Bala aýyrsa, bárimiz jaýaptymyz

Aýrý qaıdan demeńiz

Aýrýdyń deni astan bolatynyn babalarymyz baǵzy zamanda-aq aıtyp ketken ǵoı. «Baıaǵylar aıtqandaı...» dep sóz bas­taýdy bilemiz, biraq sony ómir saltyna aınaldyrýǵa kelgende salǵyrtpyz.

– Qazirgi tamaqtaný rasıonymyzda qus­tyń sútinen basqanyń bári bar. Biraq bári birdeı densaýlyqqa paıdaly dep aıta almas edim. Mysaly, balańyz satyp alǵan gazdy sýsyn men qytyrlaq nan, hotdog qaryn toıǵyzýy múmkin, biraq qunary joq. Qunarsyzdyǵyn bylaı qoıǵanda kóp paıdalansań densaý­lyq­qa qaýipti, – deıdi oblystyq balalar aýrýhanasynyń bas dárigeri Zoıa Kóshe­no­va. – Mynaǵan qarańyzshy, buryn biz sıtrýstyq ónimderdi Jańa jyldyń aldynda ǵana kóretin edik qoı. Qazir jyl on eki aı dúken sóresinde tur. Bul – balalar arasynda kóp kezdesetin allergııany týdy­ra­tyn jemistiń biri.

Sábıler boıyndaǵy qant dıabeti de anasynyń aıaǵy aýyr kezinde tamaqtaný tártibin saqtamaǵannan bolyp otyr deıdi mamandar. Osy aýrý túri anyqtalǵannan keıin dárigerler bala aǵzasynyń oǵan beıim­delgenin kútip, 1 jyldan keıin pom­paǵa kezekke qoıady. Quny 1 mln teńge­ge jýyqtaıtyn bul apparat memleket tarapynan tegin beriledi. Bala bo­ıyndaǵy ózgeriske saı ınsýlındi der kezinde bólip turatyn bul qurylǵyny alǵysy kelmeıtin ata-analar bar. Olar da ınsýlınmen qamtamasyz etiledi. Biraq keıde qurylǵy ýaqtyly berilmeı bala aýrýy asqynyp jatady.

Árıne, syrqatty emdeý – dárigerdiń mindeti, biraq aýrýdy asqyndyrmaý ózimizge baılanysty.

  Balaǵa botqa berińiz

Jalpy, oblystyq balalar aýrýhanasyna túsken bala­lar­­dyń kópshiligi tynys joldary aýrýy­na shaldyqqandar. Jergilikti aýa raıynan bolýy múmkin, bul syrqatty emdeýde dárigerlerdiń tájirıbesi bar. Pýlmonologııamen qatar, nevrologııa, kardıorevmotologııa, nenotaldy hırýrgııa, neırohırýrgııa, travmatologııa, ortopedııa, koloproktologııa salalarynyń kórsetkishteri jaqsy. Munda kúıikpen túskenderdi tolyǵymen emdep shyǵýǵa múmkindik bar. Buryn kúıikten bala denesinde tyrtyq qalyp qoısa, qazir aýtodermoplastıka jasaý arqyly ol másele de tolyq sheshimin tapty. Osyǵan deıin leıkoz syrqatyna shaldyqqan balalar Almatydaǵy pedıat­rııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵyna jiberilse, qazir jergilikti aýrýhanada em alady. O­lar­dyń barlyǵyn qyzylordalyq mamandar emdep jatyr.

 Biz tizbelegen aýrýlardyń kópshi­li­gi­niń túp-tamyry – durys tamaqtanbaýda.

– Buryn balabaqsha men mektepte ba­la­larǵa ystyq botqa men sorpany be­ker bermegen ǵoı. Qazir onyń ornyna úıde jumyrtqa qýyra salǵandy, bala­ǵa býterbrod ustata qoıǵandy ońaı kó­re­miz. Qus fermasynda taýyqqa beril­gen túr­li antıbıotıkter osylaısha bala aǵza­syna túsedi, – deıdi Zoıa Rahat­qyzy.

 Bas dáriger «As – adamnyń arqaýy» deıtin qazaqtyń ulttyq taǵamtaný jú­ıe­­­sin qaıta qolǵa alatyn kez jet­ke­nin aıtady. Mysaly, táttige toıǵan bala jemek túgili qolynyń ushyn da tı­gizbeıtin ette gemolyq temir mol. Bul qanazdyqtyń aldyn alady. Qazir oblys­ta­ǵy týý jasyndaǵy 100 áıel­diń qyryq paıyzy osy aýrýdan zardap shegedi. Jaraıdy, et baǵasyn kez kel­gen­niń qaltasy kótermeıdi delik. Kádimgi sók te osy gemolyq temirge tunyp tur. Tipti ulttyq taǵamtaný júıesin jań­ǵyr­tatyn baǵdarlama qabyldasa da arty­ǵy joq. Bul urpaq saýlyǵy úshin kerek.

– Biz qazir balalarǵa «Ádemi bolǵyń, jaqsy oqyǵyń jáne uzaq jasaǵyń kelse – et je!» dep aıtatyn jaǵdaıda tur­myz. Osy arqyly keıingi býyndy ult­tyq taǵamǵa úıir etýimiz kerek. Bul bala saýlyǵyn, sol arqyly ultty saqtap qalýdyń birden-bir joly, – deıdi dáriger.

Qazir aýrýhanada dáriger men pa­sıent­­tiń arasyndaǵy qarym-qatynas­tyń algorıtmi jasalyp jatyr. Tájirıbe retinde qolǵa alynǵan bul bastamada balanyń qalaı aýyrǵany, ne ishkeni, oqys jaǵdaıdyń týyndaý sebepteri jazy­lady. Osydan keıin kózden tasa qal­ǵan balasy ystyq sýǵa kúıip qalǵan áke-sheshe, terezeden tómen qaraı ushyp ketken sábıin qaraýsyz qaldyrǵandar jaýapkershilikti sezine túsetin shyǵar degen úmit bar. Tereze demekshi, byltyr sondaı on shaqty oqıǵa bolypty. Dárigerler ekinshi qabattan qulaǵan bir balany ǵana qutqara almady, qalǵandary jazylyp, úılerine qaıtty.

 Basty tabys – telemedısına

Buryn jańa úlgidegi qural-jab­dyq­tardyń jetispeýinen kóp naýqas Nur-Sultan, Almaty, Shymkent asyp, emdelip qaıtatyn. Qazir olar osy aýrý­ha­nada em alady. Úsh jyl burynǵy ke­zeńmen salystyrǵanda sábılerdiń den­saýlyǵyndaǵy týa bitti kinárattan shetineýi 4 esege tómendedi.

– Osy rette jergilikti bıliktiń kór­se­tip otyrǵan kómegin aıta ket­ke­ni­miz jón. Salaǵa jetkilikti qar­jy bólý arqyly soń­ǵy úlgidegi qural-jabdyqtarǵa qoly­myz jetti. Neonataldy hırýrgııa bo­ıynsha jasaqtalǵan komanda qu­ra­myn­daǵy dárigerler Japonııa, Oń­tús­tik Koreıa sekildi álemniń ozyq mem­leket­terine baryp, tájirıbe shyń­daý­ǵa múm­kin­dik aldy, – deıdi bas dári­ger.

Jergilikti mamandar úlken qala­lar­­daǵy áriptesterimen telemedısına arqyly tájirıbe almasyp, dıagnoz­dar­­dy naqtylap, aqyl-keńes alyp otyrady. Aýdan­darmen de osy arqyly baılanysqa shy­ǵady. Naýqastardyń jaǵ­da­ıyna qaraı qajet bolsa sanavıasııa da jiberedi.

Ortalyqtyń janynda «Bala sha­ǵyn­daǵy aýrýdy yqpaldastyra emdeý» atty ortalyq bar. Bul ortalyqta syrqat sábıdi keshendi emdeýdiń joldary kór­se­tiledi. Ámbebap patronattyq qyzmet modýli boıynsha aýdandyq emdeý mekemeleri ma­mandary, áleýmettik qyzmet kór­se­týshiler, psıhologtar osynda kelip oqýdan ótedi. Bul bastamanyń tıimdiligin Den­saýlyq saqtaý mınıstrligi de atap ótti. Ortalyqtyń ashylýynda IýNISEF uıymynyń bas ókili az qara­jatpen syrqatty tıimdi emdeýdiń mun­daı tásili dúnıe júziniń densaýlyq saqtaý salasy úshin tyń jańalyq eke­nin jetkizdi. Ortalyqta aıaǵy aýyr áıel­diń kútimi, sábı úshin qaýipsiz orta qa­lyptastyrý, ony tamaqtandyrý jol­dary úıretiledi. Ásirese balalar qaýipsizdigine basa nazar aýdarylady. Algorıtm boıynsha meıirbıke balaly úıdiń týysyndaı bolyp ketýi tıis. Eger náreste úıde júrip oqys jaǵdaıǵa ushyrap qalsa da, meıirbıke ata-anamen birdeı moraldyq turǵyda jaýap beredi. Ortalyqta qazir balalar jutyp qoıatyn oıynshyqtardy almastyratyn qaýipsiz shyldyrmaqtardy da qoldan jasaýdy úıretedi. Mınıstrlik tájirıbesin úlgi retinde taratqan osy ortalyqty arnaıy kelip kórgen ózge oblystaǵylar da qazir ózderinde osyndaı qurylym jasaýdyń qamyna kiristi. Tipti Ýkraına, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Iran, Abhazııadan kelgen mamandardyń da tájirıbeniń tıimdiligine kózi jetti.

Aýrýhana aldaǵy ýaqytta oftal­mo­lo­gııalyq hırýrgııany qolǵa alýdy jos­par­lap otyr. Osy jyly qyzylordalyq dárigerler alǵashqy otany jasaı bastaıdy. Balalar kardıohırýrgııasyn da­mytý maqsatynda osydan 2 jyl bu­ryn Nur-Sultan qalasyndaǵy Ulttyq me­dı­sı­na­lyq ortalyqpen memorandým jasaldy. Kelisim boıynsha ortalyq mamandary aýrý­hana dárigerlerin oqytady. Buǵan qajetti qural-jabdyqtar endi alynyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta júrekke operasııany ózimizde jasaý josparlanyp otyr.

Dárigerler atqaryp jatqan osy qy­r­ýar tirlik «Sábıler saý bolsa eken...» degen bir ǵana nıetten týyndap otyr. Al bala aýyrsa, bárimizdiń de jaýapty ekeni­mizdi umytpaıyq.