Saraıshyq – Joshy ulysy bıleýshileriniń panteony

Italııalyq kartograf ony kúm­bezben belgilep, «Bıleýshiler qabir­stany» dep kórsetedi. Fra Maýro kar­tasyndaǵy derekti HVIII ǵasyr­daǵy P.I.Rychkov, P.S.Pallas, HIH ǵasyrdaǵy A.I.Levshın, 1861 jylǵy topograf A.S.Alekseevtiń eńbekteri keńirek tarqatady. Olardy saralap, Saraıshyqta alǵashqy keshendi arheologııalyq qazba júrgizgen sara­tovtyq arheolog N.Arzıýtov boldy. 1950 jyly G.I.Pasevıch Rashıd-ad-dın, V.V.Bartoldtyń eńbekterine súıene otyra, «Saraıshyqta Joshy ulysynyń astanasy jáne alǵashqy Altyn orda handarynyń jerlengen orny bolǵandaı» dep túıindeıdi. Degenmen Saraıshyq tarıhyna qalam tartýshylar Saraıshyqta jatqan birtýar tulǵalardyń attaryn atamaıdy. Olaı bolsa, HIH ǵasyrda ómir súrgen aqyn Shynııaz Shanaıuly Saraıshyqta jerlengen handardyń sanyn naqty nege súıenip jazdy? Biz ony tarıhı shyndyq retinde nege súıenip qabyldadyq?

Jazýshy Ánes Saraı «Noǵaıly» eńbeginde jazǵandaı, aqyn óleńderiniń birinshi basylymynda «Saraıshyqta bar deıdi, toǵyz hannyń molasy» degen óleń joldary qaı ýaqytta 7 hanǵa ózgergen? Nelikten 1983 jyly keńestik tarıhshy V.L.Egorovtyń: «Vpolne vozmojno, chto ımenno zdes nahodıtsıa takje mesto zahoronenııa samogo Batý ı drýgıh zolotoordynskıh hanov, ne prınıavshıh ıslama. V etom slýchae pohoronnyı obrıad sovershalsıa v sootvetstvıı s kanonamı mongolskoı ıazycheskoı tradısıı, t.e. v glýbokoı grýntovoı mogılnoı ıame bez kakıh-lıbo oboznachenıı ee na poverhnos­tı zemlı. Mojno predpolojıt takje, chto v chetyreh mavzoleıah Lapasa pogrebeny chetyre hana-mýsýlmanına: Berke, Ýzbek, Djanıbek ı Berdıbek» degen boljamy qabyldanbady? Soǵan qaramastan búgingi Saraıshyq mýzeı-qoryǵyndaǵy handar kesenesinde jazylǵan Altyn Ordanyń úsh hany – Móńke Temir, Toqtaǵý, Jənibek, Qazaq handyǵynyń bıleýshisi Qasym, Noǵaı ordasy bıleri Əmir Oqas, Sheıh-Mamaı, Júsip bıler qandaı tarıhı derekke negizdelgen?

Osyndaı san túrli pikirlerge qa­ra­mastan 1999 jyly 3 qyrkúıekte Saraıshyqta handar kesenesi ashylǵan kezeńde ony ornatýshylar bir ortaq pikirge kelgendeı. Onyń dáleli tarıhshy-arheologtar Z.Samashev, M.B.Qo­ja, D.A.Taleevtiń eńbekteri. Olar Sa­raıshyqta jerlengen Altyn Orda handarynan Móńke Temir handy (1266-1280), Toqty handy (1290-1312), Jáni­bek handy (1342-1357), Berdibek handy (1357-1359), Toqtamys hannyń ba­syn, qazaqtyń Qasym hanyn jáne Noǵaı bıleri Edige, Sheıh Mamaı, Júsip, epı­kalyq batyrlar Er Tarǵyn, Qambardy kór­setedi. Al tarıhshy M.Qasenov ti­zimge Aq orda hany Baraq handy qosady.

Tarıhı tulǵalar arasynan Toqty men Jánibek, Qasym handar ǵana talas týdyrmaıdy. О́ıtkeni Qasym hannyń Saraıshyqta jerlengenin kezinde N.M.Ka­ramzın, V.V.Velıamınov-Zer­nov jazsa, keıin keńestik tarıhshy A.P.Chý­losh­nı­kov 1925 jyly: «Hana Kasıma v eto vremıa ne bylo jıvyh, on ýmer eshe za nes­kolko let do etogo (okolo 1518-20 gg.), v g. Saraıchıke, gde ı byl pohoronen, ýje kak povelıtel ı Desht-Kıpchaka» deı kele, túsiniktemesinde «my govorım Desh­tı-Kıpchaka – ımeıa v vıdý prostranstvo ot srednego techenııa rekı Ýrala do takovogo je r. Syr-Darıa. Ibo v bolee shırokom smysle Deshtı-Kıpchakom nazyvalas vsıa step ot samogo Dýnaıa. Eshe v nachale HVII v. v g. Saraıchıke mojno bylo vıdet grobnısý hana Kasıma» dep naqtylaǵan-dy.

A.P.Chýloshnıkov pikirin M.Tynysh­paev «Po kırgızskım predanııam on pohoronen v Saraıchıke» degen eńbeginde, Álkeı Marǵulan 1950 jyly tamyz aıynda Saraıshyqtaǵy arheologııalyq qazbadan soń: «Jazba qaınar kózderinen baıqaýymyzsha, HV-HVI ǵasyrlardaǵy tamasha sáýlet eskertkishteri qazaq han­­dary Jánibek pen Qasym hanǵa Saraıshyqta turǵyzyldy... 1524 jyly Saraıshyqta qazaq hany – Qasymnyń qaza taýyp, jerlengeni qaınar kózde­rinen belgili» dep dáleldeı túsedi. De­genmen Á.Marǵulan osy baǵyttaǵy zert­teýlerin aıaǵyna jet­kizbedi. Onyń Altyn Orda tulǵalaryn arnaıy zert­teýi keńestik bılikke unamady. So­ńyn­da ǵalym qýdalaýǵa ushyrap, Sa­raı­shyq baǵytyndaǵy zertteýlerin bir­­jolata toqtatýǵa májbúr bolady. Al Á.Marǵulan jazǵan qazaq hany Já­nibektiń Sozaqta jerlengeni keıingi jyldary anyqtala bastady.

Tarıhshylar súıengen Saraıshyq panteony týraly qundy aqparatty HVII ǵasyr basyndaǵy Qadyrǵalı Ja­laıy­rıdiń «Jylnamalar jınaǵy», HVII ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Ábilǵazynyń «Túrik shejiresi» já­ne epıkalyq jyrlarymyz beredi. Qa­dyrǵalı Jalaıyrı Qasym han jóninde: «Onyń hıkaıasy ár jerde aıtylady, sondyqtan málim, máshhúr boldy. Aqy­rynda Saraıshyqta dúnıe saldy. Bul kúnderi onyń qabiri Saraıshyqta ja­tyr» dese, al Ábilǵazy Altyn Orda handary Toqtaǵý han Móńke Temirulyn «patshalyq ómiri alty-aq jyl boldy, Saraıshyq shaharynda jerlendi», Jánibek han О́zbekulyn «ol on jeti jyl patshalyq qurdy. Saraıshyqta jerlendi» dep anyq jazady. Degenmen Ábilǵazy eńbegin paıdalanǵan reseılik tarıhshy, noǵaıtanýshy V.Trepavlov Toqtaǵý men Jánibektiń Saraıshyqta jerlengenine kúmánmen qarap, «múmkin ol Edil boıyndaǵy Saraı bolýy múmkin» degen qorytyndy jasaıdy. Bizdińshe ata-baba tarıhyna kelgende han tuqymynan shyqqan Ábilǵazynyń qatelesýi múmkin emes jáne ol Saraı men Saraıshyqty jaqsy biletindigine tolyq senim bildirýge bolady.

Qadyrǵalı men Ábilǵazy eńbek­terinde ózge handardyń tikeleı Saraı­shyqta jerlengenin jazbaıdy. Soǵan qaramastan joǵarydaǵy qazaqstandyq tarıhshy-arheologtar Móńke Temir men Berdibekti Saraıshyqta jerlengender qataryna qosady. Ábilǵazy eńbeginde Móńke Temir týraly artyq áńgime bol­maǵanymen, «Jánibek han ólgennen soń Tebrızden Berdibek han Saraıshyqqa keldi», sodan bılikti qolǵa alǵanyn, «eki jyldan keıin 762 jyly opat boldy» (b.j.s. 1359 jyly – Á.M.) dep túıin­deıdi. Al HVI ǵasyrdyń ortasynda túrki tilinde jazylǵan «Shyńǵys-name» bo­­ıynsha Berdibek han: «Trı goda byl gosýdarem v gorode Saraı, zatem skonchalsıa» dep Saraıdyń qaı qala ekenin anyq jazbaıdy.

Biz Ábilǵazy deregin negizge alyp Berdibektiń Saraıshyqta han bolǵanyn alǵa tartyp, Saraıshyqtaǵy ákesiniń janyna jerlenýi ábden múmkin dep túıindeımiz.

Sońǵy jyldary tatar ǵalymdary aýdarǵan «Shyńǵys-nameniń» jańa nus­qasynda qazaq handarynyń atasy Baraq hannyń Saraıshyq mańynda qaza tap­qany týraly qundy derek beredi. Eńbekte «Baraq eli Jaıyqtan ótip Jem­ge jetti. Shaıqas Qaınar Saǵyzda boldy. Qypshaq Aıas Baraqty ustap basyn alyp, Muhammed han men Qadı bekke berdi. О́zi Saraıshyq darýǵasy (qala basshysy – Á.M.) boldy» dep jazylǵan. Osy derekti Q.Jalaıyrı Baraq han: «Aqyr aıaǵynda Edil tóńireginde, Jaıyq boıynda Saraıshyq qalasyna jaqyn jerdegi Qas, Naýryz óńirinde opat boldy» dep tarqatady. Degenmen Jalaıyrı eńbegindegi Qas pen Naýryzdy Shyńǵys-name Edige bıdiń balalary retinde jaz­ǵanyn atap ótemiz. Joǵarydaǵy aq­paratty Abdýlgaffar Qyrymıdiń 1747 jylǵy «Ýmdet-al-ahbar» eńbegi de tolyq­tyra túsedi. Qyrymı zertteýinde «Orys han uly Baraqty halyq han saılady. Ol qazaq jaılaýynda ornalasty» deı kele, hannyń Kúshik Muhammed hanmen shaıqasyn baıan­daıdy. Zertteýshi jazbasynan: «Zatem napalı na sled Barak hana. On byl ranen, ız-za etogo ne mog vzobratsıa na konıa, ı ostalsıa na vershıne holma tolko s odnım slýgoı. Kypchak Aıas beg, otrezal emý golový, vmeste s hanom prıvel k Gazı beký. Emý v rýkı byl dan ıarlyk ı doljnost darýgı goroda Saraıchyk, s vyplatoı kajdyı god trıdsat tysıach zolota. Eto ı ıavlıaetsıa prıchınoı togo, chto po segodnıashnıı den onı nazyvaıýt sebıa pravıtelıamı kypchakskogo naroda v Saraıchyke. V eto vremıa Kýrlevýt Magreb beg vo vremıa ýpomıanýtoı bıtvy, ranıl Baraka. On pel na pıanyh torjestvah: «moı pales, kotoryı strelıal v Baraka – jıv, moıa glotka hochet meda» degen joldardy oqımyz. Budan shyǵatyn qorytyndy: Baraq han óltirilip, Saraıshyqqa jetkizilgen. Iаǵnı, Baraq han Saraıshyqta máńgilik mekenin tapty deýimizge ábden bolady.

Degenmen Baraq han Moǵolstanda óltirildi degen de pikirlerdiń bar eke­nin aıtýǵa tıispiz. Eger ol Moǵol­stan­da óltirilse, sonaý batystaǵy Saraı­shyq­qa qalaı ákelinedi? Tarıhshy N.Ken­jeahmet: «Shahrýhtyń orda tarıhshysy Abd ar-Razaq Samarqanıdiń (1431-1482) maǵlumaty boıynsha, Jánibektiń ákesi Baraq han 1429 jyly Moǵolstanda Sultan Mahmýd oǵlan degenniń qolynan qaza tabady» dep jazǵan bolatyn.

Saraıshyq Máskeýdi baǵyndyrǵan Toqtamys hannyń da máńgilik mekenine aınalǵandaı. Toqtamys Joshynyń uly Toqaı Temirden taraıtyn Taıqojanyń urpaǵy edi. Tarıhshylar onyń 1406 jyly Túmen mańynda Edige bıdiń uly Nuradynnyń qolynan óltirilgenin jaz­ǵanymen, onyń basynyń Saraıshyqqa áketilgenin naqtylamaıdy. Al ol týrasynda ańyz-áńgimeler jeterlik. Oǵan negizgi derek retinde noǵaı halqynyń «Edige» jyry alynady.

Bizdińshe, jyrdaǵy aqparatqa tolyq senýge bolady. О́ıtkeni Nuradyn ákesi Edigeniń kegin qaıtaryp, hannyń basyn kópke kórsetý úshin noǵaılar qonys tepken Saraıshyqqa ákelýi zańdylyq.

Joǵarydaǵy derekterdi negizge ala otyra, Altyn Orda handary Joshynyń Batýynan taraıtyn urpaqtary Toqtaǵý Móńke Temiruly, Jánibek О́zbekuly, Berdibek Jánibekuly, Joshynyń To­qaı Temirinen taraıtyn Toqtamys Taı­qojauly, Joshynyń Orda Ejeninen taraıtyn qazaq handarynyń atasy Aq orda hany Baraq Quıyrshyquly, Qazaq handyǵynyń bıleýshisi Qasym Jáni­bekuly Saraıshyqta jerlengen degen qorytyndy jasaımyz. Al Saraıshyq kesenesindegi Batý han nemeresi Móńke Temir Tuqanulyn arheolog ǵalymdar «osynda jatyr» dep kórsetkenimen, ony aıǵaqtaıtyn derekter ázirshe senim­sizdeý. Ol tyńǵylyqty zertteýdi qajet etedi. Bolashaqta jańa derektermen Saraıshyqta jerlengen handar tizimi tolyǵady degen senimdemiz.

Saraıshyq Noǵaı ordasynyń da astanasy bolǵandyqtan noǵaı bıleriniń osynda jerlengeni esh talas týdyrmaıdy. Degenmen naqty kim jerlengen, ony qandaı derekter dáleldeıdi degen suraqtar kózi qaraqty oqyrmandy qyzyqtyrady. Orys arhıvterinde ol týrasynda ázirshe derek kezdespegenin noǵaıtanýshy A.Isın zertteýleri aıǵaq­taıdy. Ánes Saraı «Noǵaıly» zert­teýinde «Noǵaı bıleri men myrzala­rynyń orys patshalyǵyna jazǵan hattary men qarym-qatynas joldamalarynda: «Jaıyqta bizdiń zıratymyz», «Jaıyqta, Jaıyqtaǵy Saraıshyqta bizdiń ata-babalarymyz jatyr» dep talaı málimdegen. Tarıhı oqıǵalardyń damý barysyna qaraǵanda Jańbyrshy, Musa, Oraq, Mamaı, Júnis syndy ta­rıhı tulǵalardyń qabirleri osy Sa­raıshyqta», al kesenede jazylǵan Sheıh-Mamaıdy «1549 jyly óz ólimimen ólip, Or (Orsk) bekinisi irge­sinde, Yr­ǵyzǵa baratyn qara súrleýdiń jıegine jerlengen» dep jazǵanymen ony qandaı derekten alǵanyn kórsetpeıdi. Noǵaı bıleriniń ishinen ataqty Edigeniń de Sa­raı­shyqta jerlengeni týraly jazylyp júrgeni belgili. Bul pikirge qa­rama-qaıshy Edige bıdiń máńgilik meke­ni Ulytaýda, Aqtóbe jerinde, Mań­ǵystaýda, Reseı Federasııasyndaǵy As­trahannyń shyǵysynda ekenin jazyp júrgender de barshylyq. Olarǵa endi epıkalyq jyrlardaǵy Er Tarǵyn, Qambar batyrlardy qosyńyz. Munyń ózi ortaǵasyrlyq Saraıshyqtyń el bılep, jaýǵa shapqan tarıhı tulǵalarynyń panteony ekenin dáleldegenimen, olardy te­reń zerdeleý qajettigin aıǵaqtaıdy. Ol tarıhshylardyń aldaǵy mindeti bol­maq.

Ábilseıit MUQTAR,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, «Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» RMQK dırektory