Rýhanııat • 17 Qańtar, 2020

Qazaq tilindegi alǵashqy «Qazaqstandaǵy sırk óneriniń bastaýlary men damýy» kitaby shyqty

98 retkórsetildi

Búgin Almatynyń mádenı ómirinde aıtýly oqıǵa boldy. Tuńǵysh ret qazaq tilinde jazylǵan Nurbaqyt Bókebaevtyń «Qazaqstandaǵy sırk óneriniń bastaýlary men damýy» atty kitabynyń tusaýkeseri ótti. Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada ótken tusaýkeserge ónerdegi tanymal tulǵalar men BAQ ókilderi kóptep jınaldy. Almatydaǵy Qazaq memlekettik sırkiniń artısteri saltanatty sharanyń sánin asyrdy.

Qazaq memlekettik sırkiniń dırektory, Mádenıet qaıratkeri, mádenıettanýshy, teatrtanýshy-synshy Nurbaqyt Bókebaevtyń «Qazaqstandaǵy sırk óneriniń bastaýlary men damýy» atty ǵylymı monografııasy – avtordyń irgeli izdenisteriniń jemisi. Ári bul kitap – sońǵy 50 jylda sırk taqyrybyna jazylǵan úshinshi jáne qazaq tilindegi alǵashqy monografııa. Kitapta tosyn da qyzyqty derekter jetkilikti.

Al kitaptyń tusaýkeserine jınalǵan mádenıettanýshy-mamandar qazaq sırkiniń tarıhy men mádenı ómiri birde-bir gýmanıtarlyq ǵylym salasynda áli kúnge deıin júıeli ári ǵylymı negizde zerttelmeı kelgendigin, kóp etnosty Qazaqstannyń mádenı jetistikterinde sırk óneriniń aıtarlyqtaı úlesi bolǵanyna qaramastan, ony indete zerdelegen irgeli zertteýler tapshy ekendigin aıtady.

Al Almaty shaharynyń qaıtalanbas kórnekti óner ordasy, aqshańqaı kúzbezimen sáýleti jarasqan, ulttyq sırk óneriniń qarashańyraǵy – Qazaq memlekettik sırkiniń 50 jyldyq mereıtoıy qarsańynda jaryq kórip, oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan bul monografııa joǵarydaǵy olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa baǵyttalǵan ıgi qadamnyń biri. Bekzat ónerge degen janashyrlyqtyń jarqyn úlgisi, ult mádenıetiniń kemeldenýine qosylǵan úlestiń kishkentaı bóligi desek te bolar. Kitapta ejelgi sırk óneri alǵashynda kýlttik, baqsylyq dástúr, dinı joralǵy, sporttyq jarystar men jármeńkelik saýyq-saıran sııaqty mádenı qaınardan bastaý alǵany aıtylady. Tylsym kúshterdi shaqyryp, totemdik akrobatıkany meńgergen alǵashqy qaýymdyq dáýirdegi baqsylardyń jańa álemdik dinderdiń paıda bolýyna baılanysty burynǵy asqaq áleýmettik mártebesinen aıyrylyp, keıin kezbe sıqyrshy, sekirgish adamǵa, jonglerge, mımge, ań úıretýshige, atbegige, kúldirgishke, ertedegi kýlttik áreketterdiń jappaı oıyn-saýyq pen dramalyq kórinisterge aınalý úderisi – álemdik mádenıet tarıhyndaǵy keń taralǵan qubylys bolǵany, sırk óneri mıstıkalyq sıpattan mádenı qundylyqqa ulasqany jan-jaqty kórsetilgen.

Qazaqtyń atbegilik óneri, saıatshylyq salty men qusbegilik dástúrinde de sırktiń bastaýlary jatyr. Qazaq halqynyń ejelden búginge jetken «Aýdaryspaq», «Teńge ilý», «Kókpar»  syndy at ústinde oınalatyn ulttyq oıyndary jattyǵýmen qatar kóshpeli mádenıettiń aıshyqty ónimi túrinde sırk trıýktaryna aınaldy. Sondyqtan da sıqyrly sırk óneri qazaqtyń qanynda baǵzydan bar, ata saltymen daryǵan qasıet.

Uly dala – ejelden kóshpendi halyq mekendegen, urpaqtaryna ózderiniń qaıtalanbas dástúrli jáne sınkrettik (tutas) mádenıetin muraǵa qaldyrǵan. Avtor óz eńbeginde dalalyq sırk ónernamasy – qazaq mádenıetiniń altyn dińgegi, kúndelikti turmys-salttyń damý barysynda shyńdalǵan mádenı qurylymy degen tujyrym jasaıdy. Monografııa mazmunynda birqatar tujyrym nazar aýdartady.

Birinshiden, paleolıt dáýirinen búgingi kúnge deıin dalalyq sırk óneriniń bastaýlary men qalyptasý kezeńderi kórsetildi. Eneolıt dáýirinde kóshpendi babalarymyzdyń jabaıy jylqyny alǵash qolǵa úıretýinen bastap arǵymaqtyq sırk óneriniń kýltýrogenezi bastaldy degen túıin jasaldy.

Ekinshiden, Uly dalanyń kóshpeli mádenı ómir salty ár qazaq balasyn sırk trıýktaryn erkin shabandoz retinde qalyptastyrdy.

Úshinshiden, dalalyq sırk óneriniń jarqyn ókilderi – sal-seriler ekeni, olardyń shyǵarmashylyǵy sınkretızmniń úlgisi ekeni dáleldendi.

Tórtinshiden, sal-serilerdiń arasynda sırk trıýktaryn kásibı túrde oryndaıtyn «aǵashaıaq» atanǵan ókilderi bolǵany anyqtaldy.

Besinshiden, qazaqtyń sırk óneri men kúlki mádenıetinde trıksterler obrazy Aldar Kóse, Qojanasyr, Qulaqaı qý, Shanshardyń qýlary retinde kórinis tapqany aıqyndaldy. Bul monografııa sırk óneriniń tarıhy men qalyptasýy, jahandaný jaǵdaıyndaǵy zamanaýı buqaralyq mádenıet qurylymyndaǵy róli turǵysynan alǵanda, Qazaqstandaǵy osy óner túrine ózinshe mádenıettanýlyq zertteý jasaǵan eń alǵashqy jumys.         

o

Nurbaqyt Bókebaevtyń zertteý eńbegi sırk ónerin, onyń ishinde qazirgi zamanǵy qazaqstandyq sırkti zertteýshilerge, gýmanıtarlyq joǵary oqý oryndary men mádenı bilim berý mekemeleriniń pedagogtary men stýdentterine, sonymen qatar, sırk jetekshileri men menedjerlerine ǵylymı, aqparattyq, ádistemelik qural retinde paıdasyn tıgize alady.

Monografııa avtory N.Bókebaev 17 músheden turatyn halyqaralyq sırk qaýymdastyǵynyń qazylar alqasynyń Ortalyq Azııa boıynsha birden bir ókili, bul avtordyń ǵana emes, Qazaqstan sırkiniń álemdik sırk salasynda abyroı-bedeliniń joǵary ekenin kórsetedi.

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Ýálıhan QALIJAN (1948)

Basylym basshylary • Búgin, 16:57

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Tálimi zor, ǵıbraty mol jıyn

Aımaqtar • Búgin, 11:18

Danyshpan toıyna bir tamshy úles

Abaı • Búgin, 10:36

Habarsyz ketken kásipker izdestirilýde

Aımaqtar • Búgin, 10:24

Jumyrtqa nege qymbattaıdy?

Ekonomıka • Búgin, 09:27

О́ner mýzeıindegi ózgeshe kórmeler

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Alısa – Arqa tósinde

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Uqsas jańalyqtar