Álem • 22 Qańtar, 2020

Lıvııa túıini sheshile me?

25 retkórsetildi

Qazaqstannyń eýrazııalyq bolmysyna qurylǵan kópvektorly syrtqy saıasatynyń basty maqsaty – álemdik deńgeıde iri derjalar arasynda jáne aımaqtyq deńgeıde Túrkııa men Reseı arasynda teńgerim (tepe-teńdik/balans) qalyptastyrý. О́ıtkeni eki eldiń de Túrki-Islam áleminde tereń múddeleri bar.

Osy turǵydan qaraǵanda, 2015 jylǵy Túrkııa men Reseı arasyndaǵy Ushaq daǵdarysynda Elbasy Nazarbaevtyń Erdoǵan men Pýtınniń arasynda dáneker bolýy, 2017 jyly bastalǵan ári Túrkııa men Reseıdiń tikeleı qatysyp otyrǵan Sırııa kelissózderine «Astana prosesi» ataýy berilýi kezdeısoqtyq emes. Basqasha aıtqanda, «Eýrazııalyq jup» dep ataýǵa bolatyn Túrkııa men Reseıdiń yntymaqtastyǵy halyqaralyq saıasatta jańa oıynshy retinde ózine nazar aýdarýda. Osy juptyń sońǵy kezde yqpaldy bolyp otyrǵan eli – Lıvııa. 

2011 jyly Kaddafı bıligi qulaǵannan keıin elde negizgi eki kúsh paıda boldy. Biri – óz baqylaýyna eldiń kópshilik bóligin alǵan feldmarshal Halıfa Haftardyń qolbasshylyǵyndaǵy Lıvııa ulttyq armııasy jáne ony qoldaǵan Lıvııanyń shyǵysynda  ornalasqan Tobrýk qalasyndaǵy О́kilder májilisi. Ekinshisi – eldiń batysy men astanasy Trıpolıdi baqylaýynda ustap otyrǵan premer-mınıstr Faız ás-Sarajdyń Ulttyq kelisim úkimeti. Birikken Ulttar Uıymy Trıpolı úkimetin zańdy bılik dep moıyndasa da, Mysyr, Birikken Arab Ámirlikteri, Saýd Arabııasy, Fransııa sııaqty kóptegen elder Tobrýk jaǵyn qoldap otyr. Halıfa Haftar óziniń áskerı ústemdigin qoldanyp, 2019 jyldyń sáýir aıynan beri el astanasyn qolyna túsirý úshin shabýyldar jasap jatyr.

Osy jaǵdaıda Ulttyq kelisim úkime­timen jaqyn qatynas ornatqan Túrkııa jáne Lıvııa ulttyq armııasymen tyǵyz qatynas ornatqan Reseı ekijaqty bitimge shaqyryp otyr. 2020 jylǵy 8 qań­tarda Pýtınniń Túrkııaǵa saparynda Erdoǵanmen birlese otyryp jarııalaǵan málimdemesinde Lıvııadaǵy taraptardy 2020 jyldyń 12 qańtarynda saǵat túngi 12-den bastap atysty toqtatýyn talap etti. Degenmen Erdoǵan men Pýtınniń bul bastamasy Túrkııa men Reseıdiń Lıvııada «Astana prosesi» tájirıbesine saı bitim men saıası sheshimniń kepili bolǵysy keletindigin kórsetti.

Osy rette eki eldiń Lıvııadaǵy múddelerine keletin bolsaq, Lıvııa Reseı úshin Qyrǵı-qabaq soǵysynan keıin joǵaltqan yqpalyn qaıta qalpyna keltirýde mańyzdy bir qadam ekeni aıqyn. Kaddafıdiń kezinde Lıvııanyń Keńes Odaǵymen jáne keıinnen Reseımen qatynasynyń jaqsy bolǵandyǵy belgili. Máskeý qoldaý kórsetip otyrǵan Haftardyń 1970-jyldary Frýnze áskerı akademııasynda bilim alǵany jáne orys tilin de jaqsy biletindigi mańyzdy aqparat. Al 2016 jyldan beri Haftar Reseıge tórt ret sapar jasaǵan. Ekijaqty yntymaqtastyq aıasynda, Reseıdiń Tatneft kompanııasy Lıvııaǵa ınvestısııa quıyp jatyr. Al Vagner tobyna baǵynyshty aqyly áskerler Haftar jaǵynda áskerı operasııalarǵa da qatysýda. Tipti Lıvııa ulttyq armııasy qol astyndaǵy aımaqtarda qoldanystaǵy aqshalar Reseıde basylǵan. Basqasha aıtqanda, Reseı Keńes Odaǵy kezinde qurylǵan baılanystaryn qaıta  jandandyrýǵa tyrysyp jatyr.

Túrkııanyń da Lıvııada ekonomıkalyq, geosaıası jáne ıdeologııalyq múddeleri bar. Eń aldymen Ankaraǵa bul eldiń munaıy qajet. Dese de qazirgi tańda Túrkııa úshin Jerorta teńizindegi geosaıasat sheńberinde Lıvııanyń mańyzdylyǵy artyp otyr. Dálirek aıtsaq, aımaqta Grekııa, Kıpr (araldyń Grek jaǵy), Izraıl, Mysyrdan quralǵan odaq Túrkııanyń teńizdegi gaz jobalaryn shettetýge tyrysýda. Buǵan qosa Ankaranyń Shammen de dıplomatııalyq qatynastary joq. Basqasha aıtqanda, Túrkııanyń Jerorta teńiziniń shyǵysyndaǵy eshbir elmen jóndi baılanysy joq. Osyndaı jaǵdaıda Túrkııa 2019 jyldyń qarasha aıynda Lıvııamen eki kelisim jasady. Birinshisi – eki eldiń arasynda teńizdiń túbindegi shekaranyń belgilenýine qatysty kelisimshart. Bul qadammen Ankara aımaqtan Eýropaǵa qaraı salynatyn teńizasty qubyrlarǵa ruqsat etpeý quqyǵyna ıe boldy. Máselen, osy jyldyń 2 qańtarynda Grekııa, Kıpr jáne Izraıl arasynda qol qoıylǵan jáne aımaqtan Eýropaǵa gaz tasymaldaıtyn EastMed (Shyǵys Jerorta) gaz qubyrynyń júzege asýy úshin Túrkııanyń teńiz shekarasynan ótýi kerek. Osylaısha Ankara Lıvııanyń Ulttyq kelisim úkimetimen yntymaqtasa otyryp, teńizdegi pozısııasyn kúsheıtti. Eki el arasynda qol qoıylǵan ekinshi kelisimshart áskerı salada yntymaqtastyq týraly. Atap aıtqanda, Ulttyq kelisim úkimeti talap etken jaǵdaıda Túrkııa óz áskerin Lıvııaǵa jibere alady. Osy talapqa saı, túrik áskeri Ulttyq kelisim úkimeti jaǵynda Lıvııada áreket etýde.

Erdoǵannyń Ulttyq kelisim úkimetin qoldaýynyń sebepteriniń biri, bálkim eń bastysy, úkimettiń saıası bolmysy ekeninde shúbá joq. Bul úkimetti qalyptastyryp otyrǵan tulǵalardyń bir bóligi «saıası Islam» túsinigin qoldaıtyn «Musylman baýyrlar» (Ihýan ál-Muslımýn) qozǵalysynyń músheleri. Erdoǵannyń Musylman baýyrlardyń ıdeologııasyna jaqyn ekendigin jáne osy uıymnan shyqqan alǵashqy saılanǵan Mysyr prezıdenti Muhammed Mýrsı general ás-Sısı tarapynan tóńkerilgennen keıin Mysyrdaǵy túrik elshisin keri shaqyryp alǵandyǵyn eskersek, Ankara úshin Ulttyq kelisim úkimetiniń Haftarǵa tótep berýi óte mańyzdy. Osy turǵydan Musylman baýyrlardy jaý dep sanaıtyn Mysyr, Birikken Arab Ámirligi jáne Saýd Arabııasy Haftar jaǵyna qoldaý kórsetse, kerisinshe Túrkııa jáne Qatar sııaqty Musylman baýyrlarǵa jaqyn elder Ulttyq kelisim úkimetin qoldaıdy.

Sonymen qatar Erdoǵan óziniń Lıvııadaǵy saıasatyn «demokratııany qoldaý» retinde kórsetedi. Berlındegi Lıvııa konferensııasynan buryn Batystyń mańyzdy gazeti «Polıtıkoǵa» bergen «Lıvııadaǵy beıbitshilikke barar jol Túrkııadan ótedi» atty maqalasynda Erdoǵan «Eýropa odaǵynyń Lıvııa Ulttyq kelisim úkimetine tıisti qoldaý kórsetpeýi onyń negizgi qundylyqtaryna, atap aıtqanda, demokratııa men adam quqyqtaryna opasyzdyq bolar edi. Lıvııany áskerı búlikshiniń qolyna tastap ketý tarıhı qatelik bolady. Sonymen qatar eger Lıvııanyń zańdy úkimeti qulasa, Eýropa jańa problemalar men qaýip-qaterlerge tap bolady», dep jazdy.

Qoryta aıtqanda, Túrkııa men Reseı Lıvııada beıbitshiliktiń kepili bolýdy usynyp otyr. Bul jerde Máskeý jalǵyz ózi jaýapkershilik almaý úshin Ankaramen birlese áreket etýde. Al Túrkııaǵa Ulttyq kelisim úkimetiniń qaýipsizdigi tek Lıvııa sheńberinde ǵana emes, Ankaranyń aımaqtyq saıasaty aıasynda da mańyzdy bolyp tur. Eki eldiń Sırııada «Astana prosesi» sheńberinde jınaǵan tájirıbesi Lıvııa daǵdarysynda úlgi bolýǵa daıyn.

 

Dinmuhammed ÁMETBEK,

Ankara daǵdarys jáne saıasatty zertteý ortalyǵy (ANKASAM) Eýrazııa bóliminiń basshysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Basty aqparat (19.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:52

Qyzylorda: Bıyl 10 iri joba júzege asady

Aımaqtar • Búgin, 18:52

Zańger kóp, kúzetshi joq

Qoǵam • Búgin, 17:49

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Uqsas jańalyqtar