Rýhanııat • 27 Qańtar, 2020

Uly dala órkenıetiniń altyn tuǵyry

92 retkórsetildi

О́tken HH ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń aqyl-oı jetistigi Abaı murasymen ólshenedi. Ol qazaqtyń «óz tizgini óz qolynan ketip», basybaılylyqtyń qamytyn birjola kıip, «árekemen ketken eldiń», rýhanı kúıreı bastaǵan múshkil halin «ýly sııa, ashy tilmen» ashyna jazdy. Qoǵamdaǵy bar taýqymetti «alystan sermep, júrekten terbep, taǵyna jetip qaıyrdy». «Ishi tolǵan ý men órt» bola tursa da úmitsizdikke, toryǵýǵa salynǵan joq, qaıta «synshyl realızm» sheńberin buzyp shyǵyp, ór rýhty optımıst aqynǵa, telegeı teńiz mol bilimdi, ǵulama-danyshpanǵa aınaldy. «Ǵylymdy izdep, dúnıeni kózdep» ár qııaǵa kóz saldy, týǵan dalasynyń danalyǵyn álemdik órkenıettiń ozyq oıymen ushtastyra meńgerip, óz «júreginiń túbine tereń boılady» sodan tapqan «shyn asylyn», «ishi altyn, syrty kúmis sóz jaqsysymen» halqyna bere bildi. Táńiriniń bergen týma talantyn, adamzat danalyǵymen nárlendirip «tolyq adam», hakim Abaı bolyp qalyptasty. Qazaqtyń taýsylmaıtyn sher-qaıǵysyna, boıyna qan júgirtken jan jylýyna, aqıqatyna júginetin ıman tarazysy men ar-uıatyna, únemi alǵa umtyldyryp otyratyn arman-muratyna, parasat bıigine kóterildi. Zamanynan ozyp týyp, el-jurtynyń sheshýi tarqatylmaıtyn «jumbaq adamyna» aınaldy. «Qalyń eli, qazaǵy» sol jumbaqty sheshý jolynda dana aqyn murasymen bir jarym ǵasyr syrlasyp, muńdasyp keledi. Ol – jyl ótken saıyn jańa qyrynan ashylyp, bıikteı túsetin uly dala órkenıetiniń altyn tuǵyry ispettes. Condyqtan aqynnan qalǵan asyl sóz oqyǵan saıyn nurlanyp, ózine degen halyq qumaryn arttyra túsedi. Biz Abaıǵa qanshalyqty qushtarlana den qoısaq, ulttyq rýhymyzdy da sonshalyqty tereń tanı bastaımyz. Búgingi rýhanı jańǵyrýdyń altyn ózegi de osy abaıtanýda ekenine kóz jetkize túskendeımiz. Abaıǵa biz ár kezeńde ártúrli jolmen janasyp otyrdyq. Al búgingi el Táýelsizdiginiń otyz jyldyǵy men dara tulǵanyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda oralýdyń jóni bólek.

 

Mine, osy qarsańda, 2020 jyldyń, Uly Abaı jylynyń Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemelulynyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty ma­qalasymen bastalýy rýhanı, mádenı ómirimizdegi aıta qalarlyq tushym­dy oqıǵa deýge boldy.

Maqalanyń atynyń ózi óte salmaqty júk arqalap turǵandaı. ABAI – HHI ǴASYR – QAZAQSTAN. Memleket basshysy qoǵamdaǵy kúrdeli saýaldarǵa osy úshtaǵan arqyly jaýap izdeıdi. Bul oraıda bir máseleniń basy ashyq. Iаǵnı, bizdiń qazaqstandyq qoǵamnyń maqsat-muraty Abaıdyń aqyl-oıymen, ilimimen, baǵyt-baǵdarymen tolyq úılesedi. Demek, biz HHI ǵasyrda da Abaımen rýhtas­pyz, birgemiz, bútin bitimbiz. Olaı bolsa, Abaı – bizdiń ulttyq kodymyzdyń, memlekettik saıasatymyzdyń, qoǵamdyq ıdeologııamyzdyń altyn tuǵyry. Al endi osy tujyrymdamalyq nıetti qalaı júzege asyrýymyz kerek?! Abaı ıdeıa­syn, uly oıshyl ulaǵatyn kúndelikti ómirimizdiń saltyna qalaı aınaldyramyz?! Mine, Prezıdentti de, barsha qaýymdy da tolǵandyratyn tolǵaýy toqsan taraý másele osy. Sol «toqsan taraýdyń» eń arnaly salasy Abaı murasyn qazir qalaı ıgerýimiz kerek, bolashaqta halyq kádesine qalaı ja­ratýǵa bolady degen saýaldan bas­taý alsa kerek. Prezıdent bul máseleniń bir ońdy bastamasy retinde, ótken jyly Láılim degen búldirshin qyzymyz bas­tap, Memleket basshysy qoldap barsha jurttyń aqyn óleńderin jatqa aıtý estafetasyna belsendi aralasqanyn ónege etip tartady. Árıne, bul Abaıdy tanýǵa serpilis ákelgen ónegeli oqıǵa boldy. Degenmen abaıtaný máselesiniń budan áldeqaıda tereń, asa kúrdeli, úzdiksiz, ǵylymı júıemen júrgiziletin jumys ekenin Prezıdent birneshe taraýǵa jiktep tarata baıandaıdy.

Árıne, ýaqyt ótken saıyn abaı­tanýdyń órisi keńeıip, ádis-tásilderi men tehnologııasy jetildirilip otyrýy tıis. Biz oǵan jańa ǵasyrda tyń kózqaras turǵysynan kelýimiz kerek.

Mine, osy oraıda, Prezıdent maqala­synda aıtylǵan baǵdarlamalyq oılardy naq­tylaı túsýge bolady. Máselen, maqa­ladaǵy «bilim berý salasyn zamanǵa saı damytýymyz kerek» degen oıǵa sáı­kes, Abaı shyǵarmalaryn otbasynda, balabaqshalarda, mektepterde, kolledj­der men joǵarǵy oqý oryndarynda oqy­tý men úıretýdiń jańa qalyptastyrý ádis­temesi kerek. Aqyn shyǵarmalarymen balaýsa kezinen aýyzdanbaǵan urpaq, ýyzǵa ja­rymaǵan tól sııaqty eseıgende rýhanı jarymjandyqqa ushyraıdy. Mereıtoı kezinde ótkiziletin kópshilik is-sharalar óz aldyna, qazir eń aldymen Abaıdy jas urpaq júregine jetkizýdiń keshendi baǵ­dar­lamasyn jasap, ony júıeli túrde júr­gizýdiń naqty tetikterin qa­lyptastyrý kerek. Shyndyǵynda, bul máseleniń qazirgi jaǵ­daıy syn kó­termeıdi. Oǵan qoǵamdyq sarap­tama jasaı otyryp kóz jetkizýge bolady.

Ekinshi úlken másele, Abaıdan qalǵan asyl murany táptishtep jınaqtaý, júıeleý, tekstologııalyq salystyrýlar jasap aqyn shyǵarmalarynyń tolyq akademııalyq basylymyn daıarlap basyp shyǵarý.

Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵy M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń da­ıyndaýymen 1995 jyly aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda 7000 danamen ǵana basylǵan. Qazir jaryq kórgenine 25 jyl bolǵan bul basylym bıblıografııalyq sırek kitaptar qataryna qosyldy.

Uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda osy basylymdy negizge ala otyryp, aqynnyń bizge jetken qoljazbalary men 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte shyqqan, keıinnen M.Áýezovtiń ózi bas bolyp shyǵarǵan tolyq basylymdaryn túgel qamtyp, keńinen salystyrýlar jasap, tereń tekstologııalyq zertteýler júrgizip, aqyn qoljazbalarynyń faksımılesi men transkrıpsııasyn qosa bere otyryp, Abaı shyǵarmalarynyń kóp tomdyq tolyq akademııalyq jınaǵyn ázirlep basyp shyǵarý asa qajet. Ony ázirleýge M.O.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalymdary daıyndyq jumystaryn júrgizý ústinde.

Abaıdyń bıylǵy 175 jyldyq mereıtoıynda abaıtaný burynǵy abaıtanýdan ózgeshe bolýy tıis. Ásirese Abaı dúnıetanymy álemdik aqyl-oı arnasymen keńinen salystyrylyp, táýelsiz kózqaras turǵysynan qaıta saralanýy kerek-aq. Osy oraıda, búgingi gýmanıtarlyq ǵylymda «Abaı jáne Shyǵys», «Abaı jáne din», «Abaı men Alash», «Abaı jáne qoǵam», «Abaı jáne áleýmettik psıhologııa», «Abaı jáne álemdik fılosofııa», «Abaı jáne álemdik órkenıet» degen sııaqty tyń taqyryptar kezegin kútip tur. Demek, abaıtaný ádebıettanýdyń ǵana enshisindegi tar arnadan keshendi keń óriske shyǵýy tıis.

Abaıdyń amanaty – el men jer tutastyǵy, erkindik pen bostandyq, adamnyń rýhanı kemeldigi, «talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym» oılaý, bilim men ǵylym, óner, adaldyq pen ádilettilik, ıman, «eginniń ebin, sharýanyń qyryn tabý», el bıleý taǵy basqa. Sanap taýysa almaıtyn san qyrly Abaı ilimi aıtýǵa ońaı, júzege asýy kúrdeli, sheksiz, shetsiz álem.

Sonyń ishinde, Memleket basshy­sy oıshyldy «Memleket isiniń múd­delesi» sanaı otyryp, Abaı ili­min qazirgi memlekettik saıasatpen tu­tastyra qaraıdy. «Uly aqyn ózi­niń shyǵarmalarynda eldik muratty asqaqtatyp, ult birligin bıiktetti. Ol ádiletti qoǵam qurý ıdeıasyn kótergen. Demek, Abaıdyń kózqarastary HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan qoǵamy jáne onyń bereke-birligi úshin asa qundy. Hakim Abaıdyń ustanymdary órkenıetti memleket qaǵıdalarymen úndesedi. Zań ústemdigi, bıliktiń ashyqtyǵy men halyq aldynda esep berýi joǵary deńgeıde bolyp, memleket isine azamattyq qoǵam ókilderi belsene aralasqan jaǵdaıda ǵana ádilettilik berik ornyǵady», degen oıdyń astarynda búgingi bıliktiń erekshe qaperge alyp, kúndelikti qyzmetiniń baǵyt-baǵdaryna aınaldyratyn Abaı­dyń asyl muraty jatyr. Demek, Abaı gýmanızmine qazirgi memleket qyz­metindegiler erekshe den qoıýy tıis.

Abaı – ulttyq bolmysymyzdyń bıigi, búgingi rýhanı jańǵyrýdyń nárli bulaǵy, keleshegimizdiń adastyrmas temirqazyǵy. Maqalada Abaıdyń «Jańa qoǵamnyń janashyry» retinde kórinýi de jarasymdy jańa oı deýge bolady. Bul oraıda, avtor jańa qoǵam damýynyń altyn ózegi retinde Abaıdyń «Tolyq adam» tujyrymdamasyn kóldeneń tartady. «Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııa­sy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek», dep esepteıdi.

Abaıdyń «tolyq adam» ıdeıasyndaǵy qaperge alatyn asyl oıdyń biri: Abaıdyń yntymaqty, birlikti, ba­ýyrlastyqty tý etip kóterýi. «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos», degen aqyn sóziniń astarynda qanshama tereńdik jatyr. Memleket birtutas bolýy úshin qazaq áýeli ózi birtutas bolýy shart. Bir ıdeıaǵa uıyp, tutas halyq bolyp qalyptasýy qajet. Osydan kelip Abaıdyń «Adamzattyń bárin súı baýy­rym dep» atalatyn ekinshi ǵalamdyq ıdeıa­sy shyǵady. Ol úshin adamǵa óz múddesin adamzattyń múddesimen bir deńgeıde qoıa biletindeı úlken, bıik parasat kerek. Osy turǵydan kelgende, Abaıdyń «tolyq adam» ilimi bir-birimen keshendi túrde baılanysyp jatqan tutas júıeli ilim ekenin kórýge bolady.

Abaı taǵylymy – adamzat aqyl-oıyna qosylǵan qazaqy dúnıetanymnyń arnaly salasy. Bul – qazaq mádenıetiniń eshkimmen enshilespeıtin tól qubylysy. Uly dala tósinde týǵan osy tóltýma aqyl-oı telegeıi álem nazaryn ázirge ózine aýdarta qoıǵan joq. Dúnıeniń nazaryn Abaıǵa, qazaqqa aýdarýdyń birden-bir negizi aldymen ony ózimizdiń tanýy­myz. Abaı ilimin ómirimizdiń saltyna, tirligimizdiń mánine aınaldyryp, ulttyq rýhymyzdy shyrqaý bıikke kótere alsaq, álem nazarynyń Uly dala tósine eriksiz burylatynyna kúmán joq.

Álemge ózimizdi Abaıdy tanı otyryp tanytamyz. Abaı mereıtoıy osy uly murat jolyndaǵy belesti kezeń bolmaq. Abaı jylynyń alǵashqy aıynda jarııalanǵan Memleket basshysynyń baǵdarlamalyq maqalasy osy maqsat jolynda jumyla jumys atqarýǵa shaqyryp turǵandaı.

 

 Kenjehan MATYJANOV,

 M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory

Sońǵy jańalyqtar

Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa...

Aımaqtar • Búgin, 12:38

Negizgi uǵymdar júıelenedi

Saıasat • Búgin, 08:43

Tıimdi dıologqa jol ashady

Saıasat • Búgin, 08:37

Qoǵam múddesin oılaǵan qujat

Saıasat • Búgin, 08:33

Jarysty 8 júldemen aıaqtady

Sport • Búgin, 08:29

Aqpannyń borany ashýly

Aımaqtar • Búgin, 08:26

О́tken ǵasyr órnegi

Tanym • Búgin, 08:25

Úshinshi ret fınalda jeńildi

Tennıs • Búgin, 08:24

Jas ǵalymdardyń aımaqtyq semınary

Qoǵam • Búgin, 08:18

Sóz soıyl №89

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Shahar shyraıyn shaǵyn bıznes ashady

Aımaqtar • Búgin, 08:01

10 jyl sýbsıdııalanǵan salanyń jyry

Ekonomıka • Búgin, 07:53

Jemisten chıps jasaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sózdiń quny men qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Baǵany aýyzdyqtaýdyń amaly

Úkimet • Búgin, 07:44

Telearna jumysynyń esebi tyńdaldy

Qoǵam • Búgin, 07:36

Maqamy máshhúr Mańǵystaý

Aımaqtar • Búgin, 07:26

Saıat atynyń syny men baby

Qoǵam • Búgin, 07:23

Qalamy semser serke edi

Tanym • Búgin, 07:20

Reıtıngtegi ornyn saqtap qaldy

Fýtbol • Búgin, 07:17

О́zi de, sózi de sulý

Rýhanııat • Búgin, 07:15

О́ner aıdynynda sáýlelengen jumaq ólke

Rýhanııat • Búgin, 07:07

Uqsas jańalyqtar