Qoǵam • 29 Qańtar, 2020

Tarbaǵataıda dárilik shópter kóp

243 retkórsetildi

Árıne, Tarbaǵataı taýynyń florasy óte baı. Alaıda «Tar­baǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń florasy men ósimdikter álemin zertteý HH ǵasyrdyń ortasynda júrgizilip, bir­neshe shaǵyn ekspedısııalar ǵana uıymdastyryldy. Son­dyqtan bul óńirde naqty dárilik ósimdikterdiń qansha túri bar ekeni anyqtalmaǵan. Belgilisi, bul ólkede kezdesetin 1640 túrli ósimdik 504 týysqa, 84 tuqymdasqa jatady. О́simdikterdiń 169 endemııalyq túri bar. Jalpy 1640 ósimdiktiń 35 túri sırek kezdesetin jáne joıylyp ketý qaýpi bolǵandyqtan Qazaq­stannyń Qyzyl kitabyna engen.

Jalpy alǵanda, jer betinde emdik qasıetke ıe alýan túrli ósim­dik kezdesedi. Emdik shóp­terdi halyq erte kezden-aq paıdalanǵan. О́ıtkeni adam balasy ejelden beri den­saýlyǵyn jaqsartýǵa, uzaq ómir súrýge qushtar. Qazirgi zamanaýı tehnologııalar damymaı tur­ǵanda-aq adamzat túrli ósimdikten em­dik tunbalar men qaı­natpalar, dáriler jasap paıdalandy. Mine, Tarbaǵataıdyń da sırek kezdesetin ósimdikteriniń ishinde emge jaraıtyndary kóp. Mysaly, kádimgi qarǵakóz (Paris  quadrifōlia) – bıiktigi 40 santımetrge deıin jetetin kóp­jyl­dyq ósimdik. Mamyr jáne maý­sym aılarynda gúldeıdi. О́te ý­ly ósimdik. Ásirese tamy­ry men jemisi ýly bolyp keledi. Qarańǵy ári dymqyl jerlerde ósedi. Bul ósimdikti emdik maq­satta gúl ashqan kezinde paıda­lanady. Onyń tamyry men gúli­­nen tunbalar, qaınatpalar da­ıyn­daıdy. Jemisin túıilýde, sýyq tıgende, nesep aıdaýda dári retinde paıdalanady. Kádimgi qar­ǵakózdi resmı medısına salasynda paıdalanýǵa ruqsat joq. Tek halyqtyq emderde qol­dany­lady.

Nemese qyzǵylt semizot, keı­de altyn tamyr dep te ataı­dy (Rhodiola rosea). Bul – bıik­tigi 70 santımetrge deıin jetetin kóp­jyl­dyq shóptesin ósimdik. Taýly aı­maq­tarda ósedi. Altyn tamyr­dy farmokologııalyq salada qol­danady. Halyqtyq emde de keńi­nen paıdalanylady. Negizi­nen qalqansha bez aýrýlarynda, ın­feksııalyq aýrýlarda, qan­ qysy­mynyń tómendeýinde jáne jo­ǵarylaýynda, jynystyq aýrý­larda paıdalanylady. Adam­­nyń ımmý­nıtetin kóterýge oń­ áserin tıgizedi.

Sondaı-aq saflor táriz­des aıýdári (Rhaponticum carthamoides) – bıiktigi 80 santımetrge deıin jetetin kópjyldyq ósimdik. Keı jerlerde «maral shóp» dep te ataıdy. Sebebi buǵy­lar men maraldar kúz ben kók­temde bul ósimdiktiń tamyryn tuıaǵymen teýip qo­rektenetin bol­ǵan. Bıik taýly aımaqtarda ósedi. Emdik maqsatta onyń negi­zinen tamyrsabaǵy men tamyry paıdalanylady. О́simdikti álsizdik, júrek, búırek aýrýla­ryna jáne qan qysymynyń tó­men­deýinde paıdalanady.

Árıne ár aımaqtyń halqy jergilikti jerdiń ósimdigin óz bilgenderinshe paıdalanýy múm­kin. Degenmen de, ósimdikterdi em­dik maqsatta paıdalanýdyń da ózindik tártibi, jóni bar. Iаǵnı, ulttyq park aýmaǵyndaǵy sırek kezdesetin nemese joıylyp ketý qaýpi bar ósimdikterdi de zańǵa saı paıdalaný qajet.

 

Saltanat MÁJENOVA,

«Tarbaǵataı» MUTP» RMM-niń aǵa ǵylymı qyzmetkeri

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Búgingi jańalyqtar (27.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:45

Basylym basshylary - Erkin QYDYR (1962)

Basylym basshylary • Búgin, 17:05

Karateshiler Aýstrııada aıqasady

Sport • Búgin, 16:26

Almatyda sel júrý qaýpi joq

Aımaqtar • Búgin, 16:23

Biz birgemiz: Aleksandr Baraev

Vıdeo • Búgin, 13:52

Álemniń 50 elimen jumys isteıtin oblys

Qazaqstan • Búgin, 12:58

Uqsas jańalyqtar