Rýhanııat • 29 Qańtar, 2020

Shyǵystaný ǵylymynyń jańa jetistigi

80 retkórsetildi

Qazaq halqynyń tarıhy men máde­nıeti shyǵys elderi­men tyǵyz baı­lanysty. Halqy­myzdyń túrkilik ejelgi jáne orta­ǵasyrlyq tarı­hynyń derek­teri qytaı, parsy, arab hám túr­k tilderiniń jazbalarynda molynan kórinis tapqan.

Biraq keńestik kezeńde túrli saıa­sı sebepterge oraı shyǵystaný salasy Qazaqstanda 1989 jylǵa deıin óz aldyna jeke mekeme retinde quryla almady, tek 1989 jyly ǵana Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde Shyǵystaný fakýlteti ashyldy. «Eshten kesh jaqsy» demekshi, búginge deıin atalǵan oqý ornyn bitirgen kóptegen túlekter táýelsiz Qazaqstannyń saıası, mádenı, dıplomatııa jáne ekonomıka salasynda eleýli qyzmet etip keledi. Bizdiń shaqyrýymyzben tarıhı Otanyna oralǵan Islam Jemeneı – shyǵystaný salasyn damytýǵa úles qosyp kele jatqan Irannan kelgen qandas ǵalymdardyń biri. Islam Jemeneı Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» atty klassıkalyq ensıklopedııalyq eńbegin О́zbekstan, Tájikstan jáne Londondaǵy (Tegeran, A.Ǵaffarı Fárd nusqasy boıynsha) qoljazba nusqalaryn salys­tyryp, mátin sózderin, termınderdi, qasıetti Quran aıattary, túrki óleńderi, kóne sózderin anyqtap, kitaptyń tolyq nusqasyn daıyndady. Tekstologııalyq tolyq nusqasymen birge shyǵarmanyń tarıhı, ádebı, dinı, saıası jáne tildik mańyzyna arnap kirispe, túsinikteme jazdy. Kitap kirispesinde qazaq tarıhynyń Qazaq handyǵy qurylǵan 1465 jyldan burynǵy kezeńnen bas­tap, qazirgi tarıhyna deıin sholý jasalǵan. Bul akademııalyq eńbek Iran Islam Respýblıkasynyń Mádenıet jáne ıslamdy dáripteý mınıstrliginiń sheshimimen bekitilip, Tegerandaǵy «Oǵyzhan» baspasynan jaryq kórdi. Bul qundy eńbek bastama retinde óz jalǵasyn taýyp jatsa, qazaq tarıhyna qatysty barlyq jazba derekter óz súzgimizden ótip, tárjima jasalatyn bolady.

Kitaptyń alǵy sózinde Islam Jemeneı: «Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Shy­ǵys­taný fa­kýltetiniń qabyrǵasynda shyǵystaný ǵylymyna kóńilim aýyp, «Tarıh-ı-Rashıdıdiń» zerttelýine qyzyqqan edim. Bul zor eńbek elimizdiń táýelsizdigi ári ǵylymı jetekshilerim men tilektes áriptesterdiń ortaq jemisi bolyp jaryq kórgenine qýanyshtymyn», deıdi. 

Qazir «Tarıh-ı-Rashıdı» qoljaz­balarynyń tekstologııasy úsh kitap bolyp jaryq kórdi. Áýeli eki dápterden turatyn Muhammed Haıdar Dýlatıdiń eńbegin eki tom etip shyǵarǵan. Birinshi tomy 230 bet jáne ekinshi tomy 655 bet.

Sondaı-aq eki dápter (781 bet) tolyq bir tomda jaryq kórgen. Bul tomda Islam Jemeneıdiń «Tarıh-ı-Ra­shı­dıiniń» qazaq tarıhyna, mádenıetine, ádebıet pen tiline qatysty jazǵan anyqtamalyq kirispesi bar. Atalǵan barlyq tomdarda jer-sý, adam attaryn keste boıynsha ońaı tabýǵa bolady. Ári ár tomda túrk óleńderin parsy tiline aýdarǵan. Al qazirgi qazaq tilinde qoldanyp kele jatqan kóne túrk sózderine arnap túrk-parsy sózdigi jasalǵan. Osylaısha parsy tilinde jańadan shyqqan «Tarıh-ı-Rashıdıde» aldyńǵy basylymdarda burmalanǵan kóne túrk sózderi men óleńderi qalpyna keltirilip, onyń qazaq tarıhyna, mádenıetine, ádebıetine jáne tiline qatysty túrkilik mura ekendigi naqtylana túsken. Eńbek Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde tuńǵysh tekstologııalyq eńbek retinde 2014 jyly jaryq kórgen kitaptyń jalǵasy ispettes ári qazaqtyń shyǵystaný salasynyń jańa beleske kóterilgeniniń aıǵaǵy dep bilemiz.

2

 

Bolatbek Batyrhan,

shyǵystanýshy, R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Ýálıhan QALIJAN (1948)

Basylym basshylary • Búgin, 16:57

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Tálimi zor, ǵıbraty mol jıyn

Aımaqtar • Búgin, 11:18

Danyshpan toıyna bir tamshy úles

Abaı • Búgin, 10:36

Habarsyz ketken kásipker izdestirilýde

Aımaqtar • Búgin, 10:24

Jumyrtqa nege qymbattaıdy?

Ekonomıka • Búgin, 09:27

О́ner mýzeıindegi ózgeshe kórmeler

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Alısa – Arqa tósinde

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Uqsas jańalyqtar