Rýhanııat • 29 Qańtar, 2020

Ardagerlerimizdiń erligi el súıispenshiligine ábden laıyq

71 retkórsetildi

«Kúrkirep kúndeı ótti ǵoı soǵys...» (Qasym Amanjolov). Iá, aqyn jyrlaǵandaı, kúrkirep ótken, qanshama adamdy shalǵyndaı japyryp, dúnıeni astań-kesteń etken, bes jyl boıy, dáliregi 1418 kún, 1418 tún talaıdy qar jastandyryp, muz tósendirgen surapyl Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna bıyl – 75 jyl.
Ekinshi jahandyq soǵysta baqılyq bolǵan ardagerlerimizge taǵzym etip, olardy árdaıym esten shyǵarmaý, al aramyzda júrgenderine barynsha jaǵdaı jasaý barsha qazaqstandyqtyń aınymas paryzyna aınalǵan... Osy oraıda búgin biz «Qazaqstan Respýblıkasy ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary О́mirzaq Ozǵanbaevpen áńgimelesken edik.

– О́mirzaq Ozǵanbaıuly, eli­miz bıyl 1941-1945 jyldardy qamtyǵan soǵystaǵy Jeńistiń 75 jyldyǵyn keń aýqymda atap ótkeli otyr... Bul Jeńiske bu­ryn­ǵy Keńes Odaǵynda jan-jaq­ty, ási­rese saıası-ıdeologııalyq tur­ǵy­dan basa nazar aýdarylǵany bel­­gili. Sol sııaqty qazirgi táýelsiz eli­­­mizde de osy Jeńistiń ózindik ma­ńyzy joǵalǵan joq. Búgingi zamanaýı, jańasha kózqarastar bıi­ginen qaraǵanda, munyń máni nede?

– Jetpis jyldan astam ýaqyt ómir súrgen Keńes Odaǵyn biz taǵ­dyrdyń jazýymen otanymyz dep qa­byldadyq. Al óziń Otanym dep ta­nyǵan eldi qorǵaý – azamattyq mindet. Sondyqtan 1941 jyly Keńes Odaǵynyń basyna kún týyp, el shetine jaý tıgende qazaqstandyqtar da atqa qondy. Osy soǵysqa bizdiń respýblıkamyzdan 1 mıllıon 200 myń adam attandy. Buǵan elimizden eńbek batalondaryna shaqyrylǵan 600 myńnan astam adamdy, sondaı-aq mindetti ás­kerı boryshyn ótep júrgen je­rinen maıdanǵa tartylǵan 170 myń jerlesimizdi qosyńyz. Sonda soǵysqa shaqyrylǵan qazaqstandyqtardyń sany 2 mıllıonǵa jýyqtaıdy. Olar­dyń arasynda tikeleı soǵys qımyl­daryna qazaqstandyq 1 mıllıon 400 myńǵa tarta jaýynger qatysqan. Olardyń 601 myńy týǵan jerge oral­ǵan joq.

Sonymen qatar soǵys qaýpi tóngen aımaqtardan jedel túrde elimizdiń aýmaǵyna kóshirilip ákelingen kóp­tegen strategııalyq mańyzy zor zaýyt­­ty iske qosyp, olardan so­ǵys­­qa qajetti ónimder shyǵarý isine ju­­myldyrylǵan jerlesterimizdiń, aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etken analarymyzdyń, qarttar men balalardyń da sol qıyn kezeńderde Jeńisti jaqyndatýǵa qosqan úlesi orasan zor bolǵany belgili.

Negizinen, jaýdan azat etilgen kóp­te­gen el ózderin qorǵap qaza tap­qan, sonda jerlengen jaýyngerlerdiń ul­tyna, dinine qaramaı erekshe qurmetpen qaraý úrdisi saqtalýda. Buǵan jeke nemese baýyrlastar zıratyna jerlengen qazaqstandyq jaýyngerlerge sol elderdiń tarapynan kórsetilip otyrǵan taǵzym-qurmet dálel. Onyń myńdaǵan mysalyn aıtýǵa bolady. Máselen, Dneprden ótý úshin bolǵan shaıqasta kórsetken erligi úshin Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyn alǵan Ju­ma­ǵalı Qaldyǵaraev Belarýs mem­leketiniń Mozyr qalasyn azat etý barysynda jalǵyz ózi jaýdyń 6 tankisin joıǵan. Osy erligi úshin ekinshi márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Biraq bul ataq qaıta berilmegen. Mine, qazaq batyryna osy qalada eskertkish ornatylǵan. Ba­tyrdyń basynan topyraq ákelýge bar­ǵan qazaqstandyq delegasııa jergilikti turǵyndardyń oǵan degen erekshe yqylasyna kýá bolǵan.

– Soǵys ardagerleriniń qatary sırep kele jatqany belgili...

– Iá, bir ókinishtisi, Uly Otan soǵysyna qatysqan ardagerlerdiń qatary kún ótken saıyn azaıyp barady. Tabıǵattyń zańdylyǵy óz degenin istemeı turmaıdy... Búginde Qazaqstanda 1200 soǵys ardageri bar. Olardyń 300-ge jýyǵy soǵys múgedegi. Aramyzda júrgen soǵys ardagerleriniń jartysy tósekke tańylǵan. Olardyń barlyǵy 90 jas­tan asqan. Osy tusta tyl ardager­leri týraly da aıta keteıin, olardyń sany búginde elimiz boıynsha 120 myńǵa jýyq.

– Soǵys ardagerlerine qamqor­lyq jasaý, áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyna kómektesý máselesi qan­daı deńgeıde?

– Ardagerlerdiń barlyǵy mem­leket­tik organdar men ardagerler uıymdarynyń tarapynan erekshe qamqorlyqqa alynǵan. Uly Otan soǵysynyń ardagerleri zań boıynsha salyqtan bosatylǵan, turǵyn úı­men, jer jáne zeınetaqymen qam­­tamasyz etilgen. Sondaı-aq áleý­­­mettik tólemder standarttary boıyn­sha qoldaý sharalarynyń keshe­nin alady. Soǵys ardagerlerine arnal­ǵan áleýmettik qyzmetter kómek kór­setý­diń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyt­talǵan.

Aıta keteıik, Qazaqstanda Je­ńis­tiń 75 jyldyǵyna oraı Uly Otan soǵysynyń ardagerleri men múge­dekterine beriletin birjolǵy tólem­derdiń mólsheri teńestiriletini belgili bolyp otyr.

«Ardagerler uıymy» Ortalyq keńesiniń áleýmettik jáne turmystyq máseleleri jónindegi turaqty ko­mıssııasynyń otyrystarynda arda­gerlerdi áleýmettik qorǵaýdyń ózek­ti máseleleri talqylanady. Tal­qy­­lanatyn taqyryptar boıynsha materıaldardy osy komıssııa mú­sheleri daıyndaıdy, olar ardagerler men zeınetkerlerdiń problemalaryn jergilikti jerde zertteıdi. Talqylaý nátıjeleri boıynsha Uly Otan soǵysynyń ardagerleri men olarǵa teńestirilgen adamdar úshin turǵyn úı jaǵdaılaryn, tur­mystyq, medısınalyq jáne máde­nı qyzmetterdi jaqsartý boıynsha usynystar jasaldy. Osyǵan uqsas jumys oblystyq ardagerler keńesinde de júrgizilýde.

Ardagerlerdiń Ortalyq keńesi dástúrli túrde 1 qazan – Halyqaralyq qarttar kúnin keń aýqymda atap ótedi. Biz bul ataýly datany bir kún­men ǵana shektemeı, aılyq aksııa retinde uıymdastyryp kelemiz. Oǵan barlyq aımaqtar belsene qa­tysady. Osy aksııaǵa eriktiler uıym­dary, elimizdiń mektepteri men kol­ledjderiniń oqýshylary atsalysady. Aksııa mindetteriniń biri – arda­gerlerdiń materıaldyq, mádenı jáne turmystyq jaǵdaılaryn kór­setetin áleýmettik kartalarynyń aı­maqtyq keńesterde bolýy jáne memlekettik organdar arqyly anyq­talǵan qıyndyqtardy joıý boıynsha sharalar qabyldaý.

Jalpy, ardagerlerdiń barlyq ótinishteri muqııat qaralyp, olardyń hat­tary men ótinishteri tirkelip, túsin­dirýler men jaýaptar beriledi. Bul jumysty Ortalyq keńes jáne barlyq ardagerler uıymdary turaqty negizde júrgizedi.

Birde-bir ótinish jaýapsyz qal­maıdy, tipti eger másele oń sheshimin taba almasa da, azamatqa jan-jaq­ty zańgerlik keńester beriledi. Kóp­te­gen ótinish kelýshiniń jeke qabyl­daýynda sheshiledi. Árıne birinshi kezekte Otan qorǵaýshyla­rynyń erlik isterin este saqtaý sharalary turady.

– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Keńes Odaǵynyń Batyry ata­ǵyn alǵan qazaqstandyq arys­tardan kimder bar?

– Bul soǵysta respýblıkamyzdyń erekshe erligimen kózge túsken 500-den astam jaýyngeri Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyn ıelengen. Qazaq­standyq 4 ushqysh: Talǵat Bıgeldınov, Leonıd Beda, Ivan Pav­lov, Sergeı Lýganskıı Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyn 2 márte aldy.

О́kinishke qaraı, búginde 1941-1945 jyldardaǵy soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵandardan eshkim qal­mady...

Keıbir ádiletsizdikterdiń, kóz juma qaraýdyń kesirinen osyndaı jo­ǵary ataq ala almaı qalǵandar qan­shama deseńizshi... Áıtpese, bul sanattaǵylardyń qatary budan da kóp bolatyn edi. Osy arada aıta keteıin, tarıhshy Berik Ábdiǵalıuly Nur Otan partııasymen birlesip «Umytylǵan Qaharmandar» – «Zabytye Geroı» atty kitap shyǵardy. Onda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna erekshe erligi úshin usynylǵan 133 qazaq­standyqtyń esimderi, olardyń er­lik­­terin rastaıtyn komandırler, negi­zinen polk komandırleri qol qoı­ǵan qujattar berilgen. Alaı­da olardyń eshqaısysy Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyn alǵan joq. Beril­gen málimetterge súıene otyryp, Ortalyq keńes osy kitapta kór­­setilgen batyrlardyń esimderin olar­­dyń kishi otandaryndaǵy kóshe­ler men mektepterge berý jóninde týystarynyń usynystaryn atqarý­shy organdarǵa jetkizýdi kózdep otyr.

– «Soǵys balalary» degen ataý aragidik bolsa da aıtylyp qalady. Olar kimder?

– 1941-1945 jyldardaǵy soǵys kezinde kem degende 6 aı jumys istegen balalar «soǵys balalaryna» jatady. Soǵys aýyrtpalyqtary balalarǵa ońaı tıgen joq.  Balalar, jasóspirimder tózimsiz jaǵdaıda ómir súrdi, ashqursaq júrip jumys istedi, soǵysty, partızan boldy. «Soǵys balalarynyń» jaǵdaıy týraly da oılanatyn kez keldi dep oılaımyn.

– Soǵys ardagerleriniń ónegeli ómir jolyn óskeleń urpaqty pa­trıotızmge, Otandy súıýge, qıyn­dyqtarǵa tótep bere bilýge tárbıe­leý isine qural retinde paıdalaný mańyzdy. Bul jóninde ne aıtasyz?

– Iá, elin, jerin qorǵaýda eren erlik kórsetken tulǵalardyń ómi­rin dáripteý, nasıhattaý jastardy jaqsylyqqa, otanshyldyqqa tár­bıeleýdiń tıimdi quraly. Biz óz ju­mysymyzda osy baǵytqa erekshe kóńil bólip kelemiz. Sondyqtan mek­tepterde, kolledjderde, ýnıver­sı­tetterde, kásiporyndarda, mem­le­kettik mekemelerde, bıznes qu­ry­lym­­darda áskerı-patrıottyq taqy­rypta dóńgelek ústelder, konferen­sııalar, semınarlar, kezdesý­ler, pikir­talastar, saıys­tar uıymdas­tyrýdy kún tártibimizden túsirgen emespiz.

Jastarǵa patrıottyq tárbıe berý máseleleri respýblıkalyq, ob­­­­ly­s­tyq jáne aýdandyq ardagerler uıymdarynyń prezıdıýmdary men plenýmdarynda turaqty qara­lady. Máselen, byltyr, 26 sáýir­de «Ardagerler uıymy» Orta­lyq keńesi prezıdıýmynyń otyrysynda «Almaty qalasy Medeý aýdany Ardagerler Keńesiniń jastardy pa­­trıottyq tárbıeleýdegi jumys tájirıbesi týraly» másele qaraldy. Onda qabyldanǵan qaýly ardagerler uıymdarynyń osy baǵyttaǵy qyzmetin jandandyrý qajettiligin kórsetedi.

– Jeńistiń 75 jyldyǵyn atap ótýge qatysty daıyndyq jumys­tary qandaı deńgeıde júrgizilýde?

– Jeńis kúnin merekeleý elimiz­de árdaıym joǵary deńgeıde uıym­das­tyrylyp keledi. Bul úrdis Jeńis­tiń 75 jyldyǵyn atap ótý barysynda jalǵasyn tabatyny sózsiz. Qa­zirgi tańda Úkimettiń jospary qaby­ldandy. Onda negizinen dástúrli sı­pat­taǵy máseleler qamtylǵan. Bul mereıtoılyq sharalarda halyqtar dostyǵynyń, birlik pen yntymaq, qoǵamdyq kelisimniń mańyzdylyǵy erekshe atap kórsetilmek. Jalpy, Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı 67 is-shara josparlanǵan. Onyń ishinde eń bastysy Áskerı sherý bolmaq. Qazir osy paradqa soǵys ardagerlerin qatys­tyrý máselesin pysyqtap ja­tyr­myz. Olardyń kelip-ketý shyǵyn­dary jergilikti bıýdjetke júktelgen.

Sonymen qatar 75 jyldyq aıasynda soǵys kezinde qaza tapqan qa­zaqstandyq jaýyngerlerdiń jer­lengen jerlerin anyqtaý isine basym­dyq berilmek. Osy oraıda aıta ke­teıin, qazirgi tańda «Ardagerler týraly» zań jobasy ázirlenip jatyr. Ol Parlamentke usynylady dep kútilýde. Qudaı qalap, bul zań jobasy 9 mamyrǵa deıin qabyldansa, arda­gerler úshin úlken jańalyq bolar edi. Qazir Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi osy zań jobasynyń bir nusqasyn ázir­ledi. Ol arqyly ardagerlerdiń turmys­tyq, áleýmettik jaǵdaıy qaıta qaras­tyrylady dep kútilýde.

Qazirgi tańda jat jerde qalǵan atalarynyń súıegin izdep júrgen otan­dastarymyz óte kóp. Olarǵa memleket tarapynan zańnamalyq turǵyda qoldaý kórsetilýi kerek. Búgingi kezde jekelegen azamattar ózderiniń jeke baılanystary arqyly áreket etýde. Endi bul másele zańnamalyq turǵyda ret­telse, qanekı. Bizdiń maıdanda qa­za tapqan qazaqstandyqtardyń basym bóliginiń súıegi TMD aýmaǵynda jatyr. Menińshe, elimizdiń TMD elderimen qatynasy óte jaqsy. Atal­ǵan máseleni qujat júzinde ret­teýge ábden bolady. Sondyqtan álgi zań jobasynda osy másele de qamtylady degen úmitimiz bar. Úmitimiz aqtalsa, atalaryn izdegen azamattarymyzǵa úlken jeńildik bolatyny sózsiz.

О́tken jylǵy 26 sáýirde Respýblı­kalyq ardagerler uıymynyń kezekti plenýmynda el jurtshylyǵynyń qatysýymen Jeńistiń 75 jyldyǵyn merekeleýge daıyndyq máselesi qaraldy. Barlyq mindetter TMD-ǵa múshe elderdiń prezıdentteri Keńe­siniń sheshimimen 2018 jyldyń 28 qyr­kúıeginde bekitilgen «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 75 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq jáne ony ótkizý jónindegi negizgi is-sharalar jospary» jáne ony júzege asyrýdyń úkimettik jospary aıasynda naqtylandy.

Sondaı-aq bıyl elimizden shyq­qan Keńes Odaǵy Batyrlarynyń arasyn­daǵy birqatar tulǵanyń 100 jyl­dyq mereıtoılary Jeńistiń 75 jyl­dyǵymen qatar kelip otyr. Olar: Aǵadil Sýhambaev, Ábý Dosmuham­betov, Jálel Qızatuly, Qojabaı Jazyqov, Leonıd Beda (Eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry), Naǵı Ilııasov, Sultan Baımaǵambetov, Tólegen Toqtarov. Osy sharalardyń da laıyqty deńgeıde ótýine atsalysý josparymyzda bar.

Qosymsha aıta keteıin, Jeńistiń 75 jyl­dyǵyna arnaıy oblystar men aýdandar ortalyqtarynda arda­gerlerdiń qurmetine salynǵan alleıalardy, basqa da nysandardy tazalaý, árleý, olardyń tabıǵattyń áserinen buzylǵan jerlerin qalpyna keltirý, sondaı-aq ardagerlerdiń zırattaryna kútim jasaý basty nazarymyzda bolmaq.

Qysqasy, soǵys ardagerlerin, tyl eńbekkerleri men fashızmdi jeńýge úles qosqan qazaqstandyqtardy qur­metteý – paryz. Birde-bir ardager nazardan tys qalmaýy kerek. Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı kóp­tegen jumys atqarylýda. Bizdiń jaýynger-ardagerlerimizdiń erligi halyq súıispenshiligine ábden laıyq.

 

Áńgimelesken

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Búgingi jańalyqtar (27.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:45

Basylym basshylary - Erkin QYDYR (1962)

Basylym basshylary • Búgin, 17:05

Karateshiler Aýstrııada aıqasady

Sport • Búgin, 16:26

Almatyda sel júrý qaýpi joq

Aımaqtar • Búgin, 16:23

Biz birgemiz: Aleksandr Baraev

Vıdeo • Búgin, 13:52

Álemniń 50 elimen jumys isteıtin oblys

Qazaqstan • Búgin, 12:58

Uqsas jańalyqtar