Ekologııa • 25 Qańtar, 2020

Elektiń sory – alty valentti hrom

81 retkórsetildi

Aqtóbe qalasynyń tusynan shymyrqana aǵyp jatatyn Elek ózeniniń ádemi sulý kelbetine, onyń jaǵasyndaǵy japyraqtary samal jelmen sybdyr qaǵyp turatyn záýlim báıterekterine enjar, selsoq qaraıtyndar kemde kem. Sýynyń tunyqtyǵy men móldirligi sondaı, ózende oınaqtap, aıqush-uıqysh júzip júrgen maıshabaqtarǵa deıin aıqyn kórinedi. Áıtse de bul tek syrtqy aldamshy kórinis ekenin ekinin biri bile bermeıdi. Shyntýaıtyna kelgende onyń búgingi ekologııalyq jaǵdaıy óte aýyr bolyp otyr.

Máseleni bulaısha tóndire aıtýymyzdyń sebebi Elek ózeniniń alty valentti hrommen lastanǵan. Bul úderistiń bastalǵanyna alpys jyldan asyp ketkenin eskersek, tóbe shashyń tik turady. Atap aıtqanda sonaý 1957 jyly Aqtóbe hrom qosyndylary zaýyty (AHQZ) ashylǵan kezde Elektiń baǵy taıa bastady deýge ábden bolady. О́ıtkeni dál sol kezden AHQZ-nyń óndiristik qaldyqtarynan bólinetin tehnologııalyq eritindiler Elekke tógilip, sonyń saldarynan jerasty sýlary lastana bastapty. Buǵan qoqym toǵandaryndaǵy aǵyndy sýlar da qosylǵan. Sol jyldarda toǵannyń súzgileý qabatynyń joqtyǵy jaǵdaıdy odan ári shıelenistire túsken syńaıly.

Al osy tamasha tabıǵat syıynyń búgingi jaı-kúıi qandaı degen máselege kelsek, ózgerip ketken eshteńe shamaly, dana Abaıdyń óziniń sózimen aıtqanda «baıaǵy jartas –bir jartas» kúıinde alyp kele jatqanyna bás tige alamyz. Bul arada ózen sýynyń basty lastaýshysy sol baıaǵy AHQZ ekenin eskersek, bularda tabıǵatty qorǵaý jónindegi is-sharalar jospary bolýy kerektigi basy ashyq másele. Áıteýir zaýytta mundaı qujat bar bolyp shyqty. Buǵan da shúkir. Soǵan sáıkes olar ár jyl saıyn ózen sýyn tazalaýǵa qarajat bólip, tıisti jumystar atqaryp júrgenge uqsaıdy.

Sonyń ishinde alty valentti hrommen lastanǵan jerasty sýlaryn oqshaýlaý beketiniń qurylýy kóńilge az da bolsa senim uıalatady. Osy bekettiń kómegi arqyly 2017 jyly ózendegi zııandy zattardy shyǵarý jumystary qolǵa alynǵan. Sóıtip bul kezde 20 tonna alty valentti hrom oqshaýlanǵan. Al kelesi jyly 233 myń lastanǵan jerasty sýlary men 19,37 tonna alty valentti hrom tazartylǵan. Bir qaraǵanda atalǵan sandar men derekter tym qomaqty sııaqty kóringenimen, atqarylǵan jumystar aldyn-ala belgilengen 50 myń tonna kólemindegi jospardyń teń jartysyna da jetpeı qalǵanyn ańǵarý qıyn emes. onyń ústine joǵaryda kórsetilgendeı AHQZ jyl saıyn ózendi zııandy zattardan tazalaý mólsherin kóterýdiń ornyna kerisinshe kemitip jibergen. Árıne , atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde Elek ózenindegi lastaný oshaǵynyń kólemi azaıǵanyn joqqa shyǵǵara almaımyz. Degenmen bul jumystar teńizdiń bir tamshysyndaı ǵana eskersek, ony qanaǵat tutýdyń ózi qıynǵa soqpaq.

QR ekologııalyq Kodeksiniń 145 babynyń 2-tamaǵyna sáıkes qorshaǵan ortanyń jáı-kúıine udaıy monıtorıngtik zertteýler júrgizip otyrý tártibi qarastyrylǵan. Atalǵan qyzmet memlekettik monopolııaǵa jatady. Ony respýblıka úkimetiniń sheshimi boıynsha qurylǵan sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy RMK, ıaǵnı ulttyq gıdrometeorologııalyq qyzmettiń basty úılestirýshisi –qazgıdromet júzege asyrady. Osy tásil boıynsha Elek ózenine de ár aı saıyn baqlaý jumystary júrgizilip júr. Osy oraıda oqyrmandardy kazgıdromette jınaqtalǵan málimet-derektermen tanystara ketkenniń artyqshylyǵy joq sekildi.

Buǵan súıensek, Elek ózeniniń hrommen joǵary deńgeıde lastaný deregi 2015 jyldyń aqpan aıynda tirkelgen. Bul kezde onyń mólsheri ruqsat etilgen shekti shoǵyrlanýdan 10 ese asyp túsipti. Sonymen birge osy baqylaýlarǵa sáıkes 2018 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap Elek ózeninde alty valentti hrom konsentrasııasynyń taǵy da ósý kórinisi tirkelgeni alańdatpaı qoımaıdy. Bul arada kóńilge medeý tutatyn bir-aq nárse bar deı alamyz. Áıteýir sol ýaqyttan beri Elek ózenine sarqyndy sýlardy zańsyz aǵyzý derekteri tirkelmepti. Munyń ózi qosymsha lastaný oshaǵy paıda bola qoıǵan joq degen uǵymmen para par.

-Elek ózeninde alty valenttik hrom mólsheri birde azaıyp, birde ulǵaıyp ketýi úderisin tabıǵattaǵy ár túrli ózgeristermen baılanystyra qaraýǵa bolady. Onyń qatigezdigi men qytymyrlyǵy, ylǵal men jaýyn-shashynnyń az túsýi jaz kezderinde jerústi sýlarynyń tartylýy zııandy zattardyń boı kóterýiniń basty sebepshisi. Sońǵy bir-eki jyldyń aralyǵyndaǵy qurǵaqshylyq osy teris kórinistiń boı kóterýine ákelip otyr dedi gazet tilshisine Aqtóbe oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy Jaqsyǵalı Imanqulov.

Budan soń ekologııa departamenti tarapynan da Elek ózenine ár aı saıyn  baqylaý júrgiziletinin aıtyp berdi. О́z kezeginde bul baqylaýlardyń qorytyndysy boıynsha jınaqtalǵan derekter men ózge de atqarylǵan is-sharalar QR-nyń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstary mınıstrligine joldanady eken. Qysqasy óńirdegi atqarýshy organdary men atalǵan ekologııa departamenti óz quziretteri men múmkindikteri sheńberinde Elek ózenin qutqarý jóninde biraz isti atqaryp kelgeni árıne quptaýǵa turarlyq jáıt. Soǵan qaramastan Elek ózenin alty valentti hromnan tazartý jónindegi problema tolyq sheshimin tapty dep aıtýǵa aýyz bara bermeıdi.

Sonyń ishinde Elek ózeninen sý alýdy toqtatýjáne sý qorynyń mólsherin belgileý jónindegi másele kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Osy arada taǵy bir aıta keterlik jáıt ózenniń hrommen búlinýine Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty da súbeli úles qosyp otyrǵanyn aıtpaı kete almas edik. Endeshe osy qýatty kásiporyn AHQZ-nyń tájirıbesi negizinde lastanǵan jerasty sýlaryn tartyp shyǵaryp, sodan keıin ony tazartyp óndiristik qajettilikterge jaratsa, oń, ádiletti bolar edi demekpiz. Mundaı sıpattaǵy jumystar sońǵy ret budan segiz jyl buryn, ıaǵnı 2012 jyly Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi tarapynan júrgizilipti. Munyń aldynda belgilengen tártipke sáıkes, memlekettik satyp alý boıynsha konkýrs ótkizilgen. Atalǵan jobaǵa sáıkes jumystardy osy konkýrsta utyp shyqqan «Geoterm» óndiristik kooperatıvi JShS atqarǵan. Sonyń nátıjesinde jerastý sýlarynda hrom mólsheri belgili bir deńgeıde azaıǵan. Áıtse de arada eki jyl ótken soń Elek ózeniń tazalaý jumystary pyshaq keskendeı tyıylyp toqtap qalǵany ókinishti-aq.

Sonymen birge búgingi materıalymyzda Elekti búldirip, lastap júrgen alty valentti hromnyń zııany jóninde biraz kósilip, jazǵan sekildimiz. Naqty aıtqanda onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııandy áseri qandaı? Internet kózderinde jınaqtalǵan derekterge súıensek –bul ýly, ýytty ári konseregendi element bolyp tabylady eken. Sonyń ishinde munda alty valentti hrom ár túrli sozylmaly dertterdiń kúsheıýine, tamaq-muryn qýystarynyń bitelýine, allergııalyq aýrýlardyń asqynýyna, ári eń bir qaýiptisi adam aǵzasynyń boıynda ókpe ragy taıaqshalarynyń paıda bolýyna áserin tıgizedi dep tujyrymdalǵan ınternette.

Búgingi kóterilip otyrǵan ahýaldyń alańdatarlyq tustary da dál osy aradan aıqyn kórine alady. Elek Jaıyqqa quıatynyn eskersek, bul máseleden Jaıyqtyń boıyn jaılaǵan qalyń el de aınalyp óte almaıtyny aıdan anyq. Memleketimizdiń basty baılyǵy adamdar, ulttyń densaýlyǵy ekeni belgili. Osy turǵydan kelgende Elek ózeninde qalyptasyp otyrǵan búgingi kúrdeli ekologııalyq problema jalpy halyqtyq sıpat ala alatyny da eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Endeshe aldaǵy ýaqytta elek ózeniniń alty valentti hromnan tazarýyna respýblıkalyq deńgeıde mán berilse, máseleniń mánisi oń jaqqa qaraı burylatyny kúmánsiz demekpiz.

Sońǵy jańalyqtar

Qaraǵandy oblysy onlaın-oqytýǵa daıyn

Aımaqtar • Búgin, 16:41

? (Suraq belgisi) Poema

Ádebıet • Búgin, 16:23

Senzýrasyz Abaı

Rýhanııat • Búgin, 14:34

BQO: 108 myń oqýshy qashyqtan oqıdy

Aımaqtar • Búgin, 13:23

Qyzylorda: Bir aptanyń baıany

Aımaqtar • Búgin, 12:52

Mańǵystaýda qan tapshylyǵy sezilýde

Aımaqtar • Búgin, 12:26

Qyzylorda: Test synamalary jetkizildi

Aımaqtar • Búgin, 11:56

Petropavl: 16 jastaǵy boıjetken ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 10:28

Elimizde indet juqtyrǵandar sany 500-ge jetti

Koronavırýs • Búgin, 09:19

Uqsas jańalyqtar