Ekonomıka • 22 Qańtar, 2020

Aqbas sıyrdan artyǵy joq

689 retkórsetildi

Endigi arada aýyl sharýashylyǵy el ekonomıkasynyń draıverine aınalýy kerek. Memleket basshylyǵy júktep otyrǵan mindet – osy. Qalaı, qaıtip?.. Eń aldymen, tórt túlik maldyń tuqymyn asyldandyrý paryz. Sońǵy jyldary tuqymy azyp ketken jergilikti maldyń jiligi tatymaıtyny aqıqat. Qara maldyń ishinde ońdysy da, qońdysy da qazaqtyń tól maly – aqbas sıyr.

Izin indetsek, ótken ǵasyrdyń oty­zyn­shy jyldary K.Akopıan, P.Ký­lıshov tárizdi iri ǵalymdar qazaq pen qalmaqtyń sıyrlaryn aǵylshynnyń gereford tuqymymen býdandastyryp, jańa mal túrin shyǵarsa kerek. Osy bir ilkimdi istiń nátıjesinde elýinshi jyldardyń bel ortasynda qazaqtyń asyl tuqymdy aqbas sıyry saıyn dalanyń sánin keltire bastady. Buqalarynyń tirideı salmaǵy tonnaǵa jýyq. Tipti ǵajap emes pe?! Qazir aýyl-aımaqqa tuqymy azǵan qara maldy ǵana kózi kórip otyrǵan aǵaıynǵa aıtsańyz, senbes te edi.

Aldymen jergilikti tuqym jaı­ly birer aýyz sóz sabaqtalyq. Tuqy­my azǵannan keıin bul maldyń bere­kesi­nen beıneti basym bolyp ketti. Burynǵy mal tuqymyn asyldandyrý isin qojyratyp jiberip edik, buqań torpaq, torpaǵyń buzaý tárizdi bolyp qaldy. Endi eseptep kórelik, bákene boıly barbolǵyrlar pyshaq kóterýge jara­ǵansha eki ret qystatylady. So­nyń ózinde eki sentnerden áreń asady. Al eki qysta qanshama jem-shóp jeı­di? Mal baqqan qazaq óz eńbegin, qol eńbegin aqshaǵa shaǵyp, esepteı bermeıdi ǵoı. Áıteýir, qorasy qańy­rap bos turmasa boldy. Qysqy beınet óz aldyna, jaz boıy eki-úsh qaranyń sońynda júrýi kerek. Baqtashyǵa tóleıtin azyn-aýlaq aqysy taǵy bar. Sonda paıdasy qaısysy?!

Mal sharýashylyǵyn dittegen mejege jetkizýdiń jalǵyz joly – tuqymyn asyldandyrý. Aıtalyq «mármár» dep sanalatyn aqbas sıyr­dyń eti men maıynyń mólsheri 55-65 paıyzdan kem túspeıdi, dám­di ári jumsaq. 18 aıǵa deıin jem­delip bor­daqylansa, 4 sentnerden asyp tú­setindigi daýsyz. Mal maman­dary­nyń esepteýine qaraǵanda, osy 18 aıdyń ishinde biz aıtyp otyrǵan tirideı salmaq dárejesine jetýi kerek. Odan assa artyq beınet, qosalqy shyǵyn degen sóz. Al aqbas sıyrdyń tóli jet­pek túgili asyp ta ketedi.

Endigi bir ereksheligi, aqbas sıyr­dyń qazaq dalasynyń tabıǵatyna áb­den tóselýi. Soltústiktiń túkirigiń jer­­­ge muz bolyp túsetin qaqaǵan qy­sy­­nyń atan túıeni alyp jyǵatyn aıazy­­nan qoryqpaıdy. Qar ústinde de tól­­deı beredi. О́zge asyl tuqymdy­lar­ǵa qa­raǵanda utymdysy, óz aıaǵy­men ja­ıy­lady. Al basqa asyl tu­qym­­­dy qara maldy qysy-jazy qamap baǵý kerek. Iri sharýashylyqtar bul min­detten asa kóp qysylmasa, sha­ǵyn q­o­jalyqtar úshin qarbalasy mol, qıyn sharýa. Qara mal qysy-jazy qolǵa qarasa, jem-shóbin taýyp berý qııamet. Mine, sondyqtan da aq­bas­tan artyǵy joq. El ishinde mal tuqy­myn asyl­dandyrýǵa baǵyt alyp otyrǵan jaq­sy mysaldar da az emes. Ereı­men­niń etegi tórt túlik maldy tegis ósi­rýge asa qolaıly. Otty, quı­­qaly óńir­de Tor­ǵaı aýyly bar. Shoq jul­dyz­daı ǵana, elýden astam túti­ni bar eldi meken. Bir ǵajaby, aýyl qo­t­anynda tu­ryp-aq janaryń jete­tin jerdi sholyp shyǵýǵa bolady. О́ıtkeni tórt qubylań tegis aınadaı ashyq alań. Jergilikti turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, bul ólkeniń shóbi shúıgin ári malǵa juǵymdy. Taýly-tasty ólke egin egýge qolaısyz bolǵanymen, mal ósirýge taptyrmaıtyn-aq jer.

– Osyndaı jerde tútin tútetip otyr­ǵan soń aýyldyń yryzdyǵy – mal ósirmeý áste múmkin emes, – deı­di sharýa qojalyǵynyń basshysy Qanat Qanjyǵaly, – bizdiń oıymyz­sha, isimiz tabysty bolýy úshin mal sharýa­shy­lyǵyn asyldandyrýǵa bir­jola bet burýymyz kerek. Asyl tuqym­dy mal ónimdi de jaqsy beredi. Qazir ­júzge jýyq aqbas sıyr men tórt júzdeı qoı baǵyp otyrmyz. Al­daǵy ýaqytta qoı tuqymyn da asyl­dan­dyrǵymyz keledi. Ol úshin sýyq­qa shydamdy, ábden qys dendep túsken­she óz aıaǵymen jaıyla beretin qazaqtyń quıryqty qoshqarlaryn alyp, otarǵa qostyq.

Mal baǵýmen búıiri shyqqan qaýym­nyń aıtýyna qaraǵanda, mal sharýashylyǵy tabysty salaǵa aınalýy úshin jem-shóbin óziń daıyn­daýyń kerek. Eger jem-shópti satyp alyp ba­ǵa­tyn bolsań, tabysyń to­lymdy bola qoı­maıdy. Sharýa qoja­ly­ǵynyń egin ege­tin az ǵana jeri bar eken. Mine, osy egi­stik alqap­taryn tıimdi paıdala­nyp, mal azy­ǵyn ósirýdi josparlap qo­ıyp­ty. Kózdegen mejege jetetin qaý­­met­teri de bar. Traktor, kombaın táriz­di aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary kók­temgi naýqandyq jumystarǵa ázir tur.

– Byltyr 250 gektar jerge arpa ek­tik, – deıdi Qanat Qanjyǵaly, – al­ǵan ónimdi shashaý shyǵarmaı, ózimiz baǵyp otyrǵan maldyń azyǵyna jum­sadyq. Eshkimge alaqan jaıyp júr­meıtindeı bolýy úshin, kúzde 500 gek­t­ar jerdi jyrtyp, óńdep qoıdyq. Ereı­­menniń etegi qunarsyzdaý bolǵan­dyq­­tan, ty­ńaıtqyshtan tarylǵan joqpyz.

Árıne mal ósirý ońaı-ospaq sharýa emes. Qaıtken kúnde de monshaqtap tókken mańdaı teriń yrys bolyp oralatyn adal kásip. Sol kásipti búgingi talapqa saı dóńgeletý mal tuqymyn asyldandyrýǵa tikeleı baılanysty deıdi kúndelikti tájirıbesinen is­tiń jaıyn túısinip otyrǵan malsaq qaýym. Árıne tegi asyldyń tarazy ba­syn tartatyny anyq qoı?!

 

Aqmola oblysy,

Ereımentaý aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda qysqy júgirý jarysy ótti

Sport • Búgin, 15:27

Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa...

Aımaqtar • Búgin, 12:38

Negizgi uǵymdar júıelenedi

Saıasat • Búgin, 08:43

Tıimdi dıologqa jol ashady

Saıasat • Búgin, 08:37

Qoǵam múddesin oılaǵan qujat

Saıasat • Búgin, 08:33

Jarysty 8 júldemen aıaqtady

Sport • Búgin, 08:29

Aqpannyń borany ashýly

Aımaqtar • Búgin, 08:26

О́tken ǵasyr órnegi

Tanym • Búgin, 08:25

Úshinshi ret fınalda jeńildi

Tennıs • Búgin, 08:24

Jas ǵalymdardyń aımaqtyq semınary

Qoǵam • Búgin, 08:18

Sóz soıyl №89

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Shahar shyraıyn shaǵyn bıznes ashady

Aımaqtar • Búgin, 08:01

10 jyl sýbsıdııalanǵan salanyń jyry

Ekonomıka • Búgin, 07:53

Jemisten chıps jasaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sózdiń quny men qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Baǵany aýyzdyqtaýdyń amaly

Úkimet • Búgin, 07:44

Telearna jumysynyń esebi tyńdaldy

Qoǵam • Búgin, 07:36

Maqamy máshhúr Mańǵystaý

Aımaqtar • Búgin, 07:26

Saıat atynyń syny men baby

Qoǵam • Búgin, 07:23

Qalamy semser serke edi

Tanym • Búgin, 07:20

Reıtıngtegi ornyn saqtap qaldy

Fýtbol • Búgin, 07:17

О́zi de, sózi de sulý

Rýhanııat • Búgin, 07:15

Uqsas jańalyqtar