy is te ýaqytymen bit­ti, byltyr 6 qarashada aýdan orta­­lyǵy Botaqarada, qaıta túlep, qaıta kórkeıgen Jyrjys qajy me­shitinde saltanatty jıyn ótti, qu­ran oqylyp, as berildi.

Aýdan turǵyndary men bas­shy­lyǵy, Qaraǵandy, Nur-Sultan jáne basqa qalalardan kelgen qonaqtar da Qanat Nurmaǵambetov sııaq­ty Allanyń nury jaýǵan aza­mat­qa batalary men alǵystaryn jaý­dyrdy. Biz bolsaq, Jyrjys qajy babamyzdyń taǵy da bir qasıe­tine kýá boldyq!

 

Borash TО́LEÝOV,

UǴA korrespondent-múshesi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Qaraǵandy oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Bul – jańa ekonomıkalyq baǵyt

Qoǵam • Búgin, 07:12

Ýhandaǵy 61 stýdent elge qaıtady

Qoǵam • Búgin, 07:04

Traktormen kelgen feldsher

Aımaqtar • Búgin, 07:00

Tolǵaq qyssa, qarly boranǵa qaraı ma?!.

Aımaqtar • Búgin, 06:55

Sabaq toqtady, joldar jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Qar qalyń, qaýip kóp

Aımaqtar • Búgin, 06:51

Yrǵyn qar yryq berer emes

Aımaqtar • Búgin, 06:50

143 jolaýshy qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 06:47

Máselelerdi birigip talqylady

Qoǵam • Búgin, 06:45

Jyraqtaǵy juldyzdar

Qoǵam • Búgin, 06:43

qolań kúńkili

Rýhanııat • Búgin, 06:41

Ázİl-ospaq, syn-syqaq

Qoǵam • Búgin, 06:39

Tońazytqyshtyń topalańy

Rýhanııat • Búgin, 06:38

Qojanasyr hıkaıalary

Rýhanııat • Búgin, 06:35

Shaıtannyń kókesi

Rýhanııat • Búgin, 06:34

Shyǵystaný ǵylymynyń jańa jetistigi

Rýhanııat • Búgin, 06:31

Tarbaǵataıda dárilik shópter kóp

Qoǵam • Búgin, 06:29

Elektiń sory – alty valentti hrom

Qoǵam • Búgin, 06:27

Taksı jáne toıymsyzdyq

Qoǵam • Búgin, 06:14

Hakim tutynǵan jádigerler

Abaı • Búgin, 06:10

Balabaqsha bos tur

Qoǵam • Búgin, 06:00

AÁK: jańa tártip tıimdi me?

Medısına • Búgin, 05:56

Árbir tapsyrma oryndalýymen qundy

Úkimet • Búgin, 05:54

Úıiniń qaryn kúrep berdi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar