Abaı • 29 Qańtar, 2020

Abaı fılosofııasy – jańashyldyq jarshysy

171 retkórsetildi

Birde mektep muǵalimi aldyndaǵy oqýshynyń «Qansha ǵasyr ótip ketse de, Sokrattyń atyn adamdar qalaı umytpaǵan?» degen suraǵy jóninde áńgimelegen edi. Baldyrǵannyń suraǵy eresekter tarapynan ezý tartqyzar, biraq tájirıbeli ustaz balanyń erkin oılaı alatynyna, suraqtyń astarynan shákirttiń bilimge degen qushtarlyq qýatynyń baıqalatynyna ózi de súısingenin jasyra almap edi...

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasyn oqyǵanda meniń esime áriptes ustazdyń aıtqan osy áńgimesi oraldy. Rasynda balanyń suraǵyn eresektershe oılaǵannyń nesi aıyp? Oıshyldar ýaqytpen máńgi birge jasap kele jatyr. Abaı da – kemeńger oıshyl, fılosof, aqyn, óz ýaqytynan, zamanynan oza týǵan iri tulǵa. Abaı sekildi kemeńgerler ózin keıingi urpaqtyń umytýyna mursat bermeıdi. О́ıtkeni olardyń qundy eńbekteri qaı zamanda bolsyn ultty jańarýǵa, jań­ǵyrýǵa shaqyryp turady. Abaı­dyń fılosofııalyq kóz­qarastary dál búgin de mańyz­dylyǵy men ózektiligin joıǵan joq. Ol qazaq jáne ony baýyr basqan etnos ókilderi mekendegen sary dalaǵa qarap tur­ǵandaı seziledi.

Abaı ómir súrgen HIH ǵasyr men búgingi HHI ǵasyrdaǵy óz­­ge­ris­terdi salystyrýǵa kel­­­meıdi. Búgin ýaqyt yr­ǵa­ǵy asa ushqyr. О́rkenıet jetis­tik­­­t­eriniń damyǵany sondaı, sıfr­landyrýdyń, kompıý­ter­lendirýdiń nebir keremetin kórip otyrmyz. Ǵalamtor úshin alys-jaqyn, muhıttyń arǵy-bergi jaǵy degen túsi­nik kómeski tartyp barady. Jasandy ıntellektiniń da­my­ǵanyna, kúrdeli isterdi adam qolynan robottar alyp jatqanyna áserlenip, tańǵalyp jatqan eshkim joq. Munyń bári ǵylymnyń jetistigi ekeni daýsyz, al ǵylymǵa súıený kerek­tigin Abaı danyshpan da aıt­­qan bolatyn. Abaıdyń «Ǵylym tappaı maqtanba» óle­ńin bilmeıtin adam kemde-kem shyǵar. Bul óleńniń jalpy ıdeıasy – bilimdi ıgermeıinshe, bıikterdiń baǵynbaıtyndyǵy. Al muny búgingi kúnmen synı oılaý barysyndaǵy túıin «XXI ǵasyrdaǵy bilimniń maqsaty – bıikke umtylý» ekendigin meńzeıdi.

Biraq hakim adamdyqty, adam bolyp qalýdy osynyń barlyǵynan aldyńǵy orynǵa qoıǵan joq pa edi?! On segi­zinshi sózindegi: «Teginde adam balasy, adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq» degen kózqarasy qaı ǵasyrda bol­­syn urpaq tárbıesinde us­tanar baǵyt bolýy tıis. Jas urpaqty jan-jaqty qalyp­tastyratyn bilim berý salasynda Abaı fılosofııasyn bas­shy­lyqqa alýymyz qajet. Aqyn shyǵarmalaryndaǵy da­nysh­pannyń ár sózi mektep oqý­shysynyń zerdesine jet­kende ǵana kemel ult qalyp­tastyrýdaǵy maqsatymyzǵa jetpekpiz. «Abaıdy taný – adam­nyń ózin ózi tanýy. Adam­nyń ózin ózi tanýy jáne únemi tanyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiliktiń kórinisi. Intellektýaldy ult degenimiz de osy. Osyǵan oraı Abaı sózi urpaqtyń baǵyt alatyn temirqazyǵyna aınalý qajet», degen Prezıdent pikiri Abaı álemine úńile otyryp, Abaı syny syndarly syn ekendigine kóz jetkize otyryp, sonymen qatar ıgi isterdiń negizgi mindetterin aıqyndaıtyn bastamalardyń biri bolyp sanalady.

Halqymyzdyń rýhanı aspanynda juldyzdaı jarqyraǵan oıshyldar pikirleriniń bir túıinge toǵysýy da zańdylyq ispetti. Shyǵys danyshpany Ábý Nasyr ál-Farabı: «Tár­bıesiz bergen bilim – adam­zattyń qas jaýy» dese, Abaı: «Men eger zakon qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim» deıdi. Hakim tárbıeniń mańyzyn erekshe deńgeıge kóterdi. Ol tárbıeniń mańyzyn tek aıtyp qana qoıǵan joq, «Bes nárseden qashyq bol, bes nársege asyq bol» dep, onyń jolyn da kórsetti. Sondyqtan bolashaq urpaqty oqytý men tárbıeleýde Abaı álemine úńilý, Abaı kestelegen oılardy óskeleń urpaqtyń óz ómirinde qoldana alýyna úıretý basty maqsattardyń biri.

«О́rleý» biliktilikti arttyrý ulttyq ortalyǵy pedagog qyzmetkerlerdiń bilik­­tiligin arttyrý ınstıtýty mu­ǵalimderdiń jańa ádis­te­melerdi meńgerý kýrstarynda osy máselelerdi iske asyrý­dy, shákirtterine Abaı shyǵar­malaryn jete túsinýge qol jet­kizýdi jumystaǵy basty baǵyt­tarynyń biri dep sanaıdy. Bilik­tilikti arttyrý ınstıtýty oqytý, ǵylymı-ádistemelik qyz­metteri arqyly abaıtaný jumystaryn júıeli, sapaly uıymdastyrýdy jáne kýrstar, semınarlar aıasynda Abaıdyń fılosofııalyq, onyń ishinde «tolyq adam» tujyrymy úrdi­sin ózekti máselelerdiń biri retinde qarastyryp keledi. Jas urpaqty tárbıeleý men bilim berý isinde muǵalimniń ornyn eshqandaı tehnologııa almastyra almaıdy. Sondyqtan olardyń biliktiligin arttyrý, ǵylymı-ádistemelik jumystaryn tıimdi uıym­dastyrý túpki nátıje beredi. Tyńdaýshylarmen osyn­­daı jumystardy júrgizý úshin ınstıtýt qyzmetkerlerine de joǵary talaptar qoıylady. Soǵan sáıkes, ınstıtýtta pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdattary, magıstrleri jumys isteıdi, óz bilimderin úzdiksiz jetildiredi.

«О́rleý» biliktilikti arttyrý ulttyq ortalyǵy fılıa­ly Qostanaı oblysy boıynsha pedagogıkalyq qyz­met­ker­lerdiń biliktiligin arttyrý ıns­­tıtýty Abaıdyń mereı­toıyna oraı, kóptegen is-sharalardy jos­parlap otyr. «Kóp­má­de­nıet­ti álemdegi Abaı mu­ras­y» halyq­aralyq ǵyly­mı-pra­k­tıkalyq konferen­sııa, dóń­gelek ústel, «Abaıdy oqıyq!» baıqaýy, kezdesýler, t.b. sharalar jyl boıy ótkizilmek.

Abaı fılosofııasy – jańa­shyldyqtyń jarshysy. Ol qoǵamdy serpip, jańǵyrtyp oty­rady. Sondyqtan da Abaı murasy XXI ǵasyrdaǵy Qazaq­stan qoǵamy men onyń bereke-birligi úshin asa qundy.

 

Marıonella SLESAR,

«О́rleý» biliktilikti arttyrý ulttyq ortalyǵy fılıaly Qostanaı oblysy boıynsha pedagogıkalyq qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý ınstıtýtynyń dırektory

Sońǵy jańalyqtar

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Keshe

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Keshe

? (Suraq belgisi) Poema

Ádebıet • Keshe

Senzýrasyz Abaı

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar