Qarqaralynyń aǵa sultany

Maıor Qusbek Táýkın

Qusbek tóre Bókeı hannyń qaraqalpaq áıelinen týǵan balasy Táýke sultannyń úlken uly. Tarıhı qujattarda Qusbek tóre 1799 jyly dúnıege kelgen dep kórse­ti­ledi. Orystar oǵan «aqyldy, ádil, el arasyn­da erekshe senim men qurmetke ıe» dep minezdeme bergen. Qusbek Táýkeuly týraly kóp derekterdi Álıhan Bókeı­han­nyń týǵan inisi Smahan tóre Bókeıhan jazyp qaldyrǵan. Búgingi tańda atalǵan derekterge súıene otyryp tarıhshy ǵa­lym, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dok­toranty Arman Ahmetov Qusbek tóre týra­ly, jalpy Baraq han, odan taraǵan belgili sultandar týraly tolymdy eńbek jazyp, jemisti eńbek etip júr. Qusbek týra­ly zertteýinde keltirgen málimetterine súı­en­sek, 1824 jyly Qarqaraly okrýgi ashy­lyp, Tursyn Shyńǵysuly aǵa sultan bol­ǵanda bedeli jaǵynan Qusbek tóre ekinshi adam bolǵanǵa uqsaıdy. «Qusbek tóre 1830 jyly sáýir aıynda Peterborǵa patsha sara­ıyna aǵa sultan Tursyn Shyńǵysuly bastap barǵan Qarqaraly okrýginiń depýta­sı­ıasy quramynda boldy. Sóıtip, 18 mamyrda Aleksandr lentasyna taǵylǵan altyn medalmen marapattaldy. Júktelgen tap­syrmalardy bar yntasymen tııanaqty oryn­daýy eskerilip, 1840 jyly 3 naýryz­da shekara bastyǵy Ladyjenskııden maqtaý qaǵazyn alady. 1841 jyly 11 tamyzda maıor shenine joǵarylaıdy. О́zi turǵan Qara-Áıtimbet bolysyna ákesimen qatar bıligi júrgen. Tursyn sultannan keıin 1843 jyly 26 shildede halyqtyń qa­laýymen Qarqaraly okrýginiń aǵa sul­ta­ny bolyp saılanady. Úsh jyldan keıin ekin­shi merzimge aǵa sultan bolyp, 1849 jyly 18 jeltoqsanda qyzmetten bosaıdy. 1861 jyly 9 qyrkúıekte qaıta aǵa sultan qyzmetine kelip, 1863 jylǵa deıin atqarady. Jylyna 350 rýbl tó­le­m­aqy alyp otyrǵan. Taldy, Jarma ózen­­de­riniń boıyn jaılap, Qarasha taýy aımaǵynda qystaǵan», dep jazyla­dy «Baraq han áýleti» derek-shejire kita­byn­da. О́kinishtisi, Qusbek sultannyń qaı jyly dúnıeden ótkeni ázirshe belgisiz. Tóre qaıtys bolǵanda aqyn inisi Joshy sul­tan:

Keshegi týǵan aıdyń búgin besi,

Mal taısa er jigittiń qalmaıdy isi.

Kelsem, ketkim kelmeıtin aýylym-aı,

It baılasa turǵysyz bolǵany nesi?!

– dep joqtaý óleń aıtypty.

Qusbektiń úsh áıeli de tóreniń qyzdary bolǵan. Olar Aıbala Ábilqaıyrqyzy, Aıǵansha Qosymqyzy, Janpeıis Jadaı­qy­zy. Mundaǵy Aıǵansha – tobyqty elin­degi Qosym Abylaıhanulynyń qyzy eke­nin aıta ketken jón. 62 jastaǵy Qus­bek­tiń formýlıar tiziminde jeti uly kór­setilgen. Olar: Ábilhan, Tátihan, Syz­dyq­han, Ázihan, Omarhan, Seıilhan, Ábdihan jáne qyzdary Áıneke men Fatıma. Smahan Bókeıhannyń jazyp qal­dyrǵan dápterinde Qusbektiń tórt balasy Tátihan, Syzdyqhan, Ázihan, Ábish esimderine Qońyr esimdi taǵy bir balany qosqan. «Munda Smahan tóre urpaqtary jal­ǵasqan, ózi biletin adamdardy jazyp otyrǵan sııaqty. Al Qusbektiń paıǵambar jastan asqanda áıeli taǵy bir ul týyp atyn Qońyr qoıdy desek, onda ol se­gi­zinshi ul bolar edi. Biraq 1879 jylǵy de­rek­te jeti bala dep anyq aıtyp tur. 1879 jylǵa deıin bir balasy jastaı ólip, jańa týǵan balamen qaıta jeti bala bolýy múm­kin degen oı da keledi. Qońyrdyń ur­pa­ǵy Ermek Tókenulynyń úıinde ata­dan jalǵastyryp jazyp kele jatqan Quran-qatymda mynadaı joldar bar: «Syzdyhan, Ázihan, Tátihan, Omarhan, Ábilhan, Ábish, Qońyr Qusbek urqyna...». Mun­da Qusbektiń balasynyń sany taǵy da jeteý. Bul jazbada Seıilhannyń esimi atalmaı ornynda Qońyr tur. Eger qar­taı­ǵan shaǵynda týǵan balasy bolmasa, onda el Seıilhandy «Qońyr» atap ketýi ábden múm­kin», deıdi A.Qııatuly.

Búgingi tańda Qusbek tóreden tara­ǵan urpaqtar Qarqaraly óńirinde ósip-órken­deýde. Aǵa sultannan taraǵan ul­dar­dyń barlyǵynyń esimderi Qarqaraly aýdanynyń Baqty aýylyna qarasty qys­taý­larǵa berilip, solaı atalady. Máselen, Taldy ózeni boıynda «Ybyshtyń jaılaýy» dep atalatyn jer bolsa, Baqty aýly­nan Abyz bólimshesine bara jatqan baǵyt­ta «Ybysh qystaǵy» degen jer ataýy saq­talǵan. Sondaı-aq Qusbektiń úshinshi uly Syzdyqhannan taraǵan Ábilezhan esimi de Baqty aýylyna jaqyn mańdaǵy «Ábilez qystaýyna» berilgen. Qusbektiń tór­tinshi balasy Ázihannyń qystaýyn da atal­ǵan aýyldyń mańynan nusqap beretin adam­dar bar.

Qusbektiń balalarynyń ishinde altyn­shy uly Qońyr bedeldi adam bolǵan eken. Qońyr sultan týraly Bókeı han­nyń juraǵaty marqum Baqyt tóre Táńir­ber­gen­niń jazýynsha, HH ǵasyrdyń basynda Qońyr sultannyń saldyrtqan mektebi bo­lyp­ty. Ol mekteptiń qabyrǵalary 1958 jylǵa deıin saqtalǵan. 1928 jyly Qońyr tóre, tileýbaı rýynan Muzdybaı, Jaqash úsheýi baı tuqymy retinde kámpeskege ushyrap, Qostanaı jerine jer aýdarylǵan. Qazir Qarqaraly aýdanyndaǵy Abyz ben Baqty aýyldarynyń arasynda «Qońyr qystaǵy» degen úlken qystaý áli bar.

 Taldy boıyn jaılaǵan tóre

Qusbek tóre týraly Adolf Iаnýsh­ke­vıchtiń «Qazaq dalasyna jasaǵan sapar­la­ryndaǵy» jazbalarynda aıtylady. «Qarasý boıynda. Anama hat» atty este­liginde A.Iаnýshkevıch: «Aspandy ba­sy­na kóterip gý-gý etken jurt baǵy jan­ǵan Qusbek sultannyń júırigine bas báı­ge­ni berdi. Qusbek báıgesin sol boıda aldy» degen kúndelik paraqshasyna jazba qaldyrady. A.Iаnýshkevıchtiń Qus­bek­pen talaı márte kezdeskeni anyq. Taǵy bir derekti S.Bókeıhan Soltanǵazy tóre týraly jaza kelip: «Ony Qusbek tóreniń úıinde kórgen polıak saıahatshysy Adolf Iаnýshkevıch «salmaqty, kórikti qart» dep beıneleıdi», dep Qusbek pen Iаnýshkevıchtiń qarym-qatynasy týraly aqparat qaldyrady.

Eń aldymen eskeretin erekshe jaǵdaı Qusbektiń – aǵa sultan laýazymy. El bı­legen susty ámirshi árıne bosań minez tanytpaıtyny belgili. Qamysty bos usta­sań, qolyńdy qııady demekshi, halyq­ty harız­masyz basqarý qıyn sharýa. Sol sebepti de bılik mansabynda Qusbek aǵa sultannyń óńirge temirdeı tártip or­natýy zańdylyq. Saparǵalı Begalın «Qar­qaraly» poemasynda:

«Tabandap Taldy boıyn Qusbek jaı­lap, Obadaı orda tigip, shalqyp jaı­ǵap. Aýylyna ańdaýsyzda atpen kelse, Alǵyzǵan at baýyryna, jaıaý aıdap. Túsirip tústik jerden tizerletip, Qý­syrtyp qolyn tóske «Alla jarlap!». Súıgenge – taıaǵynyń úshin berip, Súı­meske – ustatpaǵan, taıaǵyn da», dep Qusbek aǵa sultandy qatal bolys, ámir­shil tóre dep sýretteýi osy jaılardan kelip týyndasa kerek. Bul jerdegi qatal­dyq – qatygezdik emes. Biz osyny kóp eskergenimiz jón. Negizinen Qusbek Táýkeulyn kúrdeli tulǵa deýge bolady. Ol týraly jazýshy Muhtar Áýezov 1932 jyly shyqqan «Abaı» jýrnalynda qysqasha aıtyp ótedi. «El basqarý isinde Qarqaraly okrýginiń aǵa sultany bolǵan maıor Qusbek Táýkın bılik etken jyldary jer daýy, jesir daýy ádil sheshilip, orys ulyǵyna para berý múlde bolmaǵan», dep jazady.

Osydan bir-eki jyl buryn aǵa sultan­nyń shejireli ómiri men sol zamannyń tynysyn dál sıpattaǵan kórkem shyǵarma da jazyldy. Jazýshy Serik Saǵyntaıdyń «Ońqa-Jádik oqıǵasy» hıkaıatynda Qusbek obrazy aıryqsha sýrettelgen. «Jasynan aımaqtyń káriqulaq qarııalaryn, jyrshy, aqyndaryn tyńdap ósken Qusbek tóreniń bilim-biligi edáýir edi», dep sıpattaıdy S.Saǵyntaı.

 Kúre joldyń boıynda kesenesi tur

Búginde aǵa sultannyń kúmbezdi kese­nesi Qarqaraly aýdanyna qarasty Búr­kit­ti aýylynda, Qarqaraly-Egindi­bu­laq tas jolynyń boıynda tur. Keseneni mem­lekettik mańyzy bar tarıhı, mádenı eskertkishter qataryna engizip, qorǵaýǵa alýǵa muryndyq bolǵan belgili ǵalym, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kan­dıdaty Myńjasar Ádekenov pen sol kez­degi Qaraǵandy oblystyq mádenıet de­partamentiniń basshysy Rymbala Kenje­balaqyzy bolatyn. Taldy ózeni­niń sol jaǵalaýynda ornalasqan tarıhı nysannyń erekshe arhıtektýrasy ótken-ketken jolaýshylardy beıjaı qal­dyrmaıdy. Eski áńgimelerden jetken ańyz-derekterge súıensek, mazar kirpishin qy­ryq qyz qalap, qurylys balshyǵyna attyń qyly men eshkiniń maıy qosylyp sy­lanǵan.

Zırat sáýletti-josparlyq jáne kór­kem óner sheshimimen erekshelenetin ár­túr­li memorıal keshenderden turady. Kesene negizinen shoshaq beıit úlgisine jatady. Sondaı-aq negizgi kesenege japsarlas janama tórtburyshty zırattar jal­ǵasyp salynǵan. Qusbek tóremen qatar ol beıitte Bókeıhannyń urpaqtary Táýke sultan, Qusbek tóre, Ysmaıyl sultan jatyr. HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qalanǵan mazar úsh kameraly dinı-ǵuryptyq eskertkish retinde erekshelenedi. Eskertkish Keńes ókimeti tusynda eleýsiz-eskerýsiz qalyp, malshy-jalshylar mazardyń ishine jylqy qamaǵan kezder bolǵan. Qusbek tóre týraly derekterdi jınaqtap ketken ǵalym, zertteýshi Myńjasar Ádekenov: «Ataqty «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» oqıǵasynan keıin azat etilgen jerlerge Syrdyń boıynan, ár jerden qaıta serpilip kelip jınalǵan eldi basqarýǵa dep Qaz daýysty Qazybek bı men shekshek Nuraly bı Samarqandaǵy Baraq hannyń
14 jastaǵy balasy Bókeıhandy 1748 jyly alyp kelip, Orta júzge han saılaǵan eken. Sodan beri, Bókeıhan men odan taraǵan, el basqarǵan sultandardyń tarıhy ortalyq Qazaqstannyń, Qarqaraly aımaǵynyń da tarıhy», dep jazyp ketken. Qarqaraly óńirine júrgizgen Qusbek bıligi arǵy atasy Bókeıhannan beri úzilmeı jalǵasqan.

«Qunanbaı meshitinde» qoltańbasy bar

Tipti keıbir derekterde qazirgi Qarqa­raly qalasyndaǵy «Qunanbaı qajy» meshitin salý týraly alǵashqy ju­mys­tar Qusbek tóre aǵa sultan bolyp turǵan ýaqytta qolǵa alynǵan. Semeı qalasyndaǵy Abaı mýzeıiniń aǵa ǵylymı qyz­metkeri Muzdybaı Beısenbaevtyń «Ana tili» gazetinde jarııalaǵan «Qu­nan­­baı tákıesi men Qarqaralydaǵy meshiti» atty arhıv qujattarynda Sibir qazaq­tarynyń Shekaralyq basqarmasy qu­ry­lys bóliminiń jazǵan qatynasynda: «Qarqaraly okrýgtik prıkazynda osy jyly 5 qyrkúıekte baıandama tyńdalyp, onda aǵa sultan jáne basqalardyń meshit salý jónindegi aktisi qaralypty. Aktide ja­zylǵany: Aǵa sultannyń, bolys ýp­ra­­vıtelderiniń jáne basqa qurmetti bı­ler­diń suraýy boıynsha Joǵary Keńse basshylarynyń ruqsatymen osy okrýgte meshit salý jóninde jarlyǵy bolǵan. Meshit qurylysyn júrgizýge halyqty kómek kórsetýge shaqyra otyryp, olardyń erikti túrde bergen qarajatyn eseptep jazyp otyrý úshin qattalǵan baýly kitapsha (shnýrovaıa knıga) berýlerińizdi jáne meshit qurylysyn júrgizetin jerdi belgileýdi suraımyz...» delingen qujat ta bar. Atalǵan arhıv qujattaryn úlken tarıhshy ǵalym, jazýshy Tursyn Jurtbaı óziniń «Qunanbaı» atty eńbeginiń «Jábir sultan» taraýynda tarqatyp aıtyp, oqyrman nazaryna mynandaı málimetterdi usynady:

«Ortalyq memlekettik arhıvte «Qar­qa­raly selosyndaǵy meshit qu­ry­lysy jó­nindegi is» dep atalatyn 32 bettik qu­jat saqtalǵan. Osy býmany oqyp ta­nys­­qanymyzda buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen birtalaı jańa derektiń ushyǵy shyǵyp, meshittiń salyný tarıhy kóz aldymyzdan tizbektelip óte bastady. Meshit qurylysyn alǵash qolǵa alar tusta jasalǵan akt degen qujatty oqıyq:

«1847 jyly 22 sentıabr kúni bizder, tómende qol qoıýshylar men mór basýshylar, tańbasyn salýshylar, meshit qurylysyn salý jóninde 2 sentıabrde prıkazǵa berilgen tilegimiz boıynsha Qaraqaraly selosynda meshit salýǵa erikti túrde qarajat jınap beremiz. Jo­ǵary basshylar aldynda meshit salý má­se­lesi tolyq sheshilgenshe ıelik jasaýdy qazaqtar atynan keńesshi Itharınge jáne Sarǵyz Doǵalovqa tapsyramyz. Olar prıkazda hattalǵan esep qatırasyn alyp, halyqtan erikti túrde túsken kiris qara­jatty jazyp, ony qashan qurylys ju­my­syna tolyq ruqsat berilgenge deıin ózderinde saqtaýǵa mindetti jáne solardyń qatań jaýapkershiliginde bolady. Aqshanyń joǵalyp ketpeýine, kitapshaǵa kiristiń durys jazylyp otyrýyna, qandaı da bolmasyn tártipsizdiktiń bolmaýyna osylar baqylaý jasaıdy. Qashan joǵarǵy ulyqtardyń ulyqsaty bolǵansha, jaýap­ker­shilikti solarǵa júkteımiz. Sendirý úshin akt qaǵaz usynamyz.

Osy aktini jasaǵanda aǵa sultan maıor Qusbek Taýkın qatysty jáne mórin basty». Aǵa sultan Qusbek Táýkın 1847 jylǵy qazan aıynyń 23-inde joldaǵan hatynda qozǵalǵan máseleni odan ári tereńdete, naqtylandyra túsedi: «Prıkazdyń tórt múshesi jáne qazaqtardyń qatysymen meshit qurylysyna jańadan salynǵan dúkenderdiń qarama-qarsy jaǵynan oryn tańdap aldyq. Shyǵys jaqta, dalalyq alańqaıdan 60 metrdeı jerde. Osy jerdi bekitip berýdi suraımyz».

1848 jylǵy 16 naýryzda Shekara bas­qar­masynyń qurylys bólimine Qar­qaraly dýanynyń keńesshisi atynan tómendegideı mazmunda habarlama joldanady. Onda: «Osy okrýgtiń aǵa sultany, maıor Taýkın men kishik-tobyqty bolysynyń bolysnaıy, horýnjıı О́skenbaev ózderiniń 17 aqpandaǵy habarlamasynda Qarqaraly selosynda meshit salý jaıyndaǵy talabymyzdy Joǵary mártebeli ulyqtar qol­dap jáne qurylysty júrgizýge ruq­sat berip edi. Osy kóktemniń basynan qurylysty bastamaq nıetimiz bar edi. Biraq Qarqaralyda mundaı qurylysqa paıdalanýǵa jaraıtyn bos, erikti adamdar bolmaı otyr. Sol sebepten Qarqaralydaǵy rotanyń soldattaryn meshit salý isine paı­da­lanýǵa bolmas pa eken? Olarǵa tıesili zańdy eńbekaqylaryn tóler edik, nemese qandaı da bolmasyn jaǵdaılaryn týǵyzar edik, – degen. Osy jóninde aıtylǵandardy Sizdiń mártebeńizge habarlap otyrmyn. Qarqaraly dýanynyń prıkaz keńesshisi» (qol qoıǵan), dep jazylǵan».

Mine, T.Jurtbaı kórsetken arhıv materıaldary boıynsha biz meshit salý aǵa sultan Qusbek tóreniń de qoltańbasy bar ekenin barlyq bolystyń qatysýymen ári halyqtan jınalǵan qa­ra­­jat esebinen, sonymen birge orys ákim­shi­liginiń ruq­sa­tymen bastalǵan is eke­nin aıqyn ań­ǵa­ra­myz. Bul da Qusbek tóreniń aǵa sultan bolyp turǵan yqpaldy tusynda jasa­ǵan ıgi isterdiń biri deýge bolady.

Búgingi tańda osynaý tulǵa esimi el ishinde tipti umytylyp bara jatqandaı kórinedi. Hanǵa qarashany qarsy qoıý saıasaty Keńes ókimetinen qalǵan kesel ekenin búgingi jas býyn jaqsy túsinýi kerek. Baıdy aıar, handy zalym qylyp sýretteý óz tarıhymyzǵa ózimiz balta shapqanmen birdeı sholaq túsinik der edik.

Osy kúni joǵaryda aıtylǵan aýqymdy is­te­rimen elge erekshe qyzmet etken aǵa sultan týraly aıtylmaq túgil, sol Qar­qa­­raly aýdanynda, aýdan ortalyǵy Qarqaraly qalasynda birde-bir kósheniń ne keńseniń esimi berilmegen. Bul ádil tarıhty áli de ádeıi búrkemeleý sııaqty kóri­nedi. Bul rette Qarqaraly aýdanynyń bas­shylyǵy álbette oılanǵany durys. Árıne, qolyna naıza ustatyp, qara qasqa atqa mingizip músin soǵý artyqtaý bolar, degenmen Qarqaraly okrýginiń azdy-kópti tarıhyna edáýir eńbek sińirgen tulǵa retinde belgi taqta ornatylyp, bolashaq urpaqqa Qusbek tóre esimi durys nasıhattalýy kerek dep bilemiz.