Qoǵam • 16 Qańtar, 2020

Tátti ómirdi tárk etkender

57 retkórsetildi

Sanaýly tirshilikti saralaıtyn bolsaq, adam balasynyń amandyǵynan artyq qundy dúnıe taba almaspyz. Qudaı taǵalanyń bergen ǵajaıyp ǵumyrynyń máni men mańyzyn tereń túsinip, ómirge kelgendegi mindetti mıssııasyna jaýapkershilikpen qaraıtyn jandarmen qatar, jan-jaǵymen jaýlasyp, jaqyndarymen daýlasyp, ómir súrýge degen qulshynysy quldyrap ketken pendelerdi de kezdestirýge bolady. Taǵdyryna nalyp, tanysyna ókpelep, týy­syna renjip kún keship júrgenderge kim qandaı kómek bere alady?! Ásirese olardyń arasyndaǵy jasóspirimderdiń jan kúızelisin kim túsinedi? Búgin osylardy saralap kórelik.

Atalǵan máseleniń jasóspirimder arasynda keń etek jaıǵany málim. Jasóspirimdik shaqta kezdesetin qıyn­dyqtardy kótere almaý, aınala­synda­ǵylarmen til tabysa almaý, jeke minez-qulyqtyń tolyq qalyptaspaǵany, mine, osy jáne taǵy basqa sebepterden óskeleń urpaq arasynda sýısıd máselesi artyp otyr. Sýısıdtiń aldyn alý úshin ata-analar, muǵalimder, psıhologtar men áleý­met­tik qyzmetkerler, salamatty ómir saltyn qalyptastyrýshy mamandar, buqaralyq aqparat quraldary birlese jumys atqarýy kerek. Iаǵnı, eń aldymen aldyn alý ju­mystary jasalýy qajet. Jas­­ós­pi­rim­der men jastar arasynda osy ta­qy­­rypta dárister, áńgimelesýler, suh­bat­­ta­sýlar, keńes berý, suraq-jaýap sııaq­ty ju­mys­tardyń kóbirek júrgizilgeni durys.

 Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetteri boıynsha, Qazaq­stan sýısıd sany boıynsha álemde úshinshi, al Ortalyq Azııa elderiniń arasynda kósh bastap tur. Bul kóńil kónshiterlik kórsetkish emes ekeni anyq. Halyqaralyq uıymnyń sarapshylary eldegi ólim-jitim sany shekti kórsetkishten eki ese kóp deıdi. Eń kóp depressııaǵa ushyraǵan aımaqtardyń tizimi – Almaty, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystary. 2018 jyly Qazaqstanda eki jarym myńnan astam sýısıd tirkelgen. Onyń ishinde 310 oqıǵa Almatyda bolǵan. Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 284 fakt, Qaraǵandyda – 281 sýısıd tirkelse, Túrkistanda – 239 adam, Qostanaıda – 231 adam ózine qol jumsaǵan.

Jastar arasyndaǵy sýısıd jaǵdaı­larynyń aldyn alý úshin Bilim Foundation qoǵamdyq qory aýqymdy jumys atqaryp keledi. Qor prezıdenti Erlan Amanjoluly atalǵan másele tóńireginde pikir bildirgen bolatyn.

«Barlyq jastar búginde Feısbýk, Instagram, VK sııaqty áıteýir bir áleý­mettik jeliniń tutynýshysy. Sol áleý­mettik jelide aıtqan sózderin, joldaǵan joldamalaryn qaraý arqyly olardyń jaı-kúıin, jaǵdaıyn bilýge bolady. Ishinde ne bolyp jatyr, qandaı kúızeliste júr, tyǵyryqqa tirelgen be, joq pa sol sııaqty máselelerdi anyqtaýǵa bolatynyn baıqadyq. Sol arqyly jastardyń erteńgi kúni sýısıdke barmaýyna jáne ómiriniń ary qaraı sapasyn jaqsartýǵa múmkindigi bolady. Aldaǵy ýaqytta da osy joba jastardyń bolashaǵy úshin jumys jasap, óz isin jalǵastyra beredi dep senemiz», deıdi qor prezıdenti.

Búgingi damyǵan zamanda kez kelgen adamnyń ne nársemen aınalysyp, qaıda júrgenin bilý asa qıyndyq týdyrmaıdy. Sebebi árqaısysy kez kelgen áleýmettik jeliniń birin paıdalanyp, sol jerde óziniń kóńil kúıin, ishki syryn jazatyny belgili.

«Qazir elimizde áleýmettik jeli óte qarqyndy damyǵan. Shamamen 5-7 mln adam áleýmettik jelini paıdalanady eken. Olardyń jazǵan jazbalaryna qarap túgeldeı zerttep shyǵý múmkin emes. Bul oraıda jasandy ıntellekt múmkindigi paıdalanylady. Jasandy ıntellekt shamamen bir táýlikte jazylǵan 10 myńǵa jýyq jazbaǵa analız jasaýǵa múmkindik beredi. Sol arqyly qınalyp júrgen balalardy tabýǵa bolady. Osylaısha olardy erte taýyp kómek qolymyzdy soza alsaq, sýısıdtiń aldyn alýdyń bir joly bolar edi. Onyń aıtýynsha, jastardy zertteý barysynda túrli jazbalar kezikken. Mysalǵa,jıyrma eki jastaǵy boıjetken óziniń áleýmettik jelileriniń birinde «delfınniń ómiri aıaqtalýǵa az qaldy, sender jaqynda menen qutylasyńdar, sosyn senderge ómir súrý jeńil bolady» degen jazba qaldyrǵan. Qyz qaldyrǵan jazbanyń janynda akvarıým ishindegi delfınniń sýreti salynǵan. Ol sol sýret arqyly halyqqa tynysy tarylatyn tar jerde ómir súre almaıtynyn jetkizedi. Ári kóptegen jastardyń qaı qaladan ekenin anyqtaý qıyn. Sebebi kóbi áleýmettik jelide jasyryn atpen otyrady. Olarmen jumys isteýdiń bas­ty qaǵıdasy  – qupııalylyqty saqtaý. Eger qupııany saqtap, kómektese alsań, ashyq sóılesýge shyǵady. Eger olardyń qaı qaladan ekenin, turǵan jerin suraı bastasań, sóılesýden bas tartady. Aıta ketetin taǵy bir jaıt, zertteý júrgizý barysynda óz-ózine qol jumsaǵysy keletin jastardyń basym kópshilgi qyz balalar ekeni anyqtalǵan. Sebebi qyz balalar­dyń tabıǵatynda óziniń basyna túsken qıynshylyqty bireýge aıtý arqyly jeńý ereksheligi bar. Er balalardyń jaratylysy kóbinde jabyq keledi. Ári olar máseleni bireýden kómek suraý arqyly sheshýge tyryspaıdy. Sondyqtan er balalarmen jumys isteý qıyn. Bul oraıda negizinen biz 15 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastardy zerttedik.

О́z syrlaryn jaqyndaryna, úlken­derge aıta almaıtyn jasóspirimder men jastar sol oılaryn áleýmettik jelilerde bólise alady. Áleýmettik jelide sen kez kelgen adam bola alasyń, ózińe unaıtyn esim alasyń, seniń ata-anańdy, qaı mektepte oqıtynyńdy eshkim bilmeıdi, son­dyqtan bul jerde barlyq másele týraly aıtýǵa bolady. Seni eshkim baǵalamaıdy, unamaıtyn adam bolsa, ony kez kelgen ýaqytta blokqa jibere alasyń.

«Men de áleýmettik jelilerdi belsendi qoldanamyn. Bul jobada jumysty bas­tamaı turyp, «VK», Instagramda «ómir súrgim kelmeıdi, qashan bul ómirden ketemin, sharshadym, barlyǵyn, ózimdi de jek kóremin» degen posttardy kóre­tinmin. Olarǵa nemquraıdylyqpen jaı qarap kete almaı, bir smaılık bolsa da qaldyratynmyn. Al qazir bul úlken joba. Bundaı jasóspirimdermen jáne jas­tarmen áleýmettik jelide áńgimelesemiz. Birinshiden, olardyń senimin jaýlap alý kerek, biz tek jaqsylyqpen, kómektesý úshin kelgenimizdi túsindirýimiz kerek. О́ıtkeni ondaı balalardyń úlkenderge senýi qıyn. Bireýi meni ata-anam túsinbeıdi deıdi, bireýi ata-anamdy renjitkim kelmeıdi, sondyqtan olarǵa eshteńe aıtpaı­myn dep jazady, úlkenderden kóńilim qal­dy, mekteptegi muǵalim, jas mamannyń basshysy, ata-ájeler, eshkim meni óz qalpymda qabyldamaıdy. 13-15 jastaǵy jasóspirimder dos taba almaıdy. Biraq kóńil-kúıin syrtqa shyǵarmasa, olar birte-birte adamdy ishinen jeıdi. Jobanyń eń birinshi artyqshylyǵy –  biz jasóspirimder men jastardy ózimiz izdep tabamyz. Eger senim telefonyna habarlassa, qol ushyn beremiz. Adam ómir súrgisi kelmegende, qatty kúızeliste bolǵanda kómek izdemeıdi, kómektiń qaıdan keletinin de bilmeıdi. Osyndaı jaǵdaıda biz ózimiz áleýmettik jelidegi esigin qaǵyp, kómek usynamyz. Keıde bala «joq, psıhologpen sóıleskim kelmeıdi» dep jazady. «Jaraıdy, onda menimen jaı dos retinde sóılesip kór», dep jaýap berip, aýa raıy týraly, kitap, kıno keıipkerleri týraly áńgimelesemiz. Birte-birte ol bala da úırenip, syrlaryn aıta alady. Qolymnan kelgenshe, bul jasóspirimder men jastarǵa kómektesýge tyrysamyn. Qazirgi tańda toqsanǵa jýyq jasóspirim jáne jastarmen áleýmettik jelide habarlasyp turamyn. Keıbireýleri «rahmet, bizdiń áńgimelesip júrgenimiz maǵan kómektesti, usynystaryńyzdy oryndap dos taptym, ne ata-anammen tatýlastym», dep jazady. Nemese «men ózimdi jalǵyz dep sanap júrsem, meniń kúıimdi bilip turatyn, meni qoldaıtyn adam bar eken», dep jazýy múmkin. Biraq keıde, Nátıje ondaı jaǵymdy bolmaıdy, «men sizge senbeımin» dep balaǵat sózdermen habarlasatyn da jastar bar. Qalaı bolsa da, bul joba bizdiń jastarǵa kómegin tıgizdi dep oılaımyn. Psıhologııalyq kómektiń bir túri bola alady dep senemin», deıdi joba úılestirýshisi Darıǵa Ǵazızqyzy.

Eldiń bolashaǵy dep ereksheleıtin jalyndy jastardyń ómiriniń qıylýyna jol bermeıtin jobalardyń kóp bolǵany artyq etpeıdi. Sebebi, kúrmeýi qıyn kúrdeli máseleni sheshýdi qoǵam bolyp qolǵa almasa, óshýinen órshýi tez bolmaq. 

Sońǵy jańalyqtar

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Keshe

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Keshe

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Keshe

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Keshe

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Keshe

Elimizdiń birqatar aımaǵynda joldar jabyldy

Qazaqstan • 19 Qańtar, 2020

Baıanaýylda boranda joǵalǵandar tabyldy

Aımaqtar • 19 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar