Qoǵam • 16 Qańtar, 2020

Án padıshasy Áset Naımanbaıulynyń dombyrasy tabyldy

23 retkórsetildi

Qazaq tarıhy taǵy bir qundy jádigermen tolyqty. Adamzattyń bulbuly, án padıshasy Áset Naımanbaıulynyń dombyrasy tabyldy. Urpaqtan urpaqqa mıras bolyp kelgen jádiger qazir Balqash qalasynyń turǵyny Shalǵynbaı Qashqynbaevtyń shańyraǵynda saqtaýly tur.

Shalǵynbaı Satybaldyulynyń aıtýynsha, ákesi Satybaldy Kúlimbaevqa Áset dombyrany ózi syıǵa tartypty.

–1920 jyly bolsa kerek. Qarataldaǵy aǵaıynnmen Satybaldy ákem birlesip Qoıandy jármeńkesine barypty. Azyq-túlikterin alyp, qaıtar jolda kerýen tamaqtaný úshin bulaq basyna soǵady. Sol bulaqtyń basynda Áset aqyn nókerlerimen demalyp, án salyp otyrypty. Amandyq-saýlyq surasqan soń, «aralaryńda án shyrqaıtyn adam bar ma?» dep aqyn surapty. Jurt qolqalap qoımaǵan soń ákem ortaǵa sýyrylyp shyǵypty. Ákemiz ánshi, dombyrashy, aǵashtan túıin túıgen sheber edi. Ortaǵa shyqqan ákeme Áset dombyrasyn usynyp, «Al, endi shyrqa» degen eken. Sonda ákemiz dombyrany kúılep alyp:

«Jer shoqtyǵy – Kókshetaý,

Baýyry tolǵan baqsha-baý.

Tóńiregiń seksen kól,

Isiń jupar ańqıdy-aý», - dep Birjan saldyń ánin áýeletken kórinedi. Ákemniń daýysyna, ánshilik sheberligine dán rıza bolǵan Áset aqyn dombyrasyn syılap, qosh aıtysyp tarqasypty. Mine, sodan beri bul qasıetti dombyra bizdiń áýlettiń qundy jádigerine aınalǵan, - deıdi Shalǵynbaı aǵa.

Áset babamyzdyń jan serigi, jan sezimi bolǵan qalaq dombyranyń ishegine saýsaǵym tıip ketkende kúmbirlep qoıa berdi. Balqaraǵaı aǵashynan jasalǵan dombyrada arabsha óshińkiregen jazýdy ańǵardym. Bul arab álipbıindegi «Áset» degen jazý eken.

– Ákemiz 70 jasynda dúnıe saldy. Ol kezde men 5-synypta oqımyn. Dombyra eski úıde turdy. Men án aıta bastaǵanda álgi dombyrany izdedim. Eski úıdiń bir buryshynan taýyp aldym. Moıny, qulaǵy synypty. Bet qaqpaǵy shirip ketken eken. Basynda 9 perneli bolǵan. О́zim dombyrany jasaǵanda pernesin kóbeıttim. Bir kúni dombyradaǵy jazýdy oqytý úshin Musaqan Jumanov degen arabsha tanıtyn aqsaqalǵa apardym. Sonda aqsaqal: «Myna jerde Áset dep jazylǵan eken. Qolyńdaǵy dombyra Alashtyń baǵyna bitken asyl perzentteriniń biri – teńdessiz ánshi, biregeı sazger, sýyrypsalma aqynnyń kózi ǵoı. Eshqashan tómen túsirmeı, joǵary ilip júr» dedi. Sodan beri kıeli aspapty tórimnen túsirgen emespin. Meniń shańyraǵymda saqtaýly turǵanyna 45 jyldan asty, - deıdi Shalǵynbaı Satybaldyuly.

Áset Naımanbaıulynyń Qoıandy jármeńkesine baryp, Arqanyń án mektebinen sýsyndap, onyń ásem ánderin Jetisý men Tarbaǵataı óńirine jetkizýshi, Birjannyń, Aqannyń, Qultýmanyń ánderin shyǵys aımaqqa taratýshy bolǵanyn jaqsy bilemiz. Osyndaı saparynyń birinde ánshiniń Satybaldy Kúlimbaev aqsaqalǵa syılaǵan dombyrasy búginge jetkeni kóńilimizge qýanysh uıalatty. Ásetten qalǵan murany ardaqtap, kózdiń qarashyǵyndaı qasterlep, saqtap otyrǵan urpaqqa myń saýap bolsyn!

 

Nurdos KÁRIM

BALQASh qalasy

Sońǵy jańalyqtar

Tiri maldy satý - tıimsiz

Aımaqtar • Keshe

Uly Abaı murasy Kereký elinde

Rýhanııat • Keshe

Abaıdy taný – asyl paryz

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar