Qoǵam • 22 Qańtar, 2020

Abaı toıy bastaldy

173 retkórsetildi

Kúlli qazaqqa ortaq alqaly toı Arqa tórindegi Alash astanasy­nan bastaý aldy. «Astana Opera» mem­lekettik opera jáne balet teatrynda ótken qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıynyń bastalýyna arnalǵan «Qazaq halqy – Abaıdyń halqy» atty saltanatty keshke Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pen Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysyp, elimizdiń barlyq óńirinde jáne shetelderde jyl boıyna ótetin merekelik sharalardy resmı túrde bastap berdi.

Abaı álemi – qazaq álemi. Alashtyń alyp temirqazyǵyna aınalǵan tuǵyrly tulǵanyń rýhanı kelbeti búginde tutas ult bolmysyn aıshyqtap tur. Endeshe, Abaıdy jańa ǵasyr bıiginde taný – rýhanı jańǵyrýdyń basty hám mańyzdy tiregi bolýy tıis. Buǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıryqsha mán berip, óziniń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda «Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón. Abaıdy taný – adamnyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi. Intellektýaldy ult degenimiz de – osy. Osyǵan oraı Abaı sózi urpaqtyń baǵyt alatyn temirqazyǵyna aınalýy qajet», dep uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıyn kemeldik pen parasat bıiginde atap ótýge erekshe mańyz bergen bolatyn.

Jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen bul aıtýly maqala tutas ult tarapynan zor qoldaýǵa ıe bolyp, abaıtaný iliminiń jańa ǵasyr bederinde tyń beleske baǵyt burýyna keń jol ashyp bergeni anyq. El Prezıdenti atap ótkendeı, bıylǵy Abaı jyly tek memleket aýqymynda emes, álemdik deńgeıde toılanady dep josparlanýda. О́ıtkeni Abaı murasyn jahandyq deńgeıde nasıhattaý – qazaq álemin, ulttyń rýhanı keńistigin jahanǵa tanytýdyń mańyzdy hám aıtýly qadamy.

«Qazirgi órkenıetti memleketterdiń barlyǵy derlik shoqtyǵy bıik tarıhı tulǵalarymen maqtana alady. Olardyń qatarynda saıasatkerler, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, qolbasshylar, aqyn-jazýshylar, óner jáne mádenıet maıtalmandary bar. Qazaq jurty da birtýar perzentterden kende emes. Solardyń ishinde Abaıdyń orny erekshe. Biraq biz uly oıshylymyzdy jahan jurtyna laıyqty deńgeıde tanyta almaı kelemiz», degen Memleket basshysy, Abaı áleminiń tutas adamzattyq deńgeıde toılanýynyń mańyzyna da jan-jaqty toqtalyp ótken edi aıtýly maqalasynda. 

Sonymen kesh shymyldyǵyn  Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova ashyp, Abaı jylynyń mán-mańyzyna toqtaldy.

– Abaı jyly – el tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan uly oıshylymyzdyń rýhyn asqaqtatý úshin qolǵa alynǵan ıgi bastama. Osyǵan oraı bıyl halyqaralyq jáne respýblıkalyq deńgeıde aýqymdy jumystar atqarylmaq. Shırek ǵasyr buryn Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen uly aqynnyń 150 jyldyǵyn joǵary dáre­jede atap ótken edik. Bul mereıtoı egemen elimizdiń eńsesin tikteýge, ulttyq sanany oıatýǵa zor úles qosty. Tuńǵysh Prezıdentimiz sol jıynda «Abaı hal­qyna qamqor, ultyna jan­ashyr bola júrip, kúlli adamzatqa meıirli gýmanıstik órege kóterildi» degen edi. Shyn máninde, kemeńger tulǵamyzdyń mol murasy – búkil adam balasy úshin asa qundy ári taǵylymdy dúnıe. Sondyqtan Abaıdyń ónegeli ósıetin dáripteý búgingi urpaqtyń qasıetti paryzy dep bilemiz. Bul máselege Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev jaqynda jaryq kórgen «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda jan-jaqty toqtaldy. Uly oıshyldyń eńbekteri kúni búginge deıin ózektiligin joǵaltpaı, barshamyzǵa rýhanı azyq bolyp otyrǵanyn erekshe atap ótti. Qazirgi tańda elimizdiń aldynda bıik maqsattar tur.  Memleketimizde saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik saladaǵy jańǵyrý úderisi júzege asyrylyp jatyr.  Osy oraıda Abaıdyń oı-tolǵamdary bizge naqty baǵyt-baǵdar beredi, – degen mınıstr ári qaraı sózin, Abaı jylynda atqarylatyn naqty jumystarǵa toqtalýmen jalǵady.

Aqtoty Raıymqulova atap ótkendeı, bıyl Abaı murasy jan-jaqty nasıhattalyp, halyqaralyq, respýblıkalyq jáne aımaqtyq deńgeıde 500-den astam is-shara uıymdastyrylady. Naqtyraq aıtsaq, qazan aıynda Nur-Sultan qalasynda aýqymdy halyqaralyq konferensııa ótedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Abaıdy jańa Qazaqstannyń sımvoly retinde tanytý týraly oıyn júzege asyrý maqsatynda aqynnyń óleńderi men qara sózderi onnan asa shet tiline aýdarylyp, Abaı týraly birneshe derekti fılm jáne teleserıal túsirý josparlanyp otyr. Sondaı-aq mereıtoı aıasynda Qazaqstannyń elshilikteri janynan «Abaı ortalyqtary» ashylatyndyǵy da jarııa etildi. Atalǵan aýqymdy sharalardan bólek, sonymen qatar hakimniń ǵıbratty ǵumyry halqymyzdyń tól óneri – aıtys arqyly keńinen nasıhattalyp, uly aqynnyń týǵan topyraǵy Jıdebaı jerin abattandyrý bastamasy da kezek kúttirmeıtin jumystar qataryna enip otyr.

– Jalpy, biz Abaıdyń mereıtoıyna qoǵamdyq sanany jańǵyrtatyn óte mańyzdy shara retinde mán beremiz. Abaı murasy – jańa Qazaqstannyń odan ári ósip-órkendeýine jol ashatyn baǵa jetpes qundylyq. Uly oıshyldyń ósıetine árdaıym berik bolsaq, el retinde eńselene túsemiz. Abaı mereıtoıy – Elbasymyz bastaǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń óte bir mańyzdy bóligi. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń búgingi aıtýly is-sharaǵa qatysýy búkil Abaı murasyn dáripteý jumysyna erekshe serpin beretini sózsiz. Halqymyzdyń boıtumary – Abaıdyń ónegesin óskeleń urpaqtyń boıyna sińirý – barshamyzǵa paryz. Sondyqtan ultymyzdy ulyqtaıtyn osyndaı ıgi bastamaǵa jurt bolyp ju­myla bileıik! – dep Aqtoty Raıym­qulova  sózin túıindedi. 

1

Merekeniń resmı bólimi ár qaraı konserttik baǵdarlamaǵa ulasty.  Sahna tórine kóterilgen  qazaq óneriniń maıtalman sheberleri Abaı áleminiń ıirimderin talǵampaz óner tilinde órnektedi. Teatrlandyrylǵan sahnalyq qoıylym, án men jyr, qarasóz ben kúmbir kúıden shashý shashylǵan taǵylymdy kesh uly aqynnyń qarapaıym adam hám shyǵarmashylyq tulǵa bıigindegi syn men syrǵa toly ómirin jan-jaqty qyrynan baıan etti. Segiz bólimge toptastyrylǵan kesh baǵdarlamasynda drama teatry, opera men balet, dástúrli án men klassıkalyq mýzyka birtutas kórkem júıe túzip, sahnada sulý óner saltanat qurdy.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkerleri Nurqanat Jaqypbaı, Tóleý­bek Álpıev jáne Ashat Maemı­rovtiń rejısserligimen sahna tórine shyqqan merekelik keshtiń «Qazaq halqy – Abaı­dyń halqy» dep atalatyn alǵashqy bóliminde uly aqyn murasynyń rýhanı taǵylymy turǵysynan beıne sıýjet kórsetilip, Qazaqstannyń halyq ár­tisi Gúljan Áspetova, Bolat Ábdil­manov, Nurken О́teýilov, Qýandyq Qys­tyq­baev, Berik Aıtjanov bastaǵan talant­ty teatr akterleri kezektese Abaı óleńderin tógilte jyrlasa, «Abaı álemi» atalatyn bólimi aqyn ómirin teatr tilinde beıneledi. Muhtar Áýezov­tiń «Abaı» tragedııasy men Ahmet Juba­nov, Latıf Hamıdı qııalyna qanat bitir­gen «Abaı» operasynan úzindi kórse­tilip, elordalyq Jastar teatry akterleriniń qatysýymen Jumanazar Som­júrektiń «Abaı – Toǵjan» dramasynan lırıkalyq úzik syr kórermen nazaryna usynyldy. Taǵylymdy keshte KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, Qazaqstannyń Eńbek Eri Asanáli Áshimov, KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi Álibek Dinishev, Qazaqstannyń halyq ártisi, Qazaqstannyń Eńbek Eri Roza Rymbaeva jáne Aıman Musaqojaeva, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Maıra Muhamedqyzy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri  Tamara Asar, Erlan Rysqalı, Medet Shotabaev, Zarına Altynbaeva sonymen qatar halyqaralyq jáne respýblıkalyq baıqaýlardyń laýreattary men elimizdiń jas daryndarynyń oryndaýynda  uly aqynnyń ánderi «Astana Opera» Memlekettik opera jáne balet teatrynyń sımfonııalyq orkestriniń súıemeldeýimen kemeline keltirile shyrqaldy.

– Abaıdy  qazaqtyń ózi desek, búgingi keshti sol muqym qazaqqa ortaq, ózin tanyp, izdeýge baǵyttalǵan úlken toıy dep bilemin. О́ıtkeni Abaı  – adamzattyń altyn qazyǵy. Sondyqtan da Abaı jylynyń resmı ashylýyna arnalǵan mádenı sharanyń barynsha maǵynaly-mazmundy ótýine kúsh saldyq. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev maqalasynda aıryqsha atap ótkendeı,  eń basty maqsat – toı toılaý emes, oı tolǵaý ekenin qaperimizden shyǵarmadyq. Sol negizde izdendik. Rejısserlik tilmen aıtqanda, bas-aıaǵy bútin teatrlandyrylǵan óner, taǵylym keshin jasaǵymyz keldi. Álbette ońaı bolmady.  Aqyn álemi muhıt bolsa, sol alyp keńistikti bir saǵattan sál asatyn baǵdarlamaǵa syıdyrý óte qıyn boldy. Barlyq dúnıeni qamtyǵymyz kelgenimen, ýaqyt mursha bermedi. Áıtse de, keshtiń barynsha sapaly, maǵynaly ótýine tyrystyq. Kemeńger tulǵanyń ár murasyna aıalaı qarap, talǵam bıiginen uǵynyp, usynýǵa kúsh saldyq. Kórermen kóńilinen shyqty ǵoı degen senimimiz mol, – dedi aýqymdy sharanyń rejısseri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurqanat Jaqypbaı.

Taǵylymdy kesh Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, akter Bolat Ábdilmanovtyń oryndaýyndaǵy Muhtar Áýezovtiń «Abaı» tragedııasyndaǵy aqynnyń: «Aldymda kún... О́zgeshe jaryq nurly  kún... Aty «tirshilik» bolsa kerek... Men óz ómirimde oǵan jetpedim, kórmespin ol kúndi. Sol bolashaq úshin bir shópshekteı, bir ǵana kirpishteı bolsa da kesek qalap ketsem armanym joq. Sálem deńder solarǵa, sálem deńder, urpaǵym!» degen áıgili monologymen túıindeldi.

2

Saltanatty shara máresine jet­kenimen, Abaı toıy endi bastaldy. Oıy­myzdy Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń sózimen qorytar bolsaq: «Zama­nalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyzdyń Abaıǵa kóńili aıny­maıdy, qaıta ýaqyt ótken saıyn onyń ulylyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, jańa syrlaryna qanyǵa túsedi. Abaı óziniń týǵan halqymen máńgi-baqı birge jasaıdy, ǵasyrlar boıy Qazaq elin, qa­zaǵyn bıikterge, asqar asýlarǵa shaqyra beredi». Búgingi óleń keshi, óner keshi sonyń aıǵaǵy.

3

 

Kórermender lebizi

 Ulyqbek ESDÁÝLET,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn: 

– Abaıdyń fılosofııalyq maqsat-muratynyń birazy dál qazir osy mereıtoı kezinde baǵdarlamalarǵa engizilip, josparlarǵa kirgizilip, qolǵa alynyp jatyr. Jalpy, ol kisiniń lırıkasy, poe­zııasy balabaqshadan bastap oqytylýy kerek degen bastamaǵa  men óz basym qosylamyn. «Bizde ulttyq ıdeologııa joq» dep keldik qoı búginge deıin. Negizgi bizdiń ulttyq ıdeologııamyzdyń eń bas­ty quramdas bóligi osy Abaıdyń asyl muralarynan turýy kerek dep esepteımin. Tolyq adam degen uǵym negizinen kemel adam degen uǵymmen toqaılasady ǵoı. Endeshe, búgingi bastama, talpynys ulttyń, halyqtyń kemeldenýine alyp kelýi kerek. Kemshiliksiz adam bolmaıdy. Biraq adamnyń ishki jan dúnıesiniń kemeldenýine, júregin, kóńilin, sezimin, oıyn asyl arnaǵa, izgilikti arnaǵa alyp kelýdi qolǵa alyp jatqanymyz kóńilge qýanysh uıalatady. Sál keshteý me dep te oılaısyń. Biraq «eshten kesh jaqsy» degen. Abaı murasy, hakim shyǵarmalary eshqashan eskirmeıdi. Abaı – bizdiń kóktegi jarqyraǵan temirqazyǵymyz. Sondyqtan búgingi shara úlken murattardyń bastamasy bolar dep senemin. Abaı jyly aıasynda qanshama dúnıe josparlanyp otyr. Sonyń barlyǵy sátimen iske assyn dep tileımin. 

 

Tursyn JURTBAI,

abaıtanýshy ǵalym:

– Ár ulttyń ómirinde sol ulttyń keshegisin búginge baılanystyryp, búgingi kúnin erteńge jalǵaıtyn, ár urpaqty oılandyryp, birine birin rýhanı ushtastyratyn tulǵalar bolady. Biz úshin sol uly tulǵa – Abaı. Abaı qazaqtyń barlyq qubylysty syr-sıpatyn, taǵdyryn erteńimen qosa sýrettegen uly kemeńger. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde jarııalanǵan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda aıtylǵandaı, «Abaı – adamgershilikti, izgilikti, órkenıetti ańsaǵan. Biz sol Abaı armandaǵan jan-jaqty órkenıetti qoǵam qurýǵa  umtylýymyz kerek. Oǵan Abaıdy kúretamyr etip alamyz» degen oıǵa saıatyn pikirin uly sóz der edim. Búgingi kúnnen bastalǵan osy bir saltanat máńgilik aıaqtalmasyn dep tileımin. О́ıtkeni Abaı oıynyń saltanaty – búkil qazaqtyń saltanaty. Sonda Abaı murasy men urpaq, ult arasyndaǵy uly sabaqtastyqty úzbeı, berik saqtaımyz. 

 

Tynyshtyqbek ÁBDIKÁKIMULY,

aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:

– Abaıdy tanytý bir jyldyń jumysy emes, árıne. Biz Abaıdy tolyq tanyp ta úlgergen joqpyz áli. Máselen, Abaıdy qazir «hakim Abaı» dep júrmiz. Ony ózderińiz de jaqsy bilesizder, Abaıdy alǵash ret «Hakim» dep ataǵan Maǵjan Jumabaev  bolatyn. Odan beri qaraı Ǵarıfolla Esim aǵamyz eńbekterinde qosyp júr. Biraq endigi maqsat Abaıdy tek qana hakim dep emes,  hakimdikten ári qaraı da joǵary ketken adam ekendigin, dana ekendigin dáleldeýge kúsh salynýy qajet. Al ol úshin ne kerek? Abaıtanýǵa baǵyttalǵan zertteýler júıeli túrde júrgizilýi qajet dep aıtar edim. Iаǵnı, Abaı  eger hakimdikten joǵary bolatyn bolsa, onda ony osy bıiginen tanytýymyz qajet. Ol eshqandaı da asyryp aıtqandyq emes. Mysaly, meniń ózim bir shırek ǵasyr boıy Abaımen júıeli túrde aınalysyp, zerttep kele jatqan adammyn. Abaı álemi – tuńǵıyq álem, tazalyq álemi. Sondyqtan da osyndaı batyl oıǵa keldim.

Biz búginde Abaıdy qalaı zerttep júrmiz?  Abaı fenomeniniń syryn Shyǵys pen Batys ádebıetiniń yqpalynan, áserinen izdeımiz. Biraq bul óte jalqy, taıaz túsinik. Sonda qazaqtyń yqylym zamannan kele jatqan tegi qaıda qaldy? Al sol ulttyq tektiń tamyrynda surapyl dúnıetanym jatyr emes pe? Osyny umytpaýymyz kerek. Mine, Abaıdy osy ólshemge saı tanysaq, sonda adaspaımyz.

 

Kenjeǵalı MYRJYQBAI,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, ánshi:

– Men ózim Abaı elinde týdym. Pýshkınniń eli Sankt-Peterbýrgte bilim aldym. Tipti «Abaı-Pýshkın» degen baǵdarlamam da bar. Jalpy, Abaı álemi shetsiz-sheksiz tereń álem ǵoı. Qaı qyryna úńilseń, sol qyry saıraı jóneledi.  Sondyqtan da Abaı – kúlli adamzattyń alyby. О́zim ánshi bolǵannan keıin, Abaıdyń kompozıtorlyq qyryn sóz etkim keledi. Jalpy, búginde ánshiler Abaıdyń «Kózimniń qarasy», «Jelsiz túnde jaryq aı», «Qalamqas» syndy sanaýly ǵana ánin aıtyp júr. Al aqynnyń tek óleńderi ǵana emes, kompozıtorlyq qory da óte baı. Hakimniń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda mýzykatanýshylar osy jaǵyna kóbirek kóńil bólip, júıeli zertteýler jasalsa, qazaqtyń ulttyq mýzykalyq qory kóptegen klassıkalyq týyndylarmen tolyǵa túsetinine senemin. Abaı ánderiniń oryndaýshysy, nasıhattaýshysy retinde buǵan ózim de úlesimdi qosamyn degen nıettemin.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Eljan Birtanov Qytaı elshisimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 19:17

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:56

Semeıde stýdentter jataqhanasy órtendi

Aımaqtar • Búgin, 17:40

Memleket basshysy birqatar kezdesý ótkizdi

Prezıdent • Búgin, 17:08

Qańǵybas ıtter de qorǵalatyn boldy

Aımaqtar • Búgin, 12:04

Barlyq másele ashyq aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Tenderdi maıshelpek kóredi

Saıasat • Búgin, 06:55

Uqsas jańalyqtar