Álem • 27 Qańtar, 2020

Ulybrıtanııa Eýropalyq odaqpen «qoshtasty»

43 retkórsetildi

«Breksıttiń» jyry biter emes. Kúni keshe Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Borıs Djonson Eýropalyq odaqtan shyǵý jónindegi kelisimge qol qoıdy. Atalǵan qujat buǵan deıin EO tarapynan bekitilip, Tumandy Albıonǵa joldanǵan-tuǵyn.

«Breksıtpen» basy qatqan Borıs myr­zanyń aqyry júzinde kúlki oınady desek artyq aıtqandyq emes. «Daýnıng strıt» taratqan sýrette B.Djonson jyly jymıyp, qol qoıyp otyrǵan sáti beı­­ne­lengen. Osy tarıhı sátke qatysty pikir bildirgen premer-mınıstr «el ta­rı­­hyndaǵy tańǵajaıyp sát» dep baǵa berdi.

Gazetimizdiń buǵan deıingi nómir­le­rinde Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaq­tan shyǵýy jóninde birneshe ret jaz­dyq. Qysqa qaıyrsaq, 2016 jyly Tumandy Albıonda osyǵan qatysty jal­pyha­lyq­tyq referendým ótip, kári qur­lyq­pen qoshtasýdy ańsaıtyndar basym shyqqan-dy. Alaıda daýys berý máseleni sheshýdiń ornyna, kóptegen túıtkildiń shetin qyltıtty. Ásirese, Eýro­odaq­tan shyqqannan keıingi jaǵdaı kóp talqylandy. Máselen, Soltústik Irlan­dııa men Irlandııa arasyndaǵy sheka­ra, odaqpen qoshtasqany úshin tóle­ne­tin aıyppul sekildi suraqtar Eýropa saıasatkerleriniń basyn qatyryp keledi.

Referendýmnan keıin el tizginin qolyna alǵan Tereza Meı de Brıýsselmen kelise almaı, qyzmetinen bas tartqan. Sodan keıin premer kreslosyna jaı­ǵa­sqan B.Djonson elde parlamenttik saılaý ótkizdi. Daýys berý nátıjesi bo­ıynsha ony qoldaıtyndar basym tús­ken. Osy­laısha, Londonnyń eks-meri óz maq­satyn oryndaýǵa túbegeıli kiristi.

Aıtpaqshy, Brıýsseldegi atqa­mi­ner­lermen basy pispegen Brıtanııa basshy­la­ry «Breksıt» merzimin birneshe ret uzartty. Mejeli ýaqytta túk tyndyra almaǵan aǵylshyndar Eýropalyq odaq­tyń astanasy Brıýsselden 2020 jylǵy 31 qańtarǵa deıin mursat suraǵan.

Áne-mine degenshe qańtar aıaqtalyp, EO ekijaqty kelisimge enjarlyqpen qol qoıdy. Ulybrıtanııa premer-mınıstri osyǵan qaramastan qýanyshyn jasyra alǵan joq. B.Djonsonnyń aıtýynsha, «Breksıt» jónindegi qujattyń resmı bekitilýi birneshe jylǵa sozylǵan daýǵa núkte qoımaq.

«Endi biz derbes memleket retinde áreket etip, qoǵamdyq qyz­met­ti jaq­sar­­týǵa, tańǵajaıyp Uly­brı­ta­nııa­nyń túk­pir-túkpirine múmkindik berip, damýy­na nazar aýdaramyz. Eýropalyq odaq­pen dos ári táýelsiz el retinde irgesi berik qarym-qatynas ornatamyz», dedi prem­er-mınıstr qujatqa qol qoıǵan­nan keıin.

«Breksıt» kelisimine qol qoıýǵa Brıýs­sel sheneýnikteriniń ynta tanyt­pa­­ǵanyn aıttyq. Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla von der Leıen men Eýropalyq keńes tóraǵasy Charlz Maıkl qujatty Londonǵa jóneltkennen keıin pikir bildirýge qulyqsyz boldy. Von der Leıen hanym týıtterdegi paraq­shasyna «Charlz Maıkl ekeýmiz Uly­brıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵý jónindegi qujatqa qol qoıdyq. Ony ratıfıkasııalaý Eýropalyq parla­ment­tiń enshisinde» dep jazsa, M.Charlz «Má­se­le­ler ózgeretini sózsiz, áıtse de bizdiń dostyǵymyz úzilmeıdi. Áriptes ári odaq­tas retinde tarıhtyń jańa paraǵyn ashamyz» dep qysqa qaıyrdy.

Kári qurlyqty áýre-sarsańǵa sal­ǵan kelisimge qol qoıyldy, áıteýir. Onyń zańdy kúshine enýi úshin Eýro­pa­lyq parlamenttiń maquldaýy men Ulybrıtanııa patshaıymynyń bekitýi qajet. 600 bettik qujatta azamattardyń quqyqtary, Tumandy Albıon tóleýi tıis 33 mıllıard fýnt-sterlıng mindetteme, Irlandııa shekarasy sekildi máseleler egjeı-tegjeıli qarastyrylǵan.

Osylaısha, 4 jylǵa sozylǵan «Brek­sıt» máselesi bitýge taıap qaldy. 31 qańtar kúni Ulybrıtanııa resmı túrde Eýropalyq odaqtan shyqpaq. Degenmen, Ulybrıtanııa kári qurlyqtan birjola qol úzdi dep aıtýǵa áli erte. Birinshiden, bıylǵy 31 jeltoqsanǵa deıingi ýaqyt «tranzıttik merzim» sanalady. Túsinikti tilmen aıtsaq, eshteńe aıtarlyqtaı ózgermeıdi. Tek Brıtanııa basshylary Brıýsseldegi jıyndarǵa burynǵydaı qatyspaıdy.

Biraq Borıs myrza bastaǵan aǵylshyn atqaminerleri qarap otyrmaq emes. Osy ýaqyt aralyǵynda kóptegen kelisimderdi birjaqty sheship alýy tıis. Máselen, Irlandııa shekarasy, Eýropalyq odaqqa kiretin elder azamattarynyń quqyǵy, tólemaqynyń naqty somasy áli de tolyq sheshilgen joq.

2021 jyldan bastap kóp nárse ózgermek. Ásirese, Irlandııa men Sol­tús­tik Irlandııa arasyndaǵy shekara máselesi áli de talqylaýdy qajet etedi. Keı sarapshylar «Breksıt» eki el­diń taǵdyryna qaýip tóndirýi múmkin dep esepteıdi. Esterińizde bolsa, XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Irlandııa araly tynyshsyz edi. Irlandııanyń birigýin qoldap, brıtanııalyq bas­qa­rýdy toqtatýǵa qarsylar men Uly­br­ıtanııany qoldaıtyndar arasynda qarýly qaqtyǵys jıi bolatyn. Shıe­le­nis­ti retteý úshin 1998 jyly Belfast kelisimi jasaldy. Soǵan sáıkes, eki tarap ta qarýyn tastap, 30 jylǵa sozylǵan teketireske núkte qoıyldy.

«Breksıttiń» resmı aıaqtalýymen ótken ǵasyrdyń enshisinde qalǵan qaqtyǵys qaıta bastala ma degen qaýip bar. О́ıtkeni Tumandy Albıondy úreıde ustaǵan Irlandııa respýblıkashylar áskeri (IRA) taraǵanymen, onyń músheleri eshqaıda ketken joq. Olardyń keıbiri sýyq qarýlaryn jasyryp qalǵany buqaralyq aqparat quraly betine ara-tura shyǵyp turady. Onyń ústine, qarýyn tárkilegenmen, soǵys ónerine mashyqtanǵan adamnyń áskerde úırengenin umyta qoıýy ekitalaı. Iаǵnı, alda-jalda Irlandııada qaıta qaqtyǵys týa qalsa, IRA-nyń qaıta toptasýy ábden múmkin.

Shekara máselesi munymen bitpeıdi. Irlandııa men Soltústik Irlandııa túıisken jerde kóptegen aýyldar bar. Mysaly, shekarada ornalasqan bir eldi mekenniń brıtanııalyq jaǵy Belký, al ırlandııalyq jaǵy Bleklaıon aýyly dep atalady. Eki ortany Belký ózeni bólip jatyr. Aýyldyń turǵyndary da kóp emes. Belkýde bes júzge jýyq, Blek­laıonda úsh júzge jýyq adam bar. Eki memleketke tıesili ekenine qa­ra­mastan, halyqtyń «aýyly aralas, qoıy qoralas». Eldi mekendegi jalǵyz et dúkeni ırlandııalyq tarapta ornalasqan. Al shashtaraz, sharýashylyq dúkeni Ulybrıtanııa aýmaǵynda tur. Aıta berseńiz, mundaı mysaldar jetip-artylady.

Sheshimin tappaǵan taǵy bir másele – Irlandııa men Soltústik Irlandııaǵa keletin taýarlardy kedendik rásimdeý. Eýropalyq odaqtyń basqa elderinen ákelingen taýarlarǵa Ulybrıtanııanyń baj salyǵy salyna ma? Álde, Dúnıe­jú­zilik saýda uıymynyń bekitken ere­je­leri qoldanyla ma? Bul da áli basy ashyq tur.

EO azamattarynyń quqyǵy da áli talqylaýdy qajet etedi. Atalǵan qu­jat­qa sáıkes, odaq quramyna kiretin mem­leketterdiń turǵyndary uıymǵa múshe elderdiń aýmaǵynda erkin júrip-turýǵa, kóship-qonýǵa, jumys isteýge quqyly. 2021 jyldan keıin Tumandy Albıondaǵy eýropalyqtar men kári qurlyqtaǵy aǵylshyndardyń jaǵdaıy qalaı bolmaq? Burynǵydaı emin-erkin júre bere me, álde arnaıy vıza ázirletýi kerek pe? EO quramyndaǵy bir elde jumys istep, basqa memlekette zeınetke shyqqandar zeınetaqyny qalaı alady?

Aıta berseńiz, mundaı másele óte kóp. Qysqasy, «Breksıttiń» resmı aıaq­ta­lýy­na sanaýly kún qalsa da, áli sheshil­megen daý shash etekten.

 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar