Rýhanııat • 22 Qańtar, 2020

Qazaqtyń tuńǵysh abaıtanýshysy

405 retkórsetildi

Marqum Abaı óziniń qara sózinde: jylap týasyń, keıip ólesiń, – degen eken. Adam ǵumyrynda sol jylap týý men keıip ólýdiń aralyǵynda qanshama súrleý soqpaqpen júrip ótip, dúnıeden ótedi. Taǵdyr – bireý, aıyrmashylyǵy – baǵyty men jarlyǵynda ǵana.

Bir pende jalǵandy jalpaǵynan basyp júrip, ólsheýli kúni biterinde sharasy taýsylyp, amanat janyn qımaǵan kúıi Rabbysyna tapsyrsa, bir pende tirisinde aınalasyna shýaǵyn shashyp, adamzattyń ıgiligine qyzmet ete júrip, dúnıede ımanyn bekemdep, kálımasyn aıtyp, baqytty pendelerdiń sanatyna qosylǵan kúıi baqıdyń saparyna attanyp kete barady. Sondaı pendelerdiń qatarynda maqsaty men muratyna adal bolǵan uly tulǵa Múrseıit Bikiuly edi. Múrseıitke qatysty derekter sany saýsaqpen sanarlyq. Alaıda Semeılik ǵalym Á.Medeýhanuly Múrseıitke qatysty 2009 jyly qundy jınaqty qurastyryp shyǵardy. Budan ózge sanaýly dúnıeler jazylǵany bolmasa Múrseıit Bikiulynyń qazaq ádebıetindegi orny bizdi tolǵandyrmaı qoımady. Abaıtaný tarıhynda 2019 jyly uly Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵarmasyna Múrseıit qoljazbasynyń 1907 jylǵy nusqasyna súıenip tuńǵysh ret transkrıpsııa jasadyq. О́te sulý pocherkimen jazylǵan qoljazbaǵa súıengennen keıin tulǵa týraly bir kishkene dúnıe jazǵym kelgen edi. Bıyl Abaıdyń dúnıege kelgenine 175 jyl bolsa, Múrseıit Bikiulynyń týǵanyna 160 jyl. Abaı shyǵarmalary joǵary deńgeıde dáriptelýde. Shúkir. Kezinde Muhtar Omarhanuly «Abaıtaný» ǵylymynyń negizin salyp, ony bir júıege qoıyp ketti. Dál osy «Abaıtaný» ǵylymy Múrseıit bolmaǵanda múlde bolmas pa edi, Múrseıit bolmaǵanda, onyń uly Rahymbaı bolmaǵanda 175 jyldyq toılanbaq bylaı tursyn, Alash jurty Abaıdyń kim ekenin bilmeı keter me edi, kim bilsin?! Osy jaıly, Múrseıit tulǵa jaıly azdy-kem qolymdaǵy bar maǵlumattarǵa súıene otyryp onyń jáne urpaqtarynyń ult rýhanııatyna jasaǵan teńdessiz jaqsylyqtaryn baıandaýdy jón kórdik.

  Múrseıit Bikiuly 1860 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysy, Abaı aýdanyndaǵy Qasqabulaq degen jerde dúnıege kelipti. Múrseıittiń arǵy-tegi jaıly Semeılik Abaıtanýshy Muzdybaı Beısenbaev: «Tobyqty Múrseıittiń jetinshi atasy – Ánet baba. Ánet baba Abaıdyń jetinshi atasy Áıtekpen bir týysady. Ánettiń bir uly – Baıbolat. Baıbolattan – Baqaı. Baqaıdan – Toqqoja. Toqqojadan – Kóbiken. Múrseıittiń ákesi –Biki osy Kóbikenniń nemeresi». Al Á.Medeýhanuly: «Kóptegen zertteý maqalalar men estelik jazbalarda Múrseıittiń ákesiniń esimi Bike dep qate basylyp júr. Durysy – Biki. Dala danasy, ǵulama ustaz, uly bılerdiń ustazy Ánet baba – Múrseıittiń jetinshi atasy. Ánetten taraıtyn Shomannyń úsh balasy – Tiki, Biki, Miki. Múrseıit – osy Bikiniń balasy», - degen tyń málimetterdi keltiredi. Múrseıittiń Ánet babanyń urpaǵy ekendigin oqyrmannyń biri bilse, biri bile bermes. Iаǵnı Abaıdyń atalas týysy. Sol zamannyń eski kóz, quıma qulaqtary Múrseıit moldany óte saýatty, bııazy, boqtyq sóz aıtpaıtyn momyn jan bolǵan desedi. Muhtar Áýezovtiń derekterine súıensek: «Múrseıittiń ózi, jas jaǵynan alǵanda, Abaıdan 10-15 jas kishi adam bolǵan. О́miri Abaıdyń óz qasynda ótken emes, Abaı aǵaıyndarynyń birneshe aýyldarynda kezektep bala oqytyp júrgen» deıdi. Bizge jetken málimetter boıynsha Abaı shyǵarmalaryn jazardan burynǵy ýaqytta molda Semeıde úlken qyzmetterde jumys jasaǵan eken, oıazǵa tilmásh ıaǵnı búgingi kúnniń sózimen aıtqanda baspasóz hatshy bolǵan ǵoı. Sol qyzmette júrgen Múrseıit «Zaǵıpa qyzdyń daýy» degen máselege aralasyp isti ádil ári osy Zaǵıpanyń yńǵaıyna sheship bergen desedi. Árham Ysqaqovtyń dál osy oqıǵa jaıynan týǵan «Zaǵıpa» atty dastanynda:

Kelisip buǵan bı, bolys,

Maquldap ony hatshy orys,

Shaqyrtyp kópke estirdi.

Surlanǵan júzi qubylyp,

Aýyzǵa júrek tyǵylyp,

Zaǵıpaǵa es kirdi.

Qyzǵaldaqtaı qyzaryp,

Eki kózde nur janyp,

Aıtty alǵys Abaı aǵaǵa, – degen joldardan qazaq qyzynyń basyna túsken taǵdyrly synaqtyń oń sheshilgeni anyq ańǵarylady. Zaǵıpa qyzdyń daýy oń sheshilgenimen bul Múrseıittiń qyzmetine keri áser etip,  jumysynan bosap О́skemenge aıdaýǵa jeberiledi. Bul jaıly abaıtanýshy aqsaqal Muzdybaı Beısenbaev bylaı deıdi: «Múrseıit osy qyzmetinde júrgende taǵy bir jesir daýynda qyzǵa kómektesemin dep general-gýbernatordyń mórin onyń kelisiminsiz-aq qaǵazǵa basyp berip, qutqarady. Keıinnen bul isi ulyq aldynda áshkere bolyp qalyp, jazaǵa tartylyp, О́skemen jaǵyna úsh jyl merzimge jer aýdarylady. Sol jaqta Sulýshoqy bolysy Teristańbaly eliniń Kónek degen rýyndaǵy naǵashy atasy Raı degen kisiniń qolynda moldalyq quryp, bala oqytady. Aıdaý merzimi bitkennen keıin Tobyqty eline qaıta oralady. Iá, bul kezde Múrseıitti qazaq ádebıetiniń aldynda jaýapty da hám uly mıssııa kútip turǵan edi.«Osy eldiń Saparǵalı, Baımúsilim degen qarııalarynyń aıtýynsha Múrseıitti osy kelgen saparynan bastap, Abaı óziniń aýlyna alǵyzyp, balalaryn oqytýdy senip tapsyrady. Abaıdyń óz balalary, nemereleri Mekaıl, Zikaıl, Ýásıla, Aqıla Múrseıitten balalarǵa jarapazan óleńin jazyp bergenin baıqap: «Sen aqyn ekensiń, onyń ústine jazýyń qusynı kórinedi. Sen búginnen bastap meniń barlyq óleńimdi jınap jaza basta, qolaqyńdy ózim tólep turam deıdi. Sodan el ortasynan jınap, jaza bastapty. Abaı óleńderi jazylǵan dápterdi qolqalap, qalaýshylar kóbeıgen soń, Abaıdyń ruqsaty boıynsha eńbek aqysyn alyp, jazyp beretin bolǵan eken. Mundaı kóshirme dápterlerdi uzatylǵan qyzdar ózderimen birge ala ketý dástúrge aınalǵan. Abaıdyń Ábdirahmanynan (Ábishten) qalǵan jalǵyz qyz – Rahıla Bástamı Ysqaqovqa turmysqa shyqqanda bir dápter Abaı óleńin ózimen birge ala ketipti. Ony Múrseıit kóshirip jazǵan. Qulataı Aqberdın degen Abaıdyń týysy óz esteliginde bylaı deıdi: «Múrseıit bizdiń aýylda bala oqytyp júrgende, Aqberdiniń О́mirtaı degen balasy Abaıdyń óleńderi jazylǵan eki qalyń dápterdi Múrseıitten surap áketken. Ony men jaqsy bilem. Sol dápterdiń bireýin Jaqsybaı – Ábýalı degen muǵalim 1930 jyldary bizden surap alyp edi. Endi bireýin kim alǵanyn bilmeımin».

Uzatylǵan qyzǵa deıin qoljazbany bir danadan ózderimen áketip otyrǵany – uly aqynnyń el ishindegi bedeli men qumetin kórsetse kerek-ti. Adam balasynyń taǵdyry – jumbaq qoı, ári óte qyzyq. Allanyń bergen qıyndyǵynyń artynda bir syı jatady degen eken hadıste. Sol jumbaq taǵdyr barlyǵyn beıne bir aldyn ala oraılastyryp qoıǵandaı. Múrseıit bir beıbaq qyzdyń isine arasha túspegende, odan О́skemenge aıdaýǵa jiberilip, odan qaıta Tobyqty eline oralmaǵanda Múrseıit qoljazbasy hám Abaıtaný, qara sózder men óleńder jalpy altynǵa bergisiz jaqut dúnıeler bizge jeter me edi, jetpes pe edi? Shyntýaıtyn aıtqanda Múrseıit molda bolmaǵanda Abaı jaryqqa shyǵý, shyqpaýy neǵaıbyl ekeni ámbege aıan.  Árıne, bári bir Allaǵa málim! Áıtsede marqum Abaı kózi tirisinde-aq jastardyń arasynda óte abyroıly bolǵan eken. Osyndaı bıik abyroıǵa kenelýine de Múrseıittiń eńbegi orasan.Bul týraly Álkeı Marǵulan «Abaıdyń qoljazba muralary» maqalasynda: «Abaı qoljazba muralarynyń bizdiń ádebıetshilerdiń jaqsy biletini Múrseıttiń qoljazbasy, ne onan keıingi kóshirmeleri. Buny, Abaı óleńin tolyq qamtyǵan, asa baǵaly, negizgi bulaq kózi deýge bolady. Bul jınaqtyń taǵy bir ereksheligi, úlken kitaphanada saqtalmaı, aýylda, sandyq ishinde saqtalyp kelgen. Sandyq túbinde jatqan sırek qoljazbalardyń  kóbi bizge jetpeı, kóshpeli turmystyń jaǵdaıynda joǵalyp otyrǵany zertteýshi ǵalymdarǵa burynnan málim. Eger Múrseıttiń qoljazbasynyń taǵdyry tap osyndaıbolsa, onda Abaı aqyndy jaryqqa shyǵarý tipti qıyn bolar edi»,  – dep Múrseıit moldanyń jaqsylyǵyn erekshe atap ótedi. Sol kezdiń jastaryna op-ońaı kóshirip berip otyratynyna qaraǵanda Biki balasynyń óte saýattylyǵy men tereń bilimdiligin ańǵartsa kerek.

    Sońǵy kezderi qarapaıym oqyrmannan Múrseıit qoljazbalaryn túpnusqa dep tanylmaıtyndyǵyn jıi estip júrmiz. Tipti bul pikirdi keıbir abaıtanýshylardyń ózi qostaıtynyn ańǵarǵarǵanymyz da jasyryn emes. Alaıda uly jazýshy Muhtar Áýezov Abaı Qunanbaev monografııasynda: «Jalpy, Abaı muralaryn kóshirip, taratýshylar arasynda Múrseıit Bikiulynyń eńbegin aıryqsha atap ótý kerek. Bul adam Abaı tárbıesin, úlgisin durys uǵynýy boıynsha, eski dinshil moldalyqqa berilmeı, Abaıdyń ózge dostary sııaqty, ózdigimen izdenip, oryssha da oqyǵan. Jazýy asa anyq, sheber bolǵandyqtan jáne ózi Abaı sózderin onyń halqyna uqyptylyqpen kóshirip taratýdy ómirlik maqsat-mindeti etip aldy. Qazir Abaıdyń basylyp júrgen tańdamaly óleńder jınaǵy nemese tolyq jınaqtary bolsa, barlyǵynda da bizdiń asyl nusqa esebinde súıenetinimiz – sol Múrseıittiń kóshirmeleri. О́ıtkeni Abaıdyń óz qolymen jazylǵan nusqalar saqtalmaı, joǵalyp ketken. Tek bir ǵana «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqandyǵy týraly» degen jalǵyz bólek qara sózinen basqa qoljazba bolmaǵandyqtan, Abaıdyń ózzamanyndaǵyonyń shyǵarmalaryn kóshire bastaǵan Múrseıittiń qoljazbalaryn biz naqtyly jazba derek esebinde baǵalaımyz» degen eken. 1909 jyly Kákitaı Ysqaquly osy Múrseıittiń qoljazbasyna súıenýdiń negizinde uly aqynnyń jınaǵyn Peterbýrgten tuńǵysh ret baspadan shyǵarǵan bolatyn. Bul qazaq ádebıeti men abaıtaný ǵylymynyń eń úlken jetistigi bolǵan edi...

 

Ázimhan ISABEK,

Ońtústik Qazaqstan

Sońǵy jańalyqtar

Tasqynnyń búgingi ahýaly

Aımaqtar • Búgin, 15:42

Salehardtan kelgen sıklon

Aımaqtar • Búgin, 15:30

Elordada jalpy jaǵdaı turaqty

Koronavırýs • Búgin, 14:50

Fýtbol maýsymy jalǵasa ma?

Sport • Búgin, 14:48

Qyzylorda oblysynda qylmys azaıdy

Aımaqtar • Búgin, 11:49

Qostanaı qalasy jartylaı jaryqsyz qaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:06

Karantındegi Qaraǵandynyń «qyzyqtary»

Aımaqtar • Búgin, 11:05

Álemdegi ahýal qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:57

Onlaın formatta otbasylyq baıqaý ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:37

Qytaı: Ýhanda karantın aıaqtaldy

Álem • Búgin, 10:08

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 10:02

Qyzylorda: Taǵy 3 adam tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 09:57

MMA: UFC-di synǵa aldy

Sport • Búgin, 09:20

Elimizde vırýs juqtyrǵandar sany 700-den asty

Koronavırýs • Búgin, 08:48

Uqsas jańalyqtar