Qoǵam • 24 Qańtar, 2020

Paraqorlyq balalar álemine de endi me?

32 retkórsetildi

Oqýshy jazbasy oıǵa qaldyrdy

Jýyrda áleýmettik jelini aralap ketken bir oqýshynyń shyǵarmasyna tap boldym. «Men tańdaǵan mamandyq» taqyrybynda oı tolǵaǵan eken. Balanyń jazbasyn sol qalpynda usynyp otyrmyz.

«Men óskende jol palıtsıasy bolamyn. Men tek urlyqshylardy tórmege qamaımyn. Men adamdardyń bosqa ýaqytyn almaımyn. Tek qatty jyldamdyqpen júrse jáne baǵdarshamnyń túsi qyzyl bolsa sol kezde júrse ustaımyn. Men júz myń, alpys myń degendeı kóp aqsha suramaımyn. Eń alǵash kólik aıdap úırenip júrgen adamǵa tek eskertý aıtamyn. Tek myń teńge suraımyn. Jáne uqypty jol polıtsıasy bolamyn», degen eken. Oqýshy jazbasy oıǵa qaldyrdy...

Tártip saqshylary tarapyna oryndy-orynsyz aýyr min men syn aıtylyp, qyzmettiń de, azamattyń da abyroıy­na nuqsan keltirerlik ájýa-mysqyl qap­tap júrse de atalǵan qyzmetke degen qyzyǵý­shy­lyǵynyń joǵary ekendigi qýantty. Biraq qandaı qyzyǵýshylyq? Shyǵarmanyń kelesi joldary osyndaı oıǵa jeteleıdi. Tár­tip buzýshylardy, ıaǵnı ózi aıtqandaı «ur­lyqshylardy» ustaý, shynaıy saqshy bolýǵa degen qyzyǵýshylyq pa, álde... «aqsha jasaýǵa» ma? «Júz myń, alpys myń degendeı kóp aqsha suramaı, tek myń teńge suraı­myn» degen bala «aqsha suraýdy» qaıdan biledi? «Adamdardyń bosqa ýaqytyn almaımyn» deýi she? Jol ınspeksııasy qyzmetkerleriniń kólikti toqtatyp tekserýin «bosqa ýaqyt alý» dep esepteý me, álde jol saqshylary rasynda ýaqytty bosqa alatyndaı áreketterge jol berip júr me? Qysqasy, óskende «uqypty» jol polısııasy bolýdy armandaǵan oqýshynyń shyǵarmalaryndaǵy qateler emes, oı men maǵyna nazar aýdartyp tur.

 О́renderdiń jemqorlyq týraly bilgenderi durys pa?

Biz de bala boldyq. Kóp nárseden, ásirese úlken ómirdiń jamandy-jaqyly syrlarynan habarsyz edik. Balaǵa eń basty kerek nárseler oqý men qarynnyń ash bolmaýy, oıyn men ýaqytyndaǵy tynysh uıqy bolatyn bolsa, biz osy qajet­ti­liktermen tolyq qamtyldyq, alań­syz, ýa­ıym-qaıǵysyz óstik. Shynaıy bala­lyq shaqty bastan keshtik. Múmkin, ol búgingideı ǵalamtor shyrmaýyna tús­pe­ýi­miz­den shyǵar, biraq balalardyń qatysy joq, olardyń estip-bilýi mańyzdy emes áńgi­meler men máselelerdiń bala sanasy­na tyqpalanbaýynan da edi. Úlkender ja­man nárseni aıtqan saıyn kóbeıedi degen túsinikpen «aıtqan jerden aýlaq, mal qu­la­ǵy – sańyraý» dep taqyrypty jaýyp tas­tap otyratyn.

Búginde qylmys túrleriniń órshýi bala­nyń ózinen de saqtyqty talap etedi. Son­dyqtan, adam urlyǵy, pedofılııa syn­dy ózgelerdiń qolymen jasalatyn qyl­mys­tar­dan saqtaný qajettigi balaǵa aıtylýy durys, biraq jemqorlyq týraly aıtý qajet pe? Keıde bul osy uǵymdy, las tir­likti bala sanasyna ózimiz sińirip, mynaý úl­ken ómir­de onyń bar ekendiginen habardar etip jat­qan­daı bolamyz.

Mektepterge baryp sybaılas jemqorlyq jóninde kezdesýler ótkizip, paraqshalar tara­tý bala sanasyna qalaı áser etedi?

Qa­zir ba­lalarmen emtıhan, baıqaý­lar­­­da júlde alý, ózge de mektep, kolledj deńgeıindegi máseleler jaıynda tildesseń «kez kelgen sharýada kelisýge bolatyndyǵyn» aıtady. Tipti muǵalimi eshteńe suramaǵannyń ózinde balanyń túsinigi sondaı. «Muǵalimmen sóılesip kórińizshi», dep ózińe ótinish jasap, deldal etýge daıyn. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. О́tken jyly bastaýysh synypta oqıtyn qyz bala «mektepte bıden jarys boldy. Aıdana birinshi oryn alýy kerek edi, biraq apaılarǵa aqsha bergen basqa qyz aldy. Aıdanaǵa tek bylaı bir syılyq bere saldy», dep janynda turǵan sińlisine aıaýshylyq tanytqany bar. Demek, balalardyń sanasynda ol týraly túsinik bar, dáni egýli degen sóz. Ol jerde para alý-berý boldy ma – naqty emes, biraq bala para arqyly jeńiske jetýge, satyp alýǵa bolatynyn biledi. Utylyp tursa da óz álsizdigin moıyndamaı, «anaý para arqyly aldy» degen óte las túsiniktiń bolýy da jaqsy emes.

Bala bul dertti qaıdan juqtyrdy? Otbasynan, ortasynan, qoǵamnan. Onymen kúresýdiń joly dep olarǵa jemqorlyq týraly táptishtep aıta berý­diń de paıdasy shamaly, kerisinshe jemqorlyq týraly túsinigin tereńdetip, múm­kin tipti qyzyǵýshylyǵyn oıata túser­miz?! Jeli­ler men teledıdarlarda jem­qorlyqpen kún­de­likti ustalyp jat­qan adamdar arqyly jem­qorlyqty qansha kúresip, aldyn alý ju­mys­taryn júr­giz­genmen azaımaıtyn, ıaǵnı jeńi­l­­meı­tin kúsh syndy dáriptegendeı bola­myz, «jemqorlyq – jat qubylys» dep paraqsha taratyp, kezdesý ótkizip júrý bos nasıhat, dármensizdik retinde tanylady. Birneshe aıdan soń eldi shýlatyp ustalǵan jandardyń birqatarynyń dym bolmaǵandaı aqtalyp oralýy, áleý­met­tik jelilerde, el arasynda «para berip shyǵypty» degen sózdiń aıtylýy bala sanasyna úlkender álemin «alys-beris­ten turatyn» etip elestetip, aqshaly adam­nyń «bárin jeńip shyǵatyn, eshkimnen jeńil­meı­tin myqty» tulǵasyn somdap, oǵan qy­zyq­tyra túsedi.

Balanyń sheber psıhologııasy bárin ańdap, sińirip úlgeredi – bolashaqta búgingi jemqorlyqty jetildirip, tamasha oınap shyǵýy da ǵajap emes...

Iá, oqýshynyń «palıtsıa» bolýǵa qumartýynda ońaı aqshaǵa degen qumarlyq jatpasyna kim kepil? Nege polısııa bala sanasyna tek «aqsha men ýaqyt alýshy» bolyp qalyptasqan, nege oqýshy jol saqshysyn para alý turǵysynan qabyldap, onyń qyzmetin sol turǵyda baǵalaıdy jáne oǵan qyzyǵady?

Halyq uǵymynda, balalardyń kózinshe, tipti eresek adamdardyń arasynda da soraqy, teris, zııandy, jat habarlar aıtyla bermeıdi. Sebebi – ol balalaıdy, kóbeıedi. Búginde, balalarǵa kóp nárseni ózimiz apa­r­yp tańyp-tanytyp júr­gendeımiz. Ar­naý­ly mekemeler úshin mek­tepterge baryp oqýshylarmen kezdesip jem­qorlyqtyń aldyn alý, boldyrmaý, tamyryna balta shabý, onyń zııandylyqtaryn aıtý, paraqshalar taratý – qajetti jumys, múmkin jumys kórsetkishin – reıtıngisin kó­teretin tarmaq bolýy múmkin, biraq «ar­tyq qylamyn dep tyrtyq qylýdan» saq bo­laıyq.

Biz oılaǵandaı olar jemqorlyqtan jırenip emes, ony úırenip shyqpasyna eshkim kepildik bere almaıdy jáne biz onyń álippesin úıretýshi bolyp qalsaq uıat-aq.

 

Mańǵystaý oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Tarıhta qalǵan indetter

Tarıh • Búgin, 00:40

Ulttyq kınodaǵy karantın

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar