Rýhanııat • 02 Aqpan, 2020

Maǵaýın mıfi

2871 retkórsetildi

Bir nemis fılosofy mıfti oıanar aldynda kórgen túske balaǵan eken. Taǵy bir danyshpan mıftiń bizge keregi shyndyqpen qanshalyqty sáıkes kelýi emes, onyń mazmuny degen sóz qaldyrypty. Sonymen birge qoǵamda «Ana mıf shyn ba, myna mıf ótirik pe?» degen suraq únemi aldymyzdan shyǵyp otyrady. Demek belgili bir shamada mıftiń shyndyqpen shekteser tustary da bar.

Qazaq qoǵamynda mıfke aınalǵan tulǵalar bálkim Álkeı Marǵulan bolar, múmkin Baýyrjan Momyshuly shyǵar. Olar­dan basqa da tóńireginde túrli mıf qalyptasqan biraz tulǵalardy ataýǵa bolady. Ataqty «alpysynshy jylǵylar» da ońaı emes. Solardyń dúmdisi Muhtar Ma­ǵaýın ekenin aıtsaq, eshkim talasa qoımas.

Barlyǵy «Muhtar Maǵaýın jyraýlar tarıhyn úsh ǵasyr aryǵa jyljytty» degen áńgimeden bastaldy. Jyraýlar tarıhy odan soń bes ǵasyrǵa, odan keıin arǵy-bergisin qosqanda tipti jeti ǵasyrǵa, odan da ári este joq eski zamanǵa qaraı ke­rýen tartty. Jaryq dúnıedegi, sonyń ishinde qazaq halqynyń ómirinde de aqıqat shyndyqtyń bári mıften bastalatynyna bul da bir mysal.

Biraq osy jyraýlar tarıhynyń bá­riniń temirqazyǵy Muhtar Maǵaýın­niń 1968 jyly baspa júzin kórgen «Qo­­byz saryny» atty kitaby bolyp qal­dy. Mo­ıyndaǵysy kelmegenderge ja­zýshynyń ózi kesimdi sózin aıtqan: «Shalkıizdi, Qaz­tý­ǵan, Dospambetti, qazaq handyǵy keze­ńin­degi uly jyraýlar poezııasyn men ash­tym, endi meniń atymmen áıgi bolýy kerek».

Muhtar Maǵaýın týraly birinshi mıf osylaı týdy. Ol bizdiń kóz aldymyzǵa handar dáýirindegi jyraýlar ortasynan jaryp shyqqan jarshydaı elesteıtin. Bul mıfti halyq qalyptastyrdy ma, álde Maǵaýınniń ózi qalyptastyrdy ma, má­sele onda emes. Qazirgi zamannyń Qos­oba­sy – saıt jelilerindegi aty-jónin ja­syrǵan kommentshilerdiń talqysyna salyp kep jiberseńiz, eki tarabyn da qoldaı ketetinder jetip artylady.

Bizdiń áýelgi mindetimiz – osy birinshi mıftiń basyn ashý. Birde jasy jetpistegi Serik Negımovtiń arhıvten júregi keý­desine syımaı alqyldap kele jatqanyn kórdim. «Bir keremet jańalyq taptym, biraq paraqtar bir-birine jabysyp qa­lypty, osyǵan deıin betin eshkim ash­paǵan eken», dedi. О́zi etsheń adam boı-boı bop terlep, bet álpeti kógistene diril­dep, tap­qan jańalyǵyn kimge aıtaryn bilmeı alaburtqan ǵalym áli bastyqpaǵan jas jigitten beter!

Syrt kózge tosyn áser etetin bul kep­ti alpys alty, alpys jetinshi jyldary arhıv aqtarǵan jıyrmanyń altaý-je­teýindegi tapaltaq jigittiń basyna kó­shirip kórińizshi. Kóne jınaqtan Shal­kıizdiń óleńin taýyp alǵandaǵy Ma­ǵaýınniń kúıin oısha elestetińiz endi – «Bir sát me­niń demim bitip qalǵandaı boldy» deıdi. Al endi kópten izdegen «Qaz­týǵan Súıinishuly» degen jazýǵa tó­tennen tap kelgende basyna túsken hal­di qarańyz – «Eski betterdiń biriniń bel ortasynan asqan kezde dir ete tústim» depti.

Ol osylaı on eki jyraýdy jaryqqa qaıta shyǵardy. «Uzaq zaman, aýmaly ǵasyrlar iriktegen on eki asqar tulǵanyń bas-aıaǵyn baıyptadym». Men de «Qobyz saryny» men «Aldaspannan» sanap shyq­tym, artyq-kemi joq on eki eken: Qaz­týǵan jyraý Súıinishuly, Asan qaıǵy Sábıt­uly, Dospambet jyraý, Shal­kıiz jyraý Tilenshiuly, Jıembet jyraý Bor­toǵashuly, Marǵasqa jyraý, Aqtam­berdi jyraý Saryuly, Tátiqara aqyn, Úmbeteı jyraý Tileýuly, Buqar jyraý Qalqamanuly, Kótesh aqyn, Shal aqyn Qulekeuly. Maǵaýın osy atalǵan jyraýlardyń ólmes murasyn qalyń shań basqan arhıvten arshyp alyp, Qazaq handyǵy dáýirine óshpes rýh darytty.

Mine, sodan bastap Muhtar Maǵaýın degen esim-soı da dýaly aýyz ben ýáli sóz­diń nysanasyna ilikti. Sol kezde ol bar-joǵy jıyrma segiz-aq jasta bolatyn. Odan soń basqa eshteńe jazbasa da tarıhta qala­tynyna esh kúmán joq. Tipti sol jasynda ómirden ótip ketse, qazaq aspanynan aǵyp túsken taǵy bir juldyz atanary bek múmkin edi. Rýhanı orta onsyz da joǵary ba­ǵalaǵan sol eńbek, jazýshynyń elý segiz ja­synda «Men» atty roman-hamsasy shyq­qannan keıin birjola mıfke aınaldy. Qalaı?!.

«Qobyz sarynyndaǵy» zar men «Al­daspandaǵy» sherden aspan tóńkeriledi.Bul kitaptardyń jaryqqa shyǵý hıkaıasy da sol zar men sherden bir kem emes. Birinshisi, búkil Ádebıet ınstıtýty eskishe hat tany­maıdy. Ekinshisi, tal­qylaýǵa qatysqan ǵa­lymdarda bul taqyrypqa degen túp atasy bımaǵlum óshpendilik bar. Úshinshisi, kedeılerdiń ókimetine shetinen el bastaǵan, qol bas­taǵan, alqaly jıynda bılik aıtqan baı-shonjarlardan shyqqan jyraýlardyń túkke de keregi joq. Tórtinshisi, kóne jyrlardan saıası qate izdegen qyraǵy partııa qaıratkerleri de ońaı-ospaq adamdar emes. Qala berdi, ekiniń biri: «Sen «Aldaspandy» shyǵarǵansyń!» – ıaǵnı, senimsiz, kúmándi adamsyń dep kózge shuqyǵysy kelip tura­tyn boldy».

Birinshi mıf – osy. Jalpy, kez kelgen jazýshyǵa shyǵarmasyna tyıym salynsa, odan asqan baqyt joq. Biraq shyǵarma soǵan tatı ma, tatymaı ma, ony ýaqyt kór­setedi. Keńes zamanynda partııalyq synǵa ushyraǵan, baspahanada betteri qyrqylǵan, aman qalǵandary jasyryn túrde taraǵan kitaptardyń arasynda «Aldaspannyń» ańyzy uzaqqa ketti. Bul kitap onyń zatyn da kemel qyldy, atyn da dańqqa keneltti. Eger jyraýlar tarıhyn úsh ǵasyrǵa ári jyljytpasa, Muhtar Maǵaýın qandaı tulǵa bolar edi?

Oǵan jazýshynyń úlken shyǵar­mashy­lyq emosııa ústinde otyryp ózi bergen baǵa óte qatal. «Shalkıiz, Dospambet, Qaz­týǵan, odan soń Buqar jyraýlar bolmasa, jurt bilgen Muhtar Maǵaýın degen jazýshy da bolmas edi, shamaly órnegi, shekteýli órisi, tapaltaq turǵysy bar, jabaıy jazarmannyń qataryn toltyrar edik». Muny oqyǵanda ol týraly birinshi mıf seıilip sala bergendeı bolady. Biraq ańyz onymen bitken joq.

Sebebi bári aldyn ala aqyldy baspen qurǵan josparmen kele jatyr. Bul jerde aıtsa nanǵysyz, ómirde bolmasa sengisiz jaǵ­daıattar bar. Onyń basyndaǵydaı je­tistikke josparsyz jetý esh múmkin emes. Bertinde jaryq kórgen qazaq tarıhy týraly kitap jazýdy jıyrma jasynda ishke túıip qoıǵany da bir qyzyq derek. Jıyrma bes jasynda aspırantýra bitiretini, jıyrma segiz jasynda «Qobyz saryny» monografııasymen ǵulamalyqqa qadam basatyny, otyz jasynda ǵylymdy talaq etip tastap ketetini, bári de aldyn ala jasalǵan josparda túzilgen.

Maǵan senbeseńiz, «Mendi» oqyńyz. О́ziniń jazýynsha «Shyn fanatık ultshyl, uly ustaz Beısembaı Kenjebaevtan» tap­syrma alyp turyp, onyń ıyǵynan asa qa­raýǵa qandaı shákirttiń dáti barady. Ol jáne jazýshynyń kámelettik jastan jańa asqan stýdenttik shaǵy kó­rinedi. «Ýnıversıtetti bitirgen soń, as­pırantýraǵa alyp qalam, qazaq handyǵy dá­ýirindegi ádebıetti zertteısiń, daıyndala ber», – depti uly ustaz. Odan keıingi: «Men daıyn­daldym, bolashaq ǵy­lymı jumystarǵa ǵana emes, úlken jazýshylyqqa», – degen sóılemge lep bel­gisin qoıǵyńyz kelip, qolyńyz júgi­rip-aq ketedi.

Jazýshynyń ómirinde mundaı jospar­dyń bolǵany «Men» ǵumyrnamalyq roman-hamsasynda taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan. Tipti onyń josparyna «Jigit aǵasy jasyna jetpeı úzilip ketetin shy­ǵarmyn» degen oı da kedergi bola almaǵan. «Ol kezde men jıyrma segiz, jıyr­ma toǵyz jastan aspaımyn deýshi edim» deıdi ózi. Onyń oıyndaǵy bul jas «Qobyz sarynynyń» jaryq kó­rýimen sáıkes keledi. Joǵaryda «sol jasynda ólip ketse, qazaq aspanynan aǵyp tús­ken bir juldyz atanar edi» degenimiz – sodan.

Biraq onyń alǵa qoıǵan jańa óris – «jazýshylyq eńbek turǵysynda sonshama zor – qyryq jyldyq naqty jos­pary» da bolǵan. «Alasapyran» romany sol jospardyń ishinde, aspırant kezinde-aq oılastyrylǵany nege turady. Basqasy basqa, qolyna qalam ustaǵan aqyn-jazýshylardyń arasynan taǵdyryma ne jazypty eken, qansha jyl ómir súredi ekem dep, alaqanyna kim shuqshıyp qarapty deısiz. «Meniń alaqanymdaǵy ómir syzyǵy tym qysqa, bas barmaqtyń bulshyǵyna qaraı qysqa tartyp, keltesinen úziledi eken», – deıdi Muhtar Maǵaýın. Soǵan sengeni sonsha, «Qazir oılaımyn, múmkin maǵan áýelde berilgen jas – sol, ózim sha­malaǵan jıyr­ma segiz-jıyrma toǵyz shyǵar», – deıdi taǵy da.

Endi mynaǵan qarańyz. Ol óz jospary boıynsha áli elý jyl ǵumyr keshýge tıis, aldaǵy qıyn ister men aýyr kúresterde jeńilmes úshin, densaýlyǵy da myqty bolmasa bolmaıdy.

Ol úshin ne isteý kerek? Qazaqtyń jastary keshe de, búgin de eskere bermeıtin, ár­kimge sabaq bolatyn sóz osy arada aı­ty­lady. Ýnıversıtettiń tórtinshi kýr­synda oqıtyn jıyrma bir jastaǵy stý­dent asqazanyn bir qabyndyryp alǵan­nan keıin temirdeı tártipke kóshipti: «Sultanmahmuttyń, Shoqannyń, taǵy bas­­qa da uly daryndardyń kelte taǵdyry kópke málim – ózimdi ózim qatty kútetin boldym. Asty mezgilimen, dámdep, talǵap, nárli, qymbatynan ishetin boldym. Tańer­teń ash qarynǵa, keshke tósekke jatarda eki-úsh qasyqtan taza bal jeımin. Qansha tyǵyz júrsem de segiz-toǵyz saǵattan uıyq­taımyn»...

Osydan keıin men bul kisi jasy ul­ǵaıǵan shaǵynda shetelde turýdy da bu­rynnan-aq josparlap qoıǵan eken-aý degen oıǵa keldim. Ol otyzǵa jetpeı ólermin dep Sultanmahmutqa bir uqsaǵysy kelse, kıim kıisi men júris-turysy jaǵynan ómirin Eýropada ótkizgen Mustafa Shoqaıǵa eki uqsaǵysy kelgen tárizdi. Adamnyń ishki jan dúnıesi syrt­qy bol­mysynan kórinis tabatyny ras bol­sa, buǵan ımandaı sene berýińizge bolady.

Ol ishki jan dúnıesimen de, syrtqy keskin-kelbetimen de úlken ákesin isti, óz ákesin sotty qylǵan keńes adamyna esh uq­saǵysy kelgen joq. Onyń osy bol­mysy «Qazaq handyǵy dáýirindegi jyraýlar tarıhyn úsh ǵasyrǵa jyljytty», «bes ǵa­syr­dy jyrlatty» degen taqyryptarmen tań­­balanǵan birinshi mıfpen úılese ketip tur.

Jazýshy jan tereńindegi bul syrdy postmodernıstik tásilmen: «Áýletimizde úsh adam atylǵan, áldeneshe azamat ja­laǵa ketken, qanshama jan meshin jylǵy ashtyqta qurban sháıit, sonyń bári es bil­gennen oıymda, kóz ashqannan kó­­kiregimde turǵan, menen sherli, menen zarly, menen qaıǵyly kim boldy eken», dep beredi. О́z qaıǵysyn ult qaı­ǵysy, ult qaıǵysyn óz qaıǵysy etip shen­destire kór­setedi. Qara sózben jazǵan sóıle­miniń so­ńy ózi jatqa soǵatyn joryq jyr­lary­nyń qaıyrymyna uqsaı ketkeni de tegin emes.

Ádette birinshi mıfti adam ózi jasaı­dy. Ekinshi, úshinshi, odan sońǵy mıf­tiń bári halyqtiki. Sol halyqtyń oıyn­sha onyń kórkem shyǵarmalary da áldeqan­daı bir qarsylyqqa ushyraýǵa tıis sekildi. Jıyrma tórt jasynda jazǵan «Kesh­qu­rym» atty alǵashqy áń­gimesi «Juldyz» jýrnalyna ótpeı-ót­peı zorǵa ótip, keıin bú­kilodaqtyq «Ogo­nek» jýrnalynan syı­lyq alyp qana juldyzy janypty. Biraq basqa áń­gime, povest, romandary úlken synǵa ushy­raǵanyn kórgemiz de, estigemiz de joq. Alaıda, jazýshynyń ózi alǵash tórt-bes kórkem kitap shyǵarǵanyn, sonyń bir de bireýine resenzııa jarııalan­baǵanyn aıtady. «Arhıv hıkaıasy» atty shyǵarmasynyń orys tilinde shyqqan qazaq ja­zýshylarynyń tańdaýly áńgime­leriniń jınaǵyna qaraýlyqpen kirgizil­meı qalǵanyn jazady.

Bir ǵana «Arhıv hıkaıasy» áńgimesine jeke toqtalsaq, onyń da izinen kishigirim ańyz ergen týyndy bolǵanyna ózimiz de kýámiz. Arhıvke basymen jutylyp ketken ǵa­lymdardyń arasynda «arhıv aýrýy» degen túsinik bar. Maǵaýınniń óziniń de ar­hıvte ótkizgen jyldary soǵan keledi. Tap­qan jańalyǵyn bireý bilip qoıa ma dep kú­diktený, qaı jerde qandaı qoljazba bar ekenin eshkimge aıtpaý, qansha ishin jaryp bara jatsa da merzimi jetpeı esh jerde ja­rııalamaý jaıynda aıtqan oılarynyń ańysy da sol. Bul basqanyń emes, Muhtar Ma­ǵaýınniń tól taqyryby dep eriksiz en salasyz.

Arhıvten «Maǵjannyń jekelegen óleńderin oqymaı tura almaıtyn shaq­tary», «Jasyl shabdar tústi muqabamen túp­telgen, júz jyldyq eskiliktiń súı­kim­di ıisi ańqyp turǵan ádepki kesimdi ǵa­jaıyp kitappen» qaýyshqan kezderi, Res­pýblıkalyq kitaphananyń kóne de sırek, keıbirin ashyp kórýge de tyıym salynǵan kitap qoımasyna jasyryn jol taýyp tús­ken sátteri, bári-bári de qııal-ǵajaıyp er­tegige bergisiz oqıǵalar. Bul – áńgime sıý­je­ti emes, Maǵaýınniń óz basynan ótken jaıt­tar.

Dıhan aqsaqalmen aradaǵy áńgimesi tipten ǵajap. Ol kisi «Soǵystan buryn Buqar jyraý týraly zertteý eńbek jazyp, qoljazbasyn arhıvke tapsyrǵan sııaqty edim, sony taba almaı júrgenim», – deıdi. Sonda Muqań: «Kólemi seksen bet, latynsha máshińke, nasharlaý, sarǵysh qaǵazǵa ensiz basylǵan, ústinen kók sııamen júrgizilgen túzetýleri bar – solaı ma?» – dep taban astynda sart etkizedi. «Qalaı jazylǵany esimde joq», – deıdi Dıhan aqsaqal myna tańǵajaıypqa senerin de, senbesin de bilmeı. Sebebi arada qy­ryq jyl ótip ketipti, al Muqańnyń ol qol­jazbany kórgenine jıyrma úsh jyl bolypty. Al kerek bolsa!

«Arhıv hıkaıasy» áńgimesi avtordyń óz basynan ótken osy oqıǵalarǵa uq­sas, tipti rýhtas dese de dálel jeter­lik. Ke­ıipkerlerdiń arasyndaǵy psı­holo­gııalyq kúres jaǵynan Ǵabıt Músire­pov­tiń áıgili «Etnografııalyq áńgimesin» eske salady. Muhtar Maǵaýınniń ózi de bul shyǵarmasyn klassıkalyq áńgime dep esepteıdi. Mundaı shyǵarmalar kezeńdik bir kórinisterdi beretin hrestomatııalyq týyndylar qataryna jatady. Oqyrman esinde júretin belgili dúnıelerdiń ishin­de de bul eki áńgimeniń shoqtyǵy múldem bólek. «Arhıv hıkaıasynyń» sıýjetin áńgi­me­lep berý qajet emes, ony tushynyp oqý kerek.

Muhtar Maǵaýın týraly jurt oılap tapqan úshinshi mıf – «onyń jaýy kóp» degen áńgime. Keıingi jazǵan meıirimge toly estelikterin oqyp otyryp qaıran qal­dym. Ásirese Muqaǵalı Maqataev týraly essesi júregimdi qozǵap jibergendeı boldy. Ekeýiniń arasyndaǵy adamı qarym-qatynasty sonshalyqty jyly sezimmen jazǵan. Ony jaqyn bilmeıtin adam my­na kisi ózine ózi uqsamaıdy ǵoı deýi de múmkin. Maǵan Maǵaýın shyndyǵynda ózi aıta beretin «bálshebektikke» qany qatyp qalǵan, sodan da ony-munyǵa dáti berik, biraq ar jaǵy el jaılaýǵa kóshkendeı sán-saltanaty jarasqan, berekesi men merekesi teń qatar adam sekildi elesteıdi.

Bir joly qalyń kópshiliktiń arasynda kezdesip qaldym. Opera jáne balet teatrynyń foıesinde, kıim ótkizetin jaq­qa qaraı túsetin baspaldaqtyń al­dy. Qasynda jeńgemiz bar, ekeýi de syrt kıim­men tur. Mundaǵylardyń bári ózimiz­diń qalamdastar bolsa da, beıtanys ortada tanys bireýdi ushyratqandaı ishtarta kúlimsiredi. Ol kezde kóringen jerde sýretke túsire berýge bolatyn uıaly telefon atymen joq kez ǵoı deımin. Áıteýir bir fo­tograf kele qaldy da, jeńgemiz úsheýmiz qatar turyp sýretke tústik. Sondaǵy fotosýret mende áli bar, ol syna­ǵanda bala demeı, shaǵa demeı, kimdi bolsyn qosaq arasyna qosyp jiberetin aqar-shaqar adamnyń beınesi emes.

El ne dese, o desin, biraq bul kisiniń jú­regi báribir jumsaq. Muzdaı qatady, qar­daı erıdi. Muhtar Maǵaýınge qaraǵan­da, Sherhan Murtazanyń qabaǵy qatýlaý qaıta. Sherhan Murtaza ekeýin bir-biri­men syılaspaıdy dep oılaıdy. Bireýler sony paıdalanǵysy keledi. «Oh, shirkin, ekeýi shaınasa ketse, odan úlken maıdan bol­maıdy» deıdi. Shyn mánisinde qalaı boldy?

Maǵaýın óz esteliginde «Bir gazet men týraly jaqsy maqala berdi, ondaı ma­qalanyń bas redaktor Sherhan Mur­tazanyń qoldaýynsyz berilýi múmkin emes edi» depti. Bul az deseńiz: «Qobyz saryny» shyqty. Madaqtalyp jatyr. «Qazaq ádebıetinde» Marǵulan sóıledi. Taǵy bir basylymdarda Rahmanqul Berdibaev jáne basqa zııaly, bilimdar azamattar. Men renjip júrgen «Lenınshil jas» (Bas redaktory – Sherhan Murtazaev) bárinen ozyp, «Jas ǵalym ashqan jańalyq» degen taqyryppen, buryn eshkimde bolmaǵan jaǵdaı – sýretimdi qosa basyp, aıaýly aǵam Búrkit Ysqaqovtyń jaqsy maqa­lasyn jar­qyratyp berdi», – degen jazbasy jáne bar. Sherhan Murtaza Muhtar Ma­ǵaýın­di syılamasa, sondaı qadamǵa bara ma? Muhtar Maǵaýın Sherhan Mur­ta­zany qurmet­temese, qyryq jyldan keıin osyndaı este­likti jaza ma?

Maǵaýın týraly tórtinshi mıf – shy­ǵarmashylyq básekege bas tikken jan­keshti ómir, arhıvten jıǵany mol bilimdarlyq, oınamaıtyn-kúlmeıtin kirpııazdyq, baby kelisken bekzattyq, boıyna shań jýytpaıtyn aqsúıektik. «Týra eki apta boıy jas qymyz ishtim. Kúnige on-on eki saǵattan uıyqtadym», – depti úlken jumysty bas­tar aldynda. «Tóńkeriske deıin jaryq kórgen bes júz kitapty jáne sodan beri jınaqtalǵan myń segiz júz qoljazbany túgel adaqtap shyǵam», – depti ǵylymǵa atoılap at qoıǵan sha­ǵynda. «Báribir maǵan jetpeıdi, báribir men artyq jazam degen senim boldy», – depti ǵylymnan ketip, jazýshylyqqa bet qoıǵan kezinde.

«Bissimilla» demeı is bastamaıtyn mu­syl­man balasynyń salty saltanatyna aınalǵan mundaı qalamger kemde-kem. Ár kitabyn jazarda alaman báıgege túsetindeı baptanatynyń ózi jatqan bir hıkaıa. Ár joly qajylyqqa jú­retindeı qamdanatyn sebebi, ja­zatyn kitaby ermek úshin de, ataq úshin de emes. Eger solaı bolmasa, «Qobyz saryny» men «Aldaspandy» bylaı qoıyp, «Alasapyrandaı» asqaq rýhty roman qaıda, «Shaqan Sherideı» shıryqqan shyǵarmanyń da jóni basqa, «Shyńǵys handaı» tórt tomdyq ǵıbratty kitap jazylar-jazylmasy da neǵaıbyl edi. Demek, joǵaryda atap ótilgen tórtinshi mıf te taqyr jerden paıda bolǵan joq, ol Maǵaýınniń ult úshin jasar eńbeginiń ózindik hám ómirlik rıtýalynan týǵan desek, qatelese qoımaspyz.

Ol osyndaı jankeshti eńbe­gimen bizdiń qoǵamdaǵy jazý­shynyń ornyn naq ta nyq belgilep berdi.

Besinshi mıf – «oǵan ne aıtsań da jaqpaısyń». Sony bilgen qalamdastary ony maqtaýǵa da qorqady. Men de osy jaıyn­da oılandym. Bekejan Tilegenov týraly jyly pikirine tańqaldym. Maǵaýınnen basqa bireýden Bekejan Tile­­genov degen úlken jazýshy bar de­gendi estigen emespin. Sóıtsem Bekejan Tilegenov «Tuıyq ómir­diń qupııasy» degen kitabynda ózi Orta­lyq Komıtette qyzmet istep júrgende Muh­tar Maǵaýınge qarsy jasalǵan biraz qııa­natty alaqanǵa salyp­ty da beripti. «Aldaspan» jınaǵyndaǵy «panıslamıstik, ultshyldyq, ker­tart­­­palyq» ıdeıalardy qa­laı áshke­re­legenderin ózderi emes, basqa bireýler istegendeı táptishtep turyp jazypty. Jazý­shylar odaǵynyń jıynynda jap-jas kúnimde óz qulaǵymmen estigendi, endi kózimmen kórip tańyrqamasqa amalym da qalmaı otyr.

Aıtaıyn degenim, Maǵaýınge maqtaý jaqpaıdy emes, shyn­dyqty aıtpaǵan jaqpaıdy. Ol ómirge, qoǵamǵa, aınalasyna óte sergek qaraıdy, bar bol­ǵany sol. Aldynan «О́ziniń deń­geıinde maqtaı almadym» dep mańdaılary tasqa tıip shyq­qandar, sózderin «Muqańnyń deńgeıinde shyndyqty aıta almadym» dep túzetse bek jaqsy bolar edi. Áıtpese «Muqańa qalaı maqtasań da jaqpaısyń» degen sózdiń beker ekenin men de bilem, suraǵan adam bolsa bálkim ońashada aıtyp ta berermin.

Al altynshy mıf Muhtar Maǵaýınniń atynda, ıaǵnı esim-soıynda bolyp tur. «Atyń úlken eken» depti Ǵabıt Músi­re­pov alǵash tanysqan kezderinde. Myń syr­ly tereń adam Muhtar Áýezovti ǵana emes, Abaıdyń uly Maǵaýııany da, sol arqyly Abaı topyraǵyn da meńzese kerek. Shyndyǵynda da Maǵaýııa degen esimniń bir tylsym sıqyry bardaı kórinedi. Áýelgide ol ómirden erte ketken bozdaq sııaqty elesteýshi edi, keıin ómir­baıanymen jaqyn tanysa kele biraz syrǵa biz de qanyqtyq. Adamnyń ómirinde onyń azan shaqyryp qoıǵan esiminiń de yqpaly az bolmaıdy degen jalpy ras sóz. Bizdiń keıipkerimizdiń de atalary kózi ashyq, kókiregi oıaý, kóńili sara adamdar bolǵany da kóp jaıdan habar berse kerek.

Al budan, Muhtar Maǵaýınniń esim-soıynan ne mıf kórip otyrsyń deýińiz múmkin ǵoı. Ony aıtqan sebebim, qalamger ózi «Bir atanyń arýaǵyn arqalaǵan jalǵyz­byn» deıdi. О́ziniń basyndaǵy jalqy taǵ­dyrdy barsha qazaqtyń ba­syna telip aıtady. Shynynda da qazaq­tyń asyl súıegin aq pen qyzyldyń qyrǵynynan, ile-shala bolǵan eki birdeı asharshylyqtan, odan keıingi stalındik qýǵyn-súr­ginnen aman qalǵan jalǵyzdar jalǵastyrdy emes pe. Sonyń biri búkil syılyqtaryn atap aıt­paı-aq ta qoıýǵa bolatyn Muhtar Ma­ǵaýın búginde sonaý Amerıkada turyp jatyp ja­sy seksenge tolyp otyr.

Qazaqtyń qasıetti sany jetinshi mıf osydan shyqty. Bireýler «ókpelep ketti», endi bireýler «balalaryn saǵalap ketti» deıdi. Sodan «oıbaı, anaý eken», «oıbaı, mynaý eken» degen taǵy bir mıf qalyp­tasty. Onyń bárin birdeı joqqa shyǵara da berýge bolmaıdy. Biraq tap osy suraqqa Muhtar Maǵaýınniń ózi áldeqashan jaýap berip qoıǵan sııaqty. «Dıssıdent emespiz – budan sońǵy dúnıe­den de úmit bar», – degen eken jazýshy keńes zamanyndaǵy qýǵyn-súrginge qatysty aıtylǵan bir sózinde. Bizdiń de ishimiz qımaıtyn bir sózdiń túıini osynda jatqanyn nesine jasyramyz.

Mine, sóıtip bir zamanda jıyrma jeti, jıyrma segiz jastan aspaıtyn shyǵar­myn degen qalamger seksenge úlken shyǵar­mashylyq qulshynyspen qadam basty. «Mımen kóp jumys istegen adam uzaq jasaıdy» degen meniń ózimniń pálsapam bar edi. Muhtar aǵamyzdy otyz­dyń ótke­leginen aman ótkizgen bes ǵasyrlyq jy­raýlar tarıhy bolsa, búginde seksenge jetkizgen tórt tomdyq «Shyńǵys han» atty tarıhı romany bolýy da bek múmkin-aý.

О́zi qalyptastyrsa da, ózgeler qalyp­tastyrsa da, kózi tirisinde mıfke aınalý kimniń qolynan keler deısiz. Keıde shyndyq umytylsa da, mıf umytylmaıdy. Muhtar Maǵaýın belgili bir dárejede mıfke aınalǵan tulǵa, ol jazǵan atyshýly «Men» de – mıf. Bizdiń orta sol mıfke endi qansha ererin bir Alla ǵana biledi.

 

Júsipbek QORǴASBEK,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Satıralyq shyǵarmalar baıqaýy bastaldy

Rýhanııat • Búgin, 18:43

Áskerge barý da keıinge qaldyrylǵan

Aımaqtar • Búgin, 18:33

iPhone 12 Pro renderi shyqty

Tehnologııa • Búgin, 18:31

Petropavlda eki ury qolǵa tústi

Aımaqtar • Búgin, 18:07

Epıdemııa jeńipmazy – bulttyq esepteýler

Tehnologııa • Búgin, 17:22

Shymkentte barlyq avtobeketter jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 17:17

Búgin: Almatyda 22 indet oshaǵy bar

Aımaqtar • Búgin, 17:05

Almatyda urlyq-qarlyq eki ese azaıdy

Aımaqtar • Búgin, 15:55

Batys Qazaqstanda qozǵalys shekteledi

Aımaqtar • Búgin, 15:34

Shymkenttik joldar qoǵam baqylaýynda

Aımaqtar • Búgin, 14:57

Qyzylorda: Oblys ákimi ortalyqqa bardy

Aımaqtar • Búgin, 14:39

Uqsas jańalyqtar