Hakim taǵylymy hám ulttyq kod

HHI ǵasyr adamzatqa jańa qun­dylyqtar júıesin ala keldi. Jappaı tutyný qo­ǵamy qalyp­tas­ty. Aqpa­rat almasý men baılanys júı­e­sinde jyldamdyq art­­­qan saıyn adamdarda asy­ǵý kúıi kúsheıgen zaman ornady. О́mirge qa­jet­ti tehnıkalyq qu­ral­dar jetil­genimen ýaqytty tı­im­di paıdalanýdyń múmkindigi de azaıyp otyrǵandaı áser qal­dy­rady. Álem maza­syz­dyq­qa, any­ǵyn aıtqanda rýha­nı maza­syz­­dyqqa tústi. Adamnyń ma­te­rıal­­dyq qajet­tiligi sııaq­ty, rýhanı qajet­tiligi bar ekeni belgili. Qazir­gi jastar qundylyqty, rý­hanı qajettiligin «tapqan je­­rinen» izdeýde. Biri ártúr­li di­nı aǵymdardan, biri ǵa­lam­tor­dan izdese, endi biri ózge eldiń mádenıetinen, tili­nen, dás­túri­nen izdep júr.

Degenmen, adam zaman aǵy­my­na saı beıimdeletinin joqqa shy­ǵa­rýǵa bolmas. Abaıdyń «Adam balasyn zamana ósiredi» deı­tini osydan shyǵady. Ár adam ózi ómir súrip otyrǵan qo­ǵa­mynyń je­misi retinde qa­lyptasady. Iаǵnı, HHI ǵa­syr órkenıetiniń jetistigi adam­dar qatynasynyń jańa júıe­sin qalyptastyrdy. Osyndaı qoǵamdyq qaty­nas­tar júıesinde Abaıǵa zaman aǵymyna saı qaıta oralý, túsindirý, oqý baǵ­dar­lamasyn jasaý, Abaı or­ta­­­lyq­taryn ashý asa kerekti is bol­maq.

Qazaqstan Prezıdenti Q.K.To­qaevtyń «Abaı jáne HHI ǵa­syr­d­aǵy Qazaq­stan» taqyry­byn­­daǵy maqa­la­syn­da búgingi qoǵam damý­yna saı Abaı ilimi­ne mazmundy baǵa berilgen. Mem­le­ket isinde, ıdeologııa men ja­han­dyq damýdyń úrdisinde qa­lyp­tasqan jańa qoǵamdyq jú­ıe­de oıshyl usynǵan konsep­sııa­lardy jańǵyrtýdyń jáne júzege asyrýdyń jol­da­­ryna stra­tegııalyq baǵ­dar­lama ja­sal­ǵan.

Abaı on toǵyzynshy qara sózinde «Estilerdiń aıtqan sóz­­de­rin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady» deıdi. Biz Abaı ortalyqtary arqyly Abaı aıtyp otyrǵan «Tolyq adam» ilimine negizdelgen ıdeıa­ny alǵa tarta otyryp, jas­tar arasynda «esti sóz» aı­týdy toqtatpaǵanymyz ab­zal.

Qazir ınternet zamany deı­miz. Abaı aıtqan «sybyrdan basqa syr joq» aqpa­rat­tar áleý­mettik jeliler men messend­jer­lerde jeldeı esip, eldi dúr­lik­tiredi de jatady. Osyndaı tusta Abaı­dyń «О́ńkeı jalǵan maq­­tan­men, Shynnyń betin boıaı­dy» degen taǵy bir óleń joly oıǵa oralady. Eldi paıdasyz sybyr men jal­ǵan sózden aýlaq bolýǵa sha­qyr­ǵan Abaıdy oqý, onyń «esti sózin» esten shyǵarmaı ómir­lik baǵdar etýdiń jeke adam úshin ǵana emes, jalpy qoǵam úshin de paıdasynyń zor ekenin baıqaýǵa bolady.

Prezıdent atap aıtqan­daı, búgin­gi jas býyn Abaı­dy oqýdan, óleńin jattaýdan ja­lyqpaǵany jón.

Joǵaryda atap ótken Abaı orta­lyq­taryn orta mek­tepter men joǵary oqý oryn­dary janynan ashý, ol or­talyqtarǵa jas­tardy kóp­tep tartýdyń ma­ńy­zy zor. Bul ortalyqtarda jastarǵa oıshyl ilimimen jete ta­ny­sý­ǵa múmkindik ashylady. Sondaı-aq ortalyqtarda kór­­nekti abaıtanýshylar jáne ǵa­lym­darmen kezdesý­ler uıym­das­tyrylyp, Abaı­­­dyń ózi meń­ze­gen «esti adam­­­dardyń esti sózi aıtylsa» oryndy bolar edi.

Ortalyqtardyń Abaı ili­mi­men shektelip qalýy min­­det­ti emes dep oılaımyn. Intel­­lek­týal­dyq ári rýhanı orta retinde qalyptasyp, oı órisi keń jas­tar­dy tárbıe­leı­tin ortalyqqa aınaldyrý qajet.

Bul óz kezeginde el jas­ta­ry­nyń rýhanı qundylyqqa degen kózqarasyn qa­lyp­tas­tyryp, biz tilge tıek etip otyrǵan jahan­da­ný dáýi­rin­de ulttyq kodty saq­taýda ma­ńyzdy tetik bolady dep sene­miz.

Darhan JAZYQBAEV,

fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty