Rýhanııat • 22 Qańtar, 2020

Abaıdy alǵash tanyǵandar

262 retkórsetildi

Bıyl týǵanyna 175 jyl tolatyn danyshpan Abaı qazaq jazba ádebıetiniń kóginde jarq ete qalǵanda, jer-jerde onyń týyndylaryn maıshammen izdep, jete tanyǵandar, sóıtip, uly aqyn shyǵarmalary týraly alǵash pikir aıtqandar óz zamanynda az bolmasa kerek. Osy oraıda «Abaıdy alǵash tany­ǵandar» dep taqyryp qoıǵan biz bul maqalamyzda tek Torǵaı óńirinen túlep ushqan – uly aqyn­nyń talantyn mo­ıyndap, ba­ǵa­laǵan úsh tulǵany alyp, qa­ras­­tyryp otyrmyz. Onyń bas­­taýynda, árıne, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly turǵany anyq.

Qazaqtyń bas aqyny

Iá, Ahań uly aqynnyń jyr-jaý­harlaryn súısine oqyp, alǵash tanyǵandardyń biri boldy. Bul oıymyzdy Ahań­nyń 1913 jyly «Qazaq» gaze­tiniń úsh sanyn­da jaryq kór­gen «Qazaqtyń bas aqyny» atty kólemdi zertteý maqa­lasy qýat­tap tur:

«Qazaqtyń bas aqyny Abaı (shyn aty Ibrahım) Qunanbaev. Onan asqan buryn-sońǵy zamanda qazaq balasynda biz biletin aqyn bolǵan joq. Aqmola, Semeı oblystarynda Abaıdy bilmeıtin adam joq. Aqmolamen sybaılas Torǵaı oblysynda Abaıdy biletin adam kem, quty, joq dep aıtsa da bolarlyq. Olaı bolýy sózi basylmaǵandyqtan, Abaı­dyń sózderi kitap bolyp basylyp shyq­qansha Abaıdyń aty da, sózi de Torǵaı oblysynda estilmeýshi edi. Aqmola, Semeı oblystarynda Abaıdyń atyn, sózin estimedim degenge nedáýir tańyrqap qalady. Men eń áýeli Aqmola oblysyna barǵanymda Abaıdy bilmegenime, sózin esti­ge­nim joq degenime ta­ńy­­r­qap qalýshy edi.

Qaı jerde aqyndar jaıy­nan ıa aqyndardyń sózderi jaıy­nan áńgime bolsa, Abaıdyń sózin maq­ta­maıtyn adam bolmady. Abaı­dyń sózin kórmeı turǵanda, maq­ta­ǵandaryna senbeı, qazaq úki­legen óz qunanyn ózgelerdiń tul­­parynan artyq kó­retin mine­zi bolýshy edi, maq­tap otyr­ǵan Abaıy biz­diń Ábýbákir, Seı­dah­met, Aqmol­da­la­rymyz sy­qyl­dy bi­reý ǵoı dep júrdim.

1903 jyly qolyma Abaı sóz­deri jazylǵan dápter tústi. Oqyp qarasam, basqa aqyn­dar­dyń sózindeı emes. Olar sózinen basqalyǵy sonsha, áýel­gi kezde jatyrqap, kópke deıin to­sańsyp otyrasyń. Sózi az, ma­ǵynasy kóp, tereń...» dep ja­za­dy Ahań.

 «Abaı óleńniń táńirisi eken...»

Torǵaı demekshi, qart óńir­diń aqyndyq mektebin qalyp­tas­­tyr­ǵandardyń kórnekti óki­li, Ahańnyń qurdasy, aqyn, she­ji­reshi Ábiqaı Nurtazauly da Abaı óleńderine alǵash súısine baǵa bergenderdiń biri bolǵan.

 «...О́leń degen jebeli oq,

Nysanadan bir óter.

Sóz uǵar jan deme joq,

Buldana berme qur beker.

Aqyndyq degen alys jol,

Jalynsyz júrek dir eter.

Janyńdy jaılar, júdeter,

Qoryqsań qýma, qul eter...» dep jyrlaǵan aqyn Ábiqaı da poezııany jete túsingen jan edi. Dese de Abaı jyrlarymen alǵash tanysqan ol óleń jazýdy birjola qoıǵan. Sirá, «Ulylyqty moıyndaýdyń ózi de ulylyq» degen osyndaıda aıtylsa kerek. Osylaısha, Ábiqaı aqyn da Abaı dás­tú­ri­men «О́leń týraly oılar» dep atalatyn qara sóz jazǵan.

«Elýge kelgenshe esimiz kir­mep­ti. Abaı óleńderin oqy­dym. Eger dúnıede Abaıdaı alymdy da aqyldy aqyn baryn bilsem, qalam ustamaǵan bolar edim. Endigi tirshilikte ózim jeter, sózim jeter jerge Abaı óleńderiniń shyny men sy­ryn ýaǵyzdaı alsam, ózimdi arman­syzbyn der edim. Abaı óleń­niń táńirisi eken. Bizdiki – pen­deshilik. Endi menen óleń kút­peńder...» dep jazady aqyn qara ­sózinde.

Osylaı degen Ábiqaı Nurta­za­uly «Jaqsy óleńniń jurtqa jaıar jarshysy da, arshysy da ádemi áni ǵoı. Qazaq úshin áni joq óleń sáni joq saýda múlki tárizdi. Shirkin, óleńdi óner dep uǵar urpaqty kórsem! О́leńniń sarań joldaryndaǵy san qıly tátti de ashy oılardy tarazyǵa tartar azamat besikte me eken, álde esikte me eken?! О́leńdi mápeler, óleńniń óz baǵasyn áper­er óren týsa eken!» dep arman­daıdy. Hosh.

Hakimniń keshin tuńǵysh uıymdastyrǵan

Abaı degende qazaq qyzda­ry­nyń arasynan shyqqan tuń­ǵysh jýrnalıst, ánshi, má­de­nıe­t qaıratkeri, halyq aýyz áde­bıeti men mýzykasyn zerttep, ony A.V.Zataevıch pen A.E.Bımboeske notaǵa tú­sirt­­ken talant­ty jan Názıpa Qul­janova da oıǵa oralady. Daryndy Názıpa da uly Abaı­dyń óleńderin súısine oqyǵan. 1914 jyldyń 26 qańtarynan bastap Abaıdyń qaıtys bol­ǵa­nyna on jyl tolýyna oraı Semeıde birneshe ádebı kesh uıym­dastyrǵan. Kesh­terde Abaı óleńderi oqyl­dy.

Sheber pedagog, ǵalym, aýdar­mashy retinde de qazaq hal­qynyń tarıhynda esimi máń­gilikke qashalyp jazylǵan Názıpa Segizbaıqyzy eki tilge birdeı júırik edi. Onyń orys tiline jetiktiginiń arqa­synda Abaıdan bastap Yby­raı Altynsarın, Ǵabıt Músi­re­povtiń shyǵarmalary orys tiline aýdaryldy. Al qazaq oqyr­mandary Lev Tolstoı, Maksım Gorkıı, Aleksandr Kýprın, Vladımır Korolenko syndy qalamgerlerdiń ádebı týyn­dylarymen talantty qyz­dyń aýdarmasy arqyly tanys­ty.

Bir qyzyǵy, «óleń jazý­dy qoıyp ketken» Ábiqaı Nurta­zauly jerlesi – Ahmet Baıtur­synuly jáne Názıpa Segizbaı­qy­zymen rýhanı baılanys jasap turǵan, aralas-quralas, pikirles bolǵan eken.

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasyna arnalǵan kórme

Rýhanııat • Keshe

Jaǵa ustatqan jat qylyq

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar