Bul XX ǵasyrdyń jańa ǵana bastalǵan kezi bolatyn. Atalǵan kezeńde osy óńirdegi meshitter sany aǵa sultan, patsha áskeriniń polkovnıgi shenindegi Musa Shormanulynyń Baıanaýyldaǵy, hakim Abaıdyń ákesi, aǵa sultan Qunanbaı qajynyń Qarqaralydaǵy jáne Qazaqstanǵa keńinen tanymal memleket qaıratkeri Qamza Bıjanuly Jumabekovtiń ákesi Bıjan qajynyń Pavlodar qalasynda saldyrǵandary sııaqty bir qoldyń saýsaǵymen ǵana sanarlyqtaı neken-saıaq bolatyn.
Muny birinshi desek, al ekinshisi – onyń joǵaryda aıtylyp ótken Allaǵa jaǵymdy isterdi atqarǵandyǵy úshin saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolyp ketkendigi edi.
1929 jyldyń aqyrǵan aqpan aıynda, el adamdary áli kúnge deıin «Mádrási» dep ataıtyn qystaýyna sotqa aparý úshin eki mılısıoner keledi. Sondaǵy Jyrjys atamyzdyń jazyǵy, bar bolǵany musylman dininiń ókili ekendiginde edi. Saıası jaǵdaıdy tereń túsine bilgen sezimtal jan, jerlesteri jáne týǵan-týysqandarymen baquldasyp qoshtasady. Úıinen attanarynda barlyǵyna, Jaratqanǵa jalbarynyp, óziniń «Allanyń sotyn ǵana moıyndap, adamnyń sotyn» kórgisi kelmeıtinin jetkizedi. Aýylynan birneshe shaqyrym shyqqannan keıin Qajy atamyz namaz oqyp alýǵa ruqsat suraıdy. Organ qyzmetkerleri ruqsattaryn beredi. Namazyn oqyp bolyp, atqa mingen kezde Qajy atamyzǵa Allanyń jazyp bergen dám-tuzy da taýsylady. «Allahý ákbar», degen sońǵy sózderimen ana dúnıege attanady. Mine, osydan keıin, Qajy atamyzdy qalaı ǵana «qasıetti» dep aıta almaımyz?!
Bir qyzyǵy, Jyrjys qajyny tergeýge shaqyrǵan sot tóraǵasy da atamyzdan dáris alǵan shákirtteriniń biri bolǵan desedi. Ol da óz ustazymen «osyndaı kezdesýdi» qalamasa kerek.
Qajynyń qazasyna berilgen asta Máshhúr Júsip óziniń batasynda: «Allaǵa kerek nárseni Jyrjys atqardy, Jyrjysqa kerek nárseni Alla berdi», degen eken.
Shynynda da, Jyrjys qajy meshit pen medrese ashyp, Allaǵa unamdy is atqardy, Alla da onyń tilegin birden qabyl qyldy emes pe!
Máshhúr Júsip Kópeıuly Jyrjys atamyzben qasıetti Túrkistan qalasynan 25 shaqyrymdaı jerdegi, rýhanı ilim, óner jáne mádenıettiń belgili ortalyǵy bolǵan Qarnaqtaǵy medresede birge oqyǵan eken. Bul medrese Ortalyq Azııadaǵy eń ejelgi oqý oryndarynyń biri bolǵan.
El adamdarynyń aıtýy boıynsha, Qanysh Sátbaevtaı uly ǵulamanyń ákesi Imantaı aqsaqal Baıanaýyldan kele jatyp, óziniń nasharlaǵanyn sezisimen, qasyndaǵy serikterine tez arada Jyrjys qajynyń meshitine jetkizýdi surasa kerek. Sondyqtan joldastary toqtamastan, shuǵyl túrde ataǵan jerine jetkizip, sol jerde baqılyq bolǵan desedi. Jyrjys atamyz da osyndaı elge syıly adamnyń sońǵy demi shyqqansha qasynda bolyp, duǵasyn oqyp otyrǵan eken. Keıinirek janazasyn da shyǵarypty.
Jańa ǵasyrdyń basynda, 2001 jyly Jyrjys qajynyń shóberesi, akademık Arstan Máýlenuly Ǵazalıev babasynyń qabiriniń basyna eskertkish ornatty. Bul 5 mamyrdyń bulyńǵyr kúni edi. Kúni boıy soǵyp turǵan jel jańbyrǵa ulasty, arty burshaqqa aınalyp, qar da jaýdy. Keshke qaraı, eskertkish ornatylyp bitken kezde, avtokólikterde jylynyp otyrǵan aqsaqaldar quran oqýǵa shaqyryldy. Bir ǵajaby, qurannyń alǵashqy sózderi oqyla bastaǵan kezde tynymsyz soqqan sýyq jel kilt toqtap, endi bir sátte kún kózi de kórinip, shaıdaı ashylǵan sáýlesi adamdar otyrǵan jerdi shamamen alǵanda dıametri 200 metrdeı bolatyn konýs túrinde jap-jaryq qylyp jiberdi. Quranǵa qatysyp otyrǵan adamdardyń bári de osyǵan tańǵalyp, tańdaı qaqty. Biz shyn máninde bir ǵajaıyp istiń eriksiz kýágerleri sııaqty boldyq. Muny tabıǵattyń erekshe bir qubylysy deımiz be, álde Qajynyń taǵy da bir qasıeti me edi?!
Jyrjys atamyz 1929 jyly qaıtys bolsa da artynda meshiti men medresesi qalǵan edi. Qajynyń ózi bolmasa da, kózi bolyp turǵan osy qasıetti bilim men rýhanı meken Keńes ókimetiniń de kóz qurtyna aınaldy. О́lkemizdiń ótken XX ǵasyrdaǵy Jyrjys qajy, Imantaı aqsaqal, Máshhúr Júsip sııaqty uly tulǵalarynyń ómir joldary toǵysqan meshit pen medrese de sholaq belsendilerge tilsiz jaý bolyp kórinse kerek. Olar osylardy buzyp, olardyń kirpishterin osy Mádrási qystaýynan jeti shaqyrymdaı jerdegi jańa ǵana qurylǵan Aqjar kolhozyna ákelip, bastaýysh mektep salypty.
Árıne ishterinen qasıetti adamnyń arýaǵynan qoryqqan bolýlary da kerek, biraq ózderin «Biz bul kirpishterden bilim ordasynyń qabyrǵasyn qaladyq», dep te aqtalǵan shyǵar.
Allaǵa jaǵymdy ister ylǵı da jalǵasyn taba beredi. 2019 jyldyń qarasha aıynda óńirimizde taǵy da bir aıtýly oqıǵa boldy. Buqar jyraý aýdanynyń ortalyǵy Botaqara kentindegi Jyrjys qajy meshiti kúrdeli jóndeýden ótip, jańǵyrtyldy.
О́tken HH ǵasyrdyń 90-shy jyldary meshitke arnap berilgen burynǵy aýdandyq turmys kombınatynyń ǵımaraty aýdan turǵyndarynyń búgingi talaptary men tilekterine sáıkes kelmeıtin bolyp shyqty. Sońǵy 10 jyl boıy qajynyń shóberesi Arstan Máýlenuly meshitke jyl saıyn jóndeý jumystaryn júrgizip otyrǵanyna qaramastan, sońǵy jyldary ol kúrdeli jóndeýge muqtaj bolyp, qulazyńqyrap qalǵan edi.
Myna qyzyqty qarańyz, bir jyl buryn ǵımarattyń kúrdeli qaıta jóndeýin moınyna alatyn azamat ta aıaq astynan tabyldy. Bıiktigi 15 metr munara salyndy, meshittiń syrty tolyǵymen sapaly qyzyl kirpishpen qaptalyp, ǵımarattyń ishinde de keń kólemdi jóndeý júrgizildi. Meshittiń aýlasynda 300 oryndyq ashana qurylysy da bastaldy.
«Azamat aıaǵyn týǵan jerge, arqasyn týǵan elge tireıdi», degen, osy Allaǵa jaǵymdy isterdiń basy-qasynda qazir Nur-Sultan qalasynda turatyn, óz óńirimizden shyqqan jas kásipker Qanat Nurmaǵambetov sııaqty azamat turdy. Onyń anasy joǵaryda aıtylǵan Jyrjys qajynyń meshit ashyp, medrese saldyrǵan Mádrese qystaýyna jaqyn jerdegi Aqjar aýylynan eken. Qanyna tartqan azamatqa bir Allanyń ózi jón siltegendeı emes pe?!
Allaǵa jaǵymdy isti bastamas buryn, Qanat bir kúni tańerteń uıqysynan oıanǵan kezde, arqasynyń bir jeri isingenin sezip, zaıybyna kórsetedi. Al jary bolsa onyń arqasyndaǵy isingen jerde arab jazýyna uqsas belgilerdiń paıda bolǵanyn aıtyp, sýretke túsirip alady. Osyǵan qaıran qalǵan Qanat óziniń Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynda isteıtin tanysyna oqytsa, arqasynda «Alla beredi», degen sózder jazylǵan eken. Budan ári ne isteý kerektigin bilmegen Qanatqa ol Allaǵa jaǵymdy bir is atqarýǵa tıis ekenin aıtyp, keńesin de beredi. Osydan keıin Qanat Botaqaraǵa kelip meshit salmaqshy bolady.
Osy jaǵdaıat bolardan bir juma buryn Jyrjys qajy meshitiniń ımamy Rústem qajy da bir Alladan meshitke kúrdeli jóndeý júrgizýge kómek beretin adam taýyp berýdi surap, nıet qylǵan eken.
Mine, osy kezde osyndaı nıetpen kelgen Qanatqa Rústem ımam jańa meshitten buryn, bar meshitti qaıta jańǵyrtýdy suraıdy. Buǵan kelisken Qanat baýyrymyz da bel sheship iske kirisip ketedi.
«Allaǵa jaǵymdy, adamǵa taǵylymdy», osy is te ýaqytymen bitti, byltyr 6 qarashada aýdan ortalyǵy Botaqarada, qaıta túlep, qaıta kórkeıgen Jyrjys qajy meshitinde saltanatty jıyn ótti, quran oqylyp, as berildi.
Aýdan turǵyndary men basshylyǵy, Qaraǵandy, Nur-Sultan jáne basqa qalalardan kelgen qonaqtar da Qanat Nurmaǵambetov sııaqty Allanyń nury jaýǵan azamatqa batalary men alǵystaryn jaýdyrdy. Biz bolsaq, Jyrjys qajy babamyzdyń taǵy da bir qasıetine kýá boldyq!
Borash TО́LEÝOV,
UǴA korrespondent-múshesi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Qaraǵandy oblysy
