Mine, osy qarsańda, 2020 jyldyń, Uly Abaı jylynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemelulynyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasymen bastalýy rýhanı, mádenı ómirimizdegi aıta qalarlyq tushymdy oqıǵa deýge boldy.
Maqalanyń atynyń ózi óte salmaqty júk arqalap turǵandaı. ABAI – HHI ǴASYR – QAZAQSTAN. Memleket basshysy qoǵamdaǵy kúrdeli saýaldarǵa osy úshtaǵan arqyly jaýap izdeıdi. Bul oraıda bir máseleniń basy ashyq. Iаǵnı, bizdiń qazaqstandyq qoǵamnyń maqsat-muraty Abaıdyń aqyl-oıymen, ilimimen, baǵyt-baǵdarymen tolyq úılesedi. Demek, biz HHI ǵasyrda da Abaımen rýhtaspyz, birgemiz, bútin bitimbiz. Olaı bolsa, Abaı – bizdiń ulttyq kodymyzdyń, memlekettik saıasatymyzdyń, qoǵamdyq ıdeologııamyzdyń altyn tuǵyry. Al endi osy tujyrymdamalyq nıetti qalaı júzege asyrýymyz kerek?! Abaı ıdeıasyn, uly oıshyl ulaǵatyn kúndelikti ómirimizdiń saltyna qalaı aınaldyramyz?! Mine, Prezıdentti de, barsha qaýymdy da tolǵandyratyn tolǵaýy toqsan taraý másele osy. Sol «toqsan taraýdyń» eń arnaly salasy Abaı murasyn qazir qalaı ıgerýimiz kerek, bolashaqta halyq kádesine qalaı jaratýǵa bolady degen saýaldan bastaý alsa kerek. Prezıdent bul máseleniń bir ońdy bastamasy retinde, ótken jyly Láılim degen búldirshin qyzymyz bastap, Memleket basshysy qoldap barsha jurttyń aqyn óleńderin jatqa aıtý estafetasyna belsendi aralasqanyn ónege etip tartady. Árıne, bul Abaıdy tanýǵa serpilis ákelgen ónegeli oqıǵa boldy. Degenmen abaıtaný máselesiniń budan áldeqaıda tereń, asa kúrdeli, úzdiksiz, ǵylymı júıemen júrgiziletin jumys ekenin Prezıdent birneshe taraýǵa jiktep tarata baıandaıdy.
Árıne, ýaqyt ótken saıyn abaıtanýdyń órisi keńeıip, ádis-tásilderi men tehnologııasy jetildirilip otyrýy tıis. Biz oǵan jańa ǵasyrda tyń kózqaras turǵysynan kelýimiz kerek.
Mine, osy oraıda, Prezıdent maqalasynda aıtylǵan baǵdarlamalyq oılardy naqtylaı túsýge bolady. Máselen, maqaladaǵy «bilim berý salasyn zamanǵa saı damytýymyz kerek» degen oıǵa sáıkes, Abaı shyǵarmalaryn otbasynda, balabaqshalarda, mektepterde, kolledjder men joǵarǵy oqý oryndarynda oqytý men úıretýdiń jańa qalyptastyrý ádistemesi kerek. Aqyn shyǵarmalarymen balaýsa kezinen aýyzdanbaǵan urpaq, ýyzǵa jarymaǵan tól sııaqty eseıgende rýhanı jarymjandyqqa ushyraıdy. Mereıtoı kezinde ótkiziletin kópshilik is-sharalar óz aldyna, qazir eń aldymen Abaıdy jas urpaq júregine jetkizýdiń keshendi baǵdarlamasyn jasap, ony júıeli túrde júrgizýdiń naqty tetikterin qalyptastyrý kerek. Shyndyǵynda, bul máseleniń qazirgi jaǵdaıy syn kótermeıdi. Oǵan qoǵamdyq saraptama jasaı otyryp kóz jetkizýge bolady.
Ekinshi úlken másele, Abaıdan qalǵan asyl murany táptishtep jınaqtaý, júıeleý, tekstologııalyq salystyrýlar jasap aqyn shyǵarmalarynyń tolyq akademııalyq basylymyn daıarlap basyp shyǵarý.
Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵy M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń daıyndaýymen 1995 jyly aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda 7000 danamen ǵana basylǵan. Qazir jaryq kórgenine 25 jyl bolǵan bul basylym bıblıografııalyq sırek kitaptar qataryna qosyldy.
Uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda osy basylymdy negizge ala otyryp, aqynnyń bizge jetken qoljazbalary men 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte shyqqan, keıinnen M.Áýezovtiń ózi bas bolyp shyǵarǵan tolyq basylymdaryn túgel qamtyp, keńinen salystyrýlar jasap, tereń tekstologııalyq zertteýler júrgizip, aqyn qoljazbalarynyń faksımılesi men transkrıpsııasyn qosa bere otyryp, Abaı shyǵarmalarynyń kóp tomdyq tolyq akademııalyq jınaǵyn ázirlep basyp shyǵarý asa qajet. Ony ázirleýge M.O.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalymdary daıyndyq jumystaryn júrgizý ústinde.
Abaıdyń bıylǵy 175 jyldyq mereıtoıynda abaıtaný burynǵy abaıtanýdan ózgeshe bolýy tıis. Ásirese Abaı dúnıetanymy álemdik aqyl-oı arnasymen keńinen salystyrylyp, táýelsiz kózqaras turǵysynan qaıta saralanýy kerek-aq. Osy oraıda, búgingi gýmanıtarlyq ǵylymda «Abaı jáne Shyǵys», «Abaı jáne din», «Abaı men Alash», «Abaı jáne qoǵam», «Abaı jáne áleýmettik psıhologııa», «Abaı jáne álemdik fılosofııa», «Abaı jáne álemdik órkenıet» degen sııaqty tyń taqyryptar kezegin kútip tur. Demek, abaıtaný ádebıettanýdyń ǵana enshisindegi tar arnadan keshendi keń óriske shyǵýy tıis.
Abaıdyń amanaty – el men jer tutastyǵy, erkindik pen bostandyq, adamnyń rýhanı kemeldigi, «talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym» oılaý, bilim men ǵylym, óner, adaldyq pen ádilettilik, ıman, «eginniń ebin, sharýanyń qyryn tabý», el bıleý taǵy basqa. Sanap taýysa almaıtyn san qyrly Abaı ilimi aıtýǵa ońaı, júzege asýy kúrdeli, sheksiz, shetsiz álem.
Sonyń ishinde, Memleket basshysy oıshyldy «Memleket isiniń múddelesi» sanaı otyryp, Abaı ilimin qazirgi memlekettik saıasatpen tutastyra qaraıdy. «Uly aqyn óziniń shyǵarmalarynda eldik muratty asqaqtatyp, ult birligin bıiktetti. Ol ádiletti qoǵam qurý ıdeıasyn kótergen. Demek, Abaıdyń kózqarastary HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan qoǵamy jáne onyń bereke-birligi úshin asa qundy. Hakim Abaıdyń ustanymdary órkenıetti memleket qaǵıdalarymen úndesedi. Zań ústemdigi, bıliktiń ashyqtyǵy men halyq aldynda esep berýi joǵary deńgeıde bolyp, memleket isine azamattyq qoǵam ókilderi belsene aralasqan jaǵdaıda ǵana ádilettilik berik ornyǵady», degen oıdyń astarynda búgingi bıliktiń erekshe qaperge alyp, kúndelikti qyzmetiniń baǵyt-baǵdaryna aınaldyratyn Abaıdyń asyl muraty jatyr. Demek, Abaı gýmanızmine qazirgi memleket qyzmetindegiler erekshe den qoıýy tıis.
Abaı – ulttyq bolmysymyzdyń bıigi, búgingi rýhanı jańǵyrýdyń nárli bulaǵy, keleshegimizdiń adastyrmas temirqazyǵy. Maqalada Abaıdyń «Jańa qoǵamnyń janashyry» retinde kórinýi de jarasymdy jańa oı deýge bolady. Bul oraıda, avtor jańa qoǵam damýynyń altyn ózegi retinde Abaıdyń «Tolyq adam» tujyrymdamasyn kóldeneń tartady. «Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek», dep esepteıdi.
Abaıdyń «tolyq adam» ıdeıasyndaǵy qaperge alatyn asyl oıdyń biri: Abaıdyń yntymaqty, birlikti, baýyrlastyqty tý etip kóterýi. «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos», degen aqyn sóziniń astarynda qanshama tereńdik jatyr. Memleket birtutas bolýy úshin qazaq áýeli ózi birtutas bolýy shart. Bir ıdeıaǵa uıyp, tutas halyq bolyp qalyptasýy qajet. Osydan kelip Abaıdyń «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» atalatyn ekinshi ǵalamdyq ıdeıasy shyǵady. Ol úshin adamǵa óz múddesin adamzattyń múddesimen bir deńgeıde qoıa biletindeı úlken, bıik parasat kerek. Osy turǵydan kelgende, Abaıdyń «tolyq adam» ilimi bir-birimen keshendi túrde baılanysyp jatqan tutas júıeli ilim ekenin kórýge bolady.
Abaı taǵylymy – adamzat aqyl-oıyna qosylǵan qazaqy dúnıetanymnyń arnaly salasy. Bul – qazaq mádenıetiniń eshkimmen enshilespeıtin tól qubylysy. Uly dala tósinde týǵan osy tóltýma aqyl-oı telegeıi álem nazaryn ázirge ózine aýdarta qoıǵan joq. Dúnıeniń nazaryn Abaıǵa, qazaqqa aýdarýdyń birden-bir negizi aldymen ony ózimizdiń tanýymyz. Abaı ilimin ómirimizdiń saltyna, tirligimizdiń mánine aınaldyryp, ulttyq rýhymyzdy shyrqaý bıikke kótere alsaq, álem nazarynyń Uly dala tósine eriksiz burylatynyna kúmán joq.
Álemge ózimizdi Abaıdy tanı otyryp tanytamyz. Abaı mereıtoıy osy uly murat jolyndaǵy belesti kezeń bolmaq. Abaı jylynyń alǵashqy aıynda jarııalanǵan Memleket basshysynyń baǵdarlamalyq maqalasy osy maqsat jolynda jumyla jumys atqarýǵa shaqyryp turǵandaı.
Kenjehan MATYJANOV,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
