Abaı • 28 Qańtar, 2020

Hakim taǵylymy hám ulttyq kod

248 retkórsetildi

Abaıdy bilmeıtin qazaq kemde-kem. Alaıda qazirgi jahandaný dáýirinde jas býynnyń kókirek kózin ashyp, júregine nur men boıyna qaırat, sanasyna aqyl sáýlesin shashyp turýy úshin Abaı ósıetin qalaı dáripteımiz? Búgingi urpaq Abaıdy oqı ma, qurmet tutyp, onyń danalyǵyn baǵdar etip ustana ma? Abaı taǵylymy qansha zaman ótse de ózekti, mazmuny tereń, biraq sol taǵylymdy dúnıege jastardyń jappaı kóńil aýdarýy, túsinip, jandaryna jaqyn etýi úshin qaıtpek kerek? Árıne bul saýaldarǵa birden jaýap berý qıyndyq týǵyzatyny sózsiz.

HHI ǵasyr adamzatqa jańa qun­dylyqtar júıesin ala keldi. Jappaı tutyný qo­ǵamy qalyp­tas­ty. Aqpa­rat almasý men baılanys júı­e­sinde jyldamdyq art­­­qan saıyn adamdarda asy­ǵý kúıi kúsheıgen zaman ornady. О́mirge qa­jet­ti tehnıkalyq qu­ral­dar jetil­genimen ýaqytty tı­im­di paıdalanýdyń múmkindigi de azaıyp otyrǵandaı áser qal­dy­rady. Álem maza­syz­dyq­qa, any­ǵyn aıtqanda rýha­nı maza­syz­­dyqqa tústi. Adamnyń ma­te­rıal­­dyq qajet­tiligi sııaq­ty, rýhanı qajet­tiligi bar ekeni belgili. Qazir­gi jastar qundylyqty, rý­hanı qajettiligin «tapqan je­­rinen» izdeýde. Biri ártúr­li di­nı aǵymdardan, biri ǵa­lam­tor­dan izdese, endi biri ózge eldiń mádenıetinen, tili­nen, dás­túri­nen izdep júr.

Degenmen, adam zaman aǵy­my­na saı beıimdeletinin joqqa shy­ǵa­rýǵa bolmas. Abaıdyń «Adam balasyn zamana ósiredi» deı­tini osydan shyǵady. Ár adam ózi ómir súrip otyrǵan qo­ǵa­mynyń je­misi retinde qa­lyptasady. Iаǵnı, HHI ǵa­syr órkenıetiniń jetistigi adam­dar qatynasynyń jańa júıe­sin qalyptastyrdy. Osyndaı qoǵamdyq qaty­nas­tar júıesinde Abaıǵa zaman aǵymyna saı qaıta oralý, túsindirý, oqý baǵ­dar­lamasyn jasaý, Abaı or­ta­­­lyq­taryn ashý asa kerekti is bol­maq.

Qazaqstan Prezıdenti Q.K.To­qaevtyń «Abaı jáne HHI ǵa­syr­d­aǵy Qazaq­stan» taqyry­byn­­daǵy maqa­la­syn­da búgingi qoǵam damý­yna saı Abaı ilimi­ne mazmundy baǵa berilgen. Mem­le­ket isinde, ıdeologııa men ja­han­dyq damýdyń úrdisinde qa­lyp­tasqan jańa qoǵamdyq jú­ıe­de oıshyl usynǵan konsep­sııa­lardy jańǵyrtýdyń jáne júzege asyrýdyń jol­da­­ryna stra­tegııalyq baǵ­dar­lama ja­sal­ǵan.

Abaı on toǵyzynshy qara sózinde «Estilerdiń aıtqan sóz­­de­rin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady» deıdi. Biz Abaı ortalyqtary arqyly Abaı aıtyp otyrǵan «Tolyq adam» ilimine negizdelgen ıdeıa­ny alǵa tarta otyryp, jas­tar arasynda «esti sóz» aı­týdy toqtatpaǵanymyz ab­zal.

Qazir ınternet zamany deı­miz. Abaı aıtqan «sybyrdan basqa syr joq» aqpa­rat­tar áleý­mettik jeliler men messend­jer­lerde jeldeı esip, eldi dúr­lik­tiredi de jatady. Osyndaı tusta Abaı­dyń «О́ńkeı jalǵan maq­­tan­men, Shynnyń betin boıaı­dy» degen taǵy bir óleń joly oıǵa oralady. Eldi paıdasyz sybyr men jal­ǵan sózden aýlaq bolýǵa sha­qyr­ǵan Abaıdy oqý, onyń «esti sózin» esten shyǵarmaı ómir­lik baǵdar etýdiń jeke adam úshin ǵana emes, jalpy qoǵam úshin de paıdasynyń zor ekenin baıqaýǵa bolady.

Prezıdent atap aıtqan­daı, búgin­gi jas býyn Abaı­dy oqýdan, óleńin jattaýdan ja­lyqpaǵany jón.

Joǵaryda atap ótken Abaı orta­lyq­taryn orta mek­tepter men joǵary oqý oryn­dary janynan ashý, ol or­talyqtarǵa jas­tardy kóp­tep tartýdyń ma­ńy­zy zor. Bul ortalyqtarda jastarǵa oıshyl ilimimen jete ta­ny­sý­ǵa múmkindik ashylady. Sondaı-aq ortalyqtarda kór­­nekti abaıtanýshylar jáne ǵa­lym­darmen kezdesý­ler uıym­das­tyrylyp, Abaı­­­dyń ózi meń­ze­gen «esti adam­­­dardyń esti sózi aıtylsa» oryndy bolar edi.

Ortalyqtardyń Abaı ili­mi­men shektelip qalýy min­­det­ti emes dep oılaımyn. Intel­­lek­týal­dyq ári rýhanı orta retinde qalyptasyp, oı órisi keń jas­tar­dy tárbıe­leı­tin ortalyqqa aınaldyrý qajet.

Bul óz kezeginde el jas­ta­ry­nyń rýhanı qundylyqqa degen kózqarasyn qa­lyp­tas­tyryp, biz tilge tıek etip otyrǵan jahan­da­ný dáýi­rin­de ulttyq kodty saq­taýda ma­ńyzdy tetik bolady dep sene­miz.

 

Darhan JAZYQBAEV,

fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Mańǵystaýda «ANTIKOR ORTALYGY» ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Tennıs: Elena Rybakına fınalda

Tennıs • Búgin, 08:52

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Keshe

Uqsas jańalyqtar