Qoǵam • 27 Qańtar, 2020

Býllıng qurbany – jasóspirimder

410 retkórsetildi

11-15 jastaǵy árbir besinshi qazaqstandyq jasóspirim aı saıyn býllıngtiń qurbany nemese qatysýshysy bolady. Oǵan qatysý uldar arasynda kóbirek taralǵan.

Búginde býllıng álem mektep­te­rinde keńinen taralyp otyr. Býllıng sózi aǵylshyn tiliniń bully, ıaǵnı qorqytý uǵymyn beredi. Bul fızıkalyq agressııa­ny ǵana emes, psıhologııalyq qysym, qorqytý, tartyp alý, qorlaý degendi bildiredi. Mundaı teris áreketter fızıkalyq baılanys, sózder nemese basqa da ádister túrinde bolýy múmkin. Mysaly, bet kórinisin ózgertý nemese ádepsiz qımyl, sondaı-aq býllıngtiń qurbanyn toptan, qaýymdastyqtan ádeıi shyǵaryp tastaýǵa umtylý.

Bir jyldan asa ýaqyt buryn elimizdegi Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń «Mektep jasyndaǵy bala­lar­dyń densaýlyqqa qatysty mi­nez-qulqy» («Health be­ha­vi­our in school-aged chil­dren») ta­­qyrybyndaǵy zertteý to­by jasóspirimder ara­syn­da­ǵy densaýlyq pen ál-aýqat kór­set­kish­terin zerdeleý maq­sa­tyn­da qazaqstandyq oqý­­shylar ara­synda saýaldama júr­­gizdi. Zert­teý toby mundaı kór­­set­kish­terdi ár 4 jyl saıyn jı­nap zertteıdi.

Mek­tep oqýshylaryna saýal­dama júrgizý barysynda, soń­ǵy eki aıda olardyń býllıngke nemese kıberbýllıngke qanshalyqty jıi qatysqanyn, ózderi onyń qurbandaryna aınalǵany jaıly suraqtar qo­ıyl­dy. DSUO zertteý toby ǵa­lymdarynyń aı­týynsha, býl­lıng qurbandarynyń da, qa­ty­sýshylarynyń da ilespe jáne bolashaqta psıhıkalyq den­saý­lyq­qa baılanysty problemalary bar. Belgili bolǵandaı, 11-15 jastaǵy jasóspirimderdiń 17%-y mektepte aıyna bir ne­­mese birneshe ret býllıng qur­bany bolǵan. Bul rette aýyl­dyq­tar­men salystyrǵanda qala oqý­shy­lary jıi zardap shegetinin aıta ketken abzal. Uldar men qyzdar arasynda býllıngtiń taralýy 15 jasqa jaqyndaǵanda azaıady.

Mektepte basqa adamdardyń býllıngine aıyna bir nemese birneshe ret 11-15 jastaǵy jas­ósp­irimderdiń 20%-y qatysty. Osy minez-qulyqtyń taralýy 11 jáne 13 jastaǵy er balalar arasynda eń joǵary kórsetkishke ıe eken. Sonymen qatar jańa tehnologııalardy damytýmen jáne áleýmettik jelilerdi tanymal etýmen býllıngtiń jańa túri kıberbýllıng paıda boldy.

Kıberbýllıng mysaldary­na qorlaý habarlamalaryn ji­be­rý (mátin nemese ınternet arqyly), áleýmettik jelilerde ele­meýshilik pikirlerdi jarııalaý, kemsitý fo­tosýretterin ornalastyrý, son­daı-aq elektrondy nysanda bireýdi qorqytý jatady.

Kıberbýllıng depressııa, úreı, ózin-ózi tómen baǵalaý, emo­sıo­naldyq buzylýlar, psıho­bel­­sendi zattardy qoldaný jáne sýı­sıdtik minez-qulyq sı­ıa­q­­ty psıhıkalyq densaýlyq pen kúr­deli problemalardy da­­mytýǵa yqpal ete otyryp, jas­ós­pirim­der­diń densaýlyǵyna teris áser etedi. Búginde 11-15 jastaǵy jas­­óspirimderdiń 12%-y kem de­gende bir ret nemese odan da kóp kıberbýllıngke ushyraǵany bel­gi­li boldy.

Kem degende bir ret basqa adam­dardy kıberbýllıng qur­ba­ny etýge jasóspirimderdiń 11%-y qatysqan. Aıta keterligi, mun­daı minez-qulyq uldar arasynda keń taralǵan.

Ǵalymdardyń pikirinshe, býl­lıngti mektep deńgeıinde tó­men­de­tý sharalary býl­lıng­tiń aldyn alý boıynsha baǵ­dar­lamalardy en­gi­zýdi, ata-ana­lardy tartýdy, tár­­tiptik ádis­ter­di qoldanýdy, mek­­tep­tegi áleý­mettik ahýaldy jaq­sartýdy, bala­lardy qadaǵa­laý­­dy qamtıdy.

Ulttyq deńgeıde keshendi stra­­tegııalar men aldyn alý baǵ­dar­lamalary, joǵary aqpa­rat­tan­­dyrý, sondaı-aq býllıng pen kı­berbýllıng qurbandaryna qol­daý kórsetý qyzmetin damytý ma­ńyzdy.

DSUO zertteý toby ǵa­lym­da­rynyń pikirinshe, zorlyq-zomby­lyqtyń aldyn alý jáne den­saý­lyq saqtaý qyzmetteriniń óza­ra is-qımylyn jaqsartý jáne ­zor­lyq-zombylyqqa qatysty qol­da­nystaǵy zańdardy baǵalaý býl­lıng pen kıberbýllıngke qarsy kú­restiń negizgi quramdas bóligi sa­nalady.

Sońǵy jańalyqtar

Kitaphana kóbeıgen elde qylmys azaıady

Ádebıet • Búgin, 15:14

Zańsyz qarý-jaraq satqandar sottaldy

Qoǵam • Búgin, 12:50

Igerilgen ınvestısııanyń ıgiligi

Aımaqtar • Búgin, 12:37

Taraz: Bilim oshaǵyndaǵy zańsyzdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Abaıdyń dombyrasy qandaı bolǵan?

Abaı • Búgin, 11:09

Halyqaralyq jıynǵa qatysty

Saıasat • Búgin, 08:15

Jańa kodeks jobasyn talqylady

Saıasat • Búgin, 08:12

Shetelge shyqpaýǵa keńes berdi

Qoǵam • Búgin, 08:04

Saýdakenttiń sharýalary saqadaı saı

Ekonomıka • Búgin, 08:02

«Qarjy pıramıdalary» qaıtyp keldi me?

Ekonomıka • Búgin, 08:01

Depýtattar on bir usynys ázirledi

Parlament • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar