Ekologııa • 24 Qańtar, 2020

Almatyda joıqyn jer silkinisi bolýy múmkin be?

185 retkórsetildi

Sońǵy aptada Almaty mańynda tirkelgen birqatar jer silkiný faktileri turǵyndardyń úreıin týǵyzyp, óńir jurtshylyǵyn alańdatyp otyr. Onyń ústine aqparat kózderi men áleýmettik jeliler arqyly joıqyn jer silkinisiniń qaýpi yqtımal ekendigi aıtylǵan málimetter jappaı taraǵan bolatyn. Seısmıkalyq qaýipti aımaq sanalatyn Almatyda shynymen de dúleı dúmpýdiń belgisi baıqala ma? Bul týraly sala mamandarynan surap kórgen edik.

 

Gúldana NURYMBETOVA,

Almaty qalalyq Tótenshe jaǵdaılar departamentiniń baspasóz hatshysy:

 – Tótenshe jaǵdaıdy boljaý bizdiń quzyretimizge kirmeıdi. Biz tek Seı­s­mo­lo­gııa ınstıtýtynan derek kútemiz. Olardan kelgen málimet­ter­ge saı, dabyl júıesin iske qosyp, turǵyndardy qu­laqtandyramyz. Instıtýttyń bol­jaý komıssııasy otyrysynda shyǵarylǵan qorytyndy boıynsha bizge málimet beriledi. Instıtýt ma­mandarynyń orta uzaqtyqtaǵy bol­jamyna sáıkes bıyl alǵashqy jarty­jyldyqta aımaqta 7 baldan asatyn jer silkinisiniń bolmaıtyny týraly kórsetilgen. Degenmen bul – boljam ǵana. Sondyqtan apat týraly naqty kesip-piship aıtý qıyn. «Dabyl dorbasy» týraly áńgime bolǵany ras. Seısmıkalyq belsendi aımaqta turatynyn bilgennen keıin, árbir azamat kez kelgen tosyn oqıǵaǵa daıyn bolýy kerek. Ne úshin árbir toqsan saıyn seısmıkalyq jattyǵý ótkizemiz? Apat oryn ala qalsa, azamattar úıde jáne jumys oryndarynda ne isteý kerek, qalaı qorǵanýy qajet? Osyny túsindiremiz. Máselen, jer silkinýi kezinde ǵımarattardyń syrt­qy qabyrǵalary eń qaýipti sana­la­dy. Almaty qalasynyń tur­ǵyn­da­ry terbelisti sezine salysymen qa­ýipsizdikti oılaýy kerek. Olar aldyn ala otbasy múshelerimen birge úı ishindegi qaýipsiz aımaqtardy an­yq­tap, apat bola qalǵan jaǵdaıda sol jerge jetý kerektigin bilgeni abzal. Úıde eń qaýipsiz jerler – ne­gizgi qurylymdyq qabyrǵalar, esik jaq­taý­lary. Tótenshe jaǵdaı ke­zin­­degi du­rys áreket sizdiń aman qalýyńyz­­­ǵa sebep bolýy múmkin.

Bizdiń maqsatymyz – halyqqa qa­laı saqtaný kerektigin túsindirý, olar­dy arnaýly erejelermen tanys­ty­rý. Basty másele – turǵyndardy úreı­len­dir­meý. О́ıtkeni jappaı úreı beleń alsa, másele ýshyǵa túsedi.

 

Alla SADYQOVA,

Seısmologııa ınstıtýtynyń zerthana meńgerýshisi:

 – Álemde jer silkinisin boljaý 3 deńgeıde júrgiziledi. 6-7 jylǵa jasalatyn uzaq ýaqytty boljam, 1-2 jyldy qamtıtyn orta uzaqtyqtaǵy, sondaı-aq eń qysqa merzim – 1 aıǵa ja­salatyn boljam bar. Biz orta uzaq­tyq­taǵy boljam jasaýmen aınalysa­myz. Jyl saıyn ótken jyldyń mate­rıaldaryn saraptaı kele, aqpan aıy­nyń basynda osy jylǵa boljam jasaımyz. Bizdiń baqylaý jelilerimiz qysqa ýaqytqa boljam jasaýǵa múm­kin­­dik bermeıdi. Ǵa­lymdarymyzdyń quramy artsa, naq­ty boljam bere alatyn edik degen oı­damyn.

Elimizdiń ońtústik-shyǵys aımaǵy seıs­mıkalyq belsendiligi joǵary aýmaq­qa jatady. Aımaqta jylyna 10-12 myńnan astam túrli dárejedegi jer dúmpýi tirkeledi. Sońǵy kúnderi Almaty turǵyndary birneshe jer terbelisin sezdi. Kúshi az bolǵanymen, bul halyqtyń tynyshyn alǵany anyq. Sebebi Almaty seısmoqaýipti aımaq ekeni burynnan aıtylyp keledi. Buǵan tarıhtaǵy Vernyı silkinisi dálel. 1887 jyly bolǵan zilzaladan qalanyń jermen-jeksen bolǵany týraly derekter bar. Osy oqıǵalardan keıin júz jyldan asa ýaqyt ótti. Jer silkinisiniń qaıtalanýyn zerttegen kezde, sol aımaqta kúshi sondaı jer silkinisi qansha ýaqyttan soń qaıtalanýy múmkin ekenin shamalap esepteýge bolady. Bizdiń zertteýlerimiz boıynsha, Vernyı deńgeıindegi jer silkinisi 100-120 jylda qaıtalanýy múmkin. Onyń magnıtýdasy 7 ball bolǵan. Al 8 magnıtýdaly jer silkinisi sırek bolady, onyń qaıtalanýy 150 jyldan asady. Alaıda naqty boljam aıtý qıyn. Tipti aıtyp kelmeıtin apattyń bolatyn dál sátin anyqtaýǵa damyǵan elderde de múmkindik joq. Qalaı aıtqanda da qazir tynyshtyq kezeńi aıaqtalyp, belsendilik bastaldy. Sondyqtan turǵyndar men qala bıligi barlyq jaǵdaıǵa daıyn bolýy kerek.

 

Ashat ASYLBEKOV,

qoǵam belsendisi:

 – Tabıǵatqa sabyrlyq bersin. Eger de bir jaǵdaı bola qalsa, eshkim biz­di saqtap qala almaıdy. Uzaqmer­zimdi boljam boıynsha Alma­ty­nyń qatty jer silkiný jaǵ­da­ıy jo­ǵary aımaq ekeni keńes zamanynan beri aıtylyp kele jatyr. Ol kezde bul másele qatty zerdelenip, ta­laptar qatań saqtalatyn. Buǵan dálel – qala mańynan 600 myń adamǵa arnalǵan qos birdeı qorym da­ıyndalyp qoıylǵany. Bul búgin biz jeńil ǵana sóz etetin máseleniń salmaǵy tym aýyr ekenin kórsetedi. Tur­ǵyn úıler men ǵımarattardyń seıs­­mıkalyq tózimdiligine asa kóńil bólingeni durys. «Keńes zama­nynda 25 qabatty «Almaty» qonaq úıi synaq retinde salynyp, onyń ózi arnaıy qon­dyrǵylarmen, berik qursaýlarmen beki­tilip boı kóterdi. Negizinen Alma­ty­da toǵyz qabattan bıik úıler salýǵa bolmaıdy. Bul qurylystardyń ózi qalanyń tektonıkalyq aýmaǵynan tys jerlerge salynýy tıis. О́kinishke qaraı qazirgi tańda bul qaǵıda eske­ril­meı otyr. Shahardyń eń qym­bat aýdanyna balanatyn ál-Farabı dań­ǵy­lynyń joǵary bóligi qurylys júr­gi­zý­ge asa qaýipti jolaqta ornalasqan.

Bizge de Japonııa sekildi tabıǵat apa­tyna beıimdelgen memle­ket­ter­de­gi­deı arnaýly standarttar qajet-aq. Elimizde jer silkinisin zertteý 1920 jyldary qolǵa alynǵan. Tek 1976 jyly ǵana ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty quryldy. Mamandar ozyq el­der­diń ádisterin óz jerimizdiń erek­she­lik­te­rine beıimdep qoldanyp keledi.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Ýálıhan QALIJAN (1948)

Basylym basshylary • Búgin, 16:57

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Tálimi zor, ǵıbraty mol jıyn

Aımaqtar • Búgin, 11:18

Danyshpan toıyna bir tamshy úles

Abaı • Búgin, 10:36

Habarsyz ketken kásipker izdestirilýde

Aımaqtar • Búgin, 10:24

Jumyrtqa nege qymbattaıdy?

Ekonomıka • Búgin, 09:27

О́ner mýzeıindegi ózgeshe kórmeler

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Alısa – Arqa tósinde

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Abaı rýhy – Almaty tórinde

Abaı • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar