Ekonomıka • 21 Qańtar, 2020

Mal eksportyna nege tyıym salyndy?

156 retkórsetildi

Memleket basshylyǵy bekitken me­jeli mindet boıynsha aýyl sharýa­shylyǵy el ekonomıkasynyń draı­verine aınalýy kerek. Sol úshin salaǵa salynǵan ınvestısııa jyl sanap ulǵaıyp, alynatyn ónim kólemi de artyp keledi. Mal sharýashylyǵy óni­min molaıtýdyń basym baǵyt­tarynyń biri – tórt túlik tuqymyn asyl­dandyrý. Osyǵan oraı tek ótken jyldyń ózinde asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdy sýb­sı­dııalaýǵa jáne ónimdilikti artty­rýǵa 115,7 mlrd teńge qarjy bólindi.

Aldyn ala málimetter boıynsha, 2019 jyly mal sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy óndirisi elimiz boıynsha 2 trln 306 mlrd teńgeni qurady, bul 2018 jylmen salystyrǵanda 12,5%-ǵa artyq. Iаǵnı, ósim bar deýge bolady.

Aıtalyq, iri qara mal sany 7,4 mln basqa jetip, 2018 jylǵy kórsetkishten 4%-ǵa kóbeıgen. Sol sekildi jylqy – 2,8 mln basqa, qus – 44,3 mln-ǵa, qoı – 16,9 mln basqa, túıe – 214,8 myńǵa, shoshqa sany 822,2 myńǵa jetti. Soıylǵan salmaǵyndaǵy qus etiniń óndirisi 16%-ǵa (jalpy kólemi 223 myń tonna), sıyr eti – 5%-ǵa (501,4 myń tonna), jylqy eti – 4,3%-ǵa (132 myń tonna), qoı eti – 0,8%-ǵa (152 myń tonnaǵa), shoshqa eti – 0,3%-ǵa (86 myń tonnaǵa) deıin ósti. Byltyr res­pýblıka boıynsha 840 otbasylyq ferma 82,2 myń iri qara mal satyp alýǵa nesıe aldy.

2019 jyly jeltoqsan aıynda «Tyson Foods» amerıkalyq kompanııasymen qol qoıylǵan Qazaqstandaǵy qazirgi agro-mýltıproteın ındýstrııasyn damytýǵa qatysý qaǵıdalary týraly kelisim etti mal sharýashylyǵyn damytýǵa zor serpin berýge tıis. Aldymen elimizde táýligine 2 myńǵa jýyq mal óńdeı alatyn za­manaýı et óńdeý keshenin salý josparlanǵan. Kásiporyn qazaqstandyq naryqtyń qa­jetin ótep qana qoımaı, ónimderdi shetel naryqtaryna eksporttaıtyn bolady.

Munyń bári jaqsy-aq. Alaıda mal ba­sy kóbeıip kele jatqanyna qaramastan, sońǵy ýaqytta elimizdegi et óńdeý kásip­oryn­darynyń shıkizat tapshylyǵyna ury­na bastaǵany da aıqyn sezilýde. О́ńdeý kásiporyndarynyń basshylary qarajat pen óńdeý shıkizatynyń jetispeýshiligin aıtyp, dabyl qaǵyp jatyr. Olardyń aıtýyn­sha, qazir kásiporyndardyń júk­temesi bar bolǵany 30-40%-dy quraıdy.

Atalǵan problema kásipkerler múddesin qorǵaıtyn «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasyn da tolǵandyryp otyr. Palatanyń basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov ımport-eksport máselesindegi keıbir túıtkildi jaıttar týraly bylaı deıdi: «О́tken jyly elimizden 156 myń iri qara mal eksportqa ketti. 260 myń usaq mal jónelttik. Eksportqa tiri mal shyǵardyq. Onyń 80%-y О́zbekstanǵa ketti. Elimizdegi et óńdeýshi 15 kásiporyn 45%-ǵa ǵana jumys istep turǵanda, biz О́zbekstannyń shıkizat kózine aınalyp otyrmyz. Mal ósirýge arnalǵan sýbsıdııalardy sol úshin berdik pe? Al О́zbekstan shujyq, et konservileri tárizdi daıyn et ónimderin ázirlep, bizdiń ózimizge satýda».

Sarapshylardyń aıtýynsha, ózbek kásipkerleri Qazaqstannan tiri maldy jappaı satyp alý arqyly tabıǵa taza etke qol jetkizip, ony óz elderinde qaıta óńdep, shet elderge ózbekstandyq taýar retinde jóneltip kelgen. Mine, iskerlik dep osyny aıt. Árıne, elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi otandyq et óńdeý kásiporyndaryndaǵy shıkizat tapshylyǵy problemasyn jaqsy biledi, tıisinshe jumystar júrgizýde.

Bul istiń taǵy bir túıtkildi tusy, elimizdegi «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly shetelderden qymbat baǵaǵa asyl tuqymdy tiri maldar ákelingeni belgili. Bul baǵdarlama elimizde et eksportyn ulǵaıtý men mal sapasyn jaqsartý maqsatynda ázirlengen bolatyn. Qarap otyrsaq, shetelderden tiri maldy qymbatqa satyp alady ekenbiz de, óz malymyzdy arzanǵa eksporttaıdy ekenbiz. Mundaı eksporttyń qandaı máni bar?! Túptiń túbinde bul halyqaralyq saýda arqyly paıda tabý emes, kerisinshe utylý ǵoı.

Sondyqtan bolar, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen birlese otyryp 2019 jyldyń qazan aıynda shetke shyǵarylatyn tiri mal eksportyn shekteý jóninde sheshim qabyldaǵan bolatyn. Osy jóninde berilgen buıryqta atalǵan merzimnen bastap «6 aı boıy iri qara maldardy, atap aıtqanda 1 jasqa deıingi jáne 1 jastan joǵary urǵashy buzaý men sıyrdy, sondaı-aq urǵashy qoı men eshki jáne onyń tólderin Qazaqstan aýmaǵynan shyǵarýǵa tyıym salynatyny jarııalanǵan edi. Shamasy, bul shara jetkiliksiz bolsa kerek. Endi mınıstrlik mal eksportyn tolyq toqtatatynyn málimdedi. Byltyr Qazaqstannan shetelge 156 myń bas iri qara mal shyǵarylypty. Bul rette, maldyń basym kópshiligi – 121,6 myń bas nemese 78%-y О́zbekstanǵa, taǵy 14%-y Armenııaǵa eksporttalǵan. Sondaı-aq, elden 264 myń bas qoı shyǵarylǵan, onyń jartysynan astamy analyq bas. Usaq múıizdi maldyń basym bóligin, ıaǵnı 200 myńnan astamy (76%) О́zbekstanǵa, 21,5 myń bas (8,1%) Reseı Federasııasyna, 18 myń bas (6,7%) Ázerbaıjanǵa, shamamen 12 myń bas (4,5%) Iranǵa ketken. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, tiri maldy jappaı eksporttaý elimizde et ónimderiniń qymbattaýyna sebep boldy. Et óńdeý kásiporyndary men bordaqylaý alańdarynyń júktemesi tómendedi.

Ekinshiden, Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes endi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aldynda shıkizat emes, óńdelgen ónim eksportyn 2,5 esege arttyrý mindeti qoıyldy. Aýyl sharýashylyǵy jáne Qarjy mınıstrlikteriniń ótken jylǵy 21 qazandaǵy analyq mal eksportyn ýaqytsha shekteıtin  birlesken buıryǵynyń qabyldanýyna bir esepten osy jaǵdaı jáne

bordaqylaý alańdary men et kombınattarynyń ótinishteri túrtki bolypty. Endi sol buıryqqa engizilgen ózgeristerdiń nátıjesinde barlyq iri qara maly men usaq múıizdi maldyń jynystyq-jastyq toptary boıynsha tirileı basyn shetelge shyǵarýǵa tolyq tyıym salyndy.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi  bul qujattyń jobasy salalyq saraptama uıymdarymen jáne oblys ákimdikterimen kelisilgenin, «Atameken» UKP-nyń oń qorytyndysy alynǵanyn jáne Syrtqy saýda saıasaty jáne Halyqaralyq ekonomıkalyq uıymdarǵa qatysý máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııasy bul ózgeristerdi maquldaǵanyn, qazir múddeli memlekettik organdarmen kelisilip jatqanyn aıtady. «Atalǵan buıryqqa ózgerister engizý taıaýdaǵy jyldary qazaqstandyq mal basyn saqtap  ulǵaıtýǵa, otandyq et kombınattaryn qolaıly baǵamen sapaly shıkizatpen qamtamasyz etýge jáne daıyn óńdelgen ónimniń óndirisi men eksportyn arttyrýǵa múmkindik beredi» delingen mınıstrliktiń habarlamasynda.

Sarapshy mamandar bul sheshimdi qoldap otyr deýge bolady. «Bizdegi et sapasynyń alýan túrliligi sonshalyq, onyń aıyrmashylyǵyn ajyrata biletinder, mynaý qyrdyń eti, mynaý Syrdyń eti, mynaý Altaıdyń malynyń eti, myna et Atyraýdan dep bilip otyrady. Osyndaı sapaly etti shet elderge satyp, onyń ornyna tońazytylǵan, tuzdalǵan et alatynymyz túsiniksiz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, 2018 jyly shet elderge 16 myń tonna sıyr etin satyp, onyń ornyna 15 myń tonna sıyr etin alyppyz. Budan ne uttyq? Ishki naryqtaǵy ózimizdiń et jáne et ónimderimizge degen suranysty tolyq qamtamasyz ete almaı otyryp, et eksportynyń áleýetin jyldan jylǵa arttyra beremiz degenimiz osy máselege qatysty birneshe faktorlardy taldap, saraptap, saralaýdy qajet etedi. Onyń ústine et eksportynan túsip jatqan paıda mol bolsa bir sári. Shetelge jóneltetin ettiń bir kılogramy 4-6 dollar aralyǵynda kórinedi, bizdiń ishki naryqtaǵy baǵa da osy shamalas. Olardyń usynǵan baǵasy bizdiń ishki naryqtaǵy baǵaǵa qaraǵanda kem degende 2-3 ese artyq bolsa, áńgime basqa. Al otandyq ettiń dámi, sapasy, quramy men qunary «ımportnyı» etten áldeqaıda joǵary, sebebi elimiz-diń florasy áralýan. Jer kó¬lemi jaǵynan álemde 9-oryn, al 2 mlrd-qa jýyq halqy bar musylman áleminde 1-oryn alatyn elimizde óspeıtin shóp az. Bizdegi tórt túlik maldyń jaıylymynda ajyryq, kóde, betege, seleý, qııaq, jumyrqııaq, jantaq, alabota, bozbota, kekire, terisken, dúzgen, ızen, jýsan, balyqkóz, qoıanqarta, ebelek, bıdaıyq, jońyshqa, dala jońyshqa, kıikoty, kıikjantaq, kúıreýik, buıyrǵyn, búldirgen, sasyr, búrgen shóp, qyryqbýyn, alabuta, ermene men ebelek, óleńshóp pen seleýshóp, qymyzdyq pen ýyzdyq, mal jegende bir qyzyq degendeı, sanaı berseń sanynan jańylatyn neshe túrli ósimdik ósedi. Onyń quramyndaǵy dárilik zattar men dárýmender, qýattandyrǵysh zattar, makro-mıkro elementter, alkaloıdtar men glıýkozıdter, efır maılary jáne basqa da mal azyǵy men adam aǵzasyna qajetti zattardy aıtyp taýysa almaısyń» deıdi veterınarııa ǵylymynyń doktory, professor,  UǴA akademıgi Batyrbek Aıtjanov.

Ǵalymnyń aıtýynsha, Qazaqstanda bir ǵana jýsannyń óziniń san túri ósedi. Jýsan basqa aýrýlardy bylaı qoıǵanda, qaterli isikke de em. Mine, osyndaı óz aǵzamyzǵa qajetti neshe túrli dárýmendi boıyna sińiretin malymyzdy shet elderge berip, olardan syrtqy sıpaty jaqsy bolǵanymen sapasy men gendik quramy belgisiz et satyp alǵannan utylmasaq, utpaımyz. Shetelge mal men et satpaı, tek olardan alynǵan ónimdi óńdep, sodan keıin ǵana satý kerek. El ekonomıkasyna paıdaly eksport osyndaı bolady.

 

Sońǵy jańalyqtar

Zańsyz qarý-jaraq satqandar sottaldy

Qoǵam • Búgin, 12:50

Igerilgen ınvestısııanyń ıgiligi

Aımaqtar • Búgin, 12:37

Taraz: Bilim oshaǵyndaǵy zańsyzdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Abaıdyń dombyrasy qandaı bolǵan?

Abaı • Búgin, 11:09

Halyqaralyq jıynǵa qatysty

Saıasat • Búgin, 08:15

Jańa kodeks jobasyn talqylady

Saıasat • Búgin, 08:12

Shetelge shyqpaýǵa keńes berdi

Qoǵam • Búgin, 08:04

Saýdakenttiń sharýalary saqadaı saı

Ekonomıka • Búgin, 08:02

«Qarjy pıramıdalary» qaıtyp keldi me?

Ekonomıka • Búgin, 08:01

Depýtattar on bir usynys ázirledi

Parlament • Búgin, 07:56

«Qutty qonaq» – Birjan elinde

Abaı • Búgin, 07:51

Aqyn muralary – Barnaýlda

Abaı • Búgin, 07:50

Danalyq kiltin ǵylymnan izdegen

Abaı • Búgin, 07:47

Ulttyq taǵamdar umyt qalmasa eken

Tanym • Búgin, 07:43

Altaı, Tarbaǵataı ánderi áýeledi

Rýhanııat • Búgin, 07:42

Túrki murasyn túgendegen eńbek

Tanym • Búgin, 07:41

Ormandy saqtaýǵa baǵyttaldy

Ekologııa • Búgin, 07:36

Qoryqshylarǵa qos kater tartý etildi

Aımaqtar • Búgin, 07:35

Kıiktiń kıesi jibermeıdi

Qoǵam • Búgin, 07:30

Amal – aýyzbirshilik merekesi

Rýhanııat • Búgin, 07:26

Álem kýbogyndaǵy alǵashqy altyn

Sport • Búgin, 07:21

«Admıraldan» basym tústi

Hokkeı • Búgin, 07:20

Uqsas jańalyqtar