Rýhanııat • 30 Qańtar, 2020

Qaıyrymdy qaladan – qaıyrymdy qoǵamǵa

184 retkórsetildi

Keshe Almatyda «Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı babamyzdyń 1150 jyldyǵy saltanatty túrde bastaý aldy. Bıyl IýNESKO-nyń qoldaýymen halyqaralyq aýqymda atalyp ótetin ǵalymnyń mereıtoıy álemniń ár qıyrynan kelgen mártebeli qonaqtardyń basyn qosty.

 

Aıtýly sharaǵa dúnıe júzinde ál-Farabıdiń atyn ıelenip otyrǵan jalǵyz ýnıversıtet – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti uıytqy boldy. Sonymen qatar Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ál-Farabıdiń 1150 jyldyq mereıtoıynyń bastalýyna oraı Ál-Farabı ortalyǵy-kitaphanasy  ashyldy. 

Caltanatty jıynda Mem­leket­tik hatshy Qyrymbek Kósher­baev ǵulama ǵalym kezinde jaýap berýge tyrysqan – qaıyrymdy qoǵam, baqyt, adamnyń jetilýi týra­ly máseleler qazirgi zaman úshin de asa ózekti ekenin tarata otyryp, bıyl Úkimettiń, IýNESKO, TÚRKSOI jáne ISESKO halyqaralyq uıymda­ry­nyń qoldaýymen túrli elder­diń ǵalymdary Nur-Sultan qala­synda, ál-Farabıdiń otany – Túrkistan oblysynda  jáne Parıjde ótetin iri halyqaralyq konferensııalarda bas qosyp, uly oıshyldyń murasy jóninde oı bólisetinin aıtty.

«Ǵylymı-saraptamalyq is-shara­lar sondaı-aq Túrkııa, Iordanııa, Italııa, Qytaı, Mysyr, Bolgarııa jáne basqa da elderde ótedi.

1

Búginde  álemniń  jetekshi  ýnıver­sıtetterinde 12 ortalyq, al Ys­tanbul men Delıde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıteti ashqan murajaı-úıler bar. Keleshekte Konfýsıı ınstıtýttary nemese Gete ınstıtýttarynyń ǵalamdyq jelileri  sekildi Ál-Farabı  ortalyqtary da  keńeıe bermek. Jaqynda «Ál-Farabı izimen» atty  ǵylymı ekspedısııa jumysyn bastaıdy. Barlyq is-shara ǵylymǵa  jáne  bilimniń  damýyna  laıyqty yqpal etedi dep senemiz», dedi Memlekettik hatshy.

Memlekettik hatshy málim­de­gen­deı, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq  ulttyq ýnıversıtetinde álemdik talaptarǵa saı ál-Farabı ǵy­lymı-tehnologııalyq alqaby qu­rylmaq. Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń qoldaýymen júzege asatyn bul joba ozyq tehnologııalar men ınnovasııalardy damytý ortalyǵyna aınalady dep jos­parlanyp otyr.

Qyrymbek Kósherbaev ál-Fa­­ra­bıdiń qaıyrymdy  qoǵam tý­raly ıdeıalaryna  negizdel­gen taǵy bir jańa jobany ataı kele, bul bastamalar jastardyń  rýhanı-adamgershilik qasıetin qalyptastyrýǵa baǵyt­talaty­nyna toqtaldy.

– Ál-Farabıdiń otany  Oty­rar  – Qazaqstannyń ǵana emes, búkil Ortalyq Azııanyń kıeli mekeni. Búginde oblys  ortalyǵy mártebesine  ıe  bolǵan Túrkistan aımaǵy kúlli túrki áleminiń  mádenı-rýhanı ortalyǵy retinde damyp keledi. 1150 jyldyqty merekeleý aıasynda Túrkistan  oblysynda ál-Farabı murasyn qaıta jańǵyrtý jáne Otyrar  qalasyn  týrıstik  klaster retinde qaıta qalpyna keltirýge arnalǵan is-sharalar júzege asatyn  bolady.  Damask qalasyndaǵy Ál-Farabı mádenı-tarıhı ortalyǵy men mýzeı-úıin jetildirý máselesi qolǵa alynady. Sol ortalyqtyń  negizinde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń  fılıaly  qurylady. Fılıaldyń  qyzmeti álemdik qaýymdastyqta el  múddesin alǵa qoıyp, bedelin arttyrýǵa septesedi.

Mereıtoı aıasynda dana oıshyldyń  eńbekterin aýdarý, ál-Farabı ensıklopedııasyn shyǵarý, ǵulama ǵalym týraly derekti fılm jáne ómirbaıandyq serıal túsirý, teatrlarda Sh.Qusaıynovtyń  «Ál-Farabı» tarıhı dramasyn qoıý, taǵy basqa sharalar qarastyrylǵan, – dedi Qyrymbek Eleýuly.

Memlekettik hatshy ál-Farabı­diń 1150 jyldy­ǵyn merekeleý bary­synda tómendegideı mindet­terdi júze­ge asyrý kerektigin sanamalaı kele: «Uly oıshyldyń ıdeıalary men qaǵı­dattarynyń teorııalyq negizderin jańa zamanǵa saı paıdalaný, ǵulama ǵalym­nyń murasyn ózekti ǵylymı-zert­­teýlerde jáne ınnovasııalyq bilim berý úderisterinde keńinen qoldaný, ál-Farabı ıdealdarynyń negizinde jańa úlgidegi memlekettik ustanymdardy zerdelegen jón», dedi.

2

Osydan keıin sóz kezegin Almaty qala­synyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev aldy.

– Bıylǵy 2020 jyl elimizdiń tarıhy úshin mańyzdy ataýly kúnderge baı. Tórt­kúl dúnıege tanymal ǵulama Ábý Na­syr ál-Farabı babamyzdyń 1150 jyl­dyq mereıtoıy – solardyń ishindegi eń eleýlileriniń biri. Oıshyldyń arnaıy zańmen bekitilgen merekelik sha­ralarynyń Almatyda bastalýynyń da ózindik syry bar. Sebebi elimizdegi eń bas­ty oqý ordasy – Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Farabı mu­ra­laryn júıeli zertteıtin irgeli ǵyly­mı ortalyq – Ulttyq akademııa da Alma­ty qalasynda qonys tepken. Oǵan ál-Fa­rabı kitaphanasy men Farabı orta­lyǵyn qosyńyz. Ǵulamanyń «Danalyq jaýharlary», «Izgi qala turǵyndarynyń kózqara­sy», «Baqytqa jetý», «Memlekettik qaı­ratkerlerdiń naqyl sózderi» sııaqty eńbek­teri myńdaǵan jyl ótse de óz mánin joıǵan joq. Solardyń ishinen men búgingi tańda­ǵy qala ómiri úshin oıshyldyń «Qaıy­rymdy qala» týraly ıdeıalary asa ózekti dep sanaımyn, – dedi.

Shahar basshysy ál-Fara­bı aıtyp ketken izgi armandardy júzege asyrý­dy 7 strategııalyq baǵyt­ta júr­gizýdi kózdep otyrǵanyn, sol usta­nyp otyrǵan maqsattar ál-Farabı murat etken «qaıyrymdy qala» turǵyzý qadam­darymen ushtasyp jatqanyn jetkizdi.

– Eń aldymen, ál-Farabı murasyn zert­teý áli de kún tártibinen túsken joq, zertteletin qyrlary jeterlik. Álem­niń túkpir-túkpirindegi ál-Farabı eńbek­terin, shet tilderdegi aýdarmalaryn týǵan jerine qaıtaryp, ál-Farabı orta­lyǵynyń jeke qoryn jasaý kerek. 1975 jyly oıshyldyń 1100 jyldyq mereı­toıynan bastaý alǵan aýdarma isin qaıta jandandyrý kerek. Ekinshiden, Almaty – jastar qalasy. Jastar – el bolashaǵy. Shyǵys ámir­leriniń biri ál-Farabıden: « – Ýa, Ustaz, meniń memleketimniń bolashaǵy qan­daı kúıde bolmaq?» dep suraǵanda, ál-Farabı: «Elińniń bolashaǵyn bilgiń kelse, maǵan jastaryńdy kórset, sonan soń aıtyp bereıin», degen eken. Osy rette ál-Farabıdiń adamgershilik qun­dylyqtar arqyly tárbıeleý isi qoǵamdy izgilendirýge septigin tıgizeri anyq. Bú­gin­de stýdent jastar arasynda arnaıy ál-Farabı shyǵarmashylyǵy boıynsha ashyq baıqaý jarııalaý, Almaty qalasy ákiminiń stıpendııasyn taǵaıyndaý usynylyp otyr. Úshinshiden, Almaty qalasynda 2009 jyldan beri Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen ótetin «Ál-Farabı olımpıadasy» búginde keńinen tanymal. Osy saıysty «Jáýtikov olım­pıadasy» sekildi jańa bir sapalyq deń­geıge, halyqaralyq deńgeıge kóter­gen jón dep sanaımyn. Tórtinshiden, ál-Farabıdiń júrip ótken jolyn saralaý arqyly, týrısterge tartymdy bolý úshin jarnamalyq baǵyt­ta «Ál-Farabı izimen» ınterak­tıvti kartasyn daıyndap, sonyń negizinde ınteraktıvti týr marshrýtyn jasaý oryndy bolar edi. Besinshiden, ǵulama oıshyldyń ǵyly­mı nysanyna aspan denelerin zert­teý ilimi de engen bolatyn. Jas jet­kin­shekterge Farabı murasynyń jan-jaq­tylyǵyn dáripteý maqsatynda Almaty qalasyndaǵy Observatorııa ishinen Farabı buryshyn ashýdy usy­namyn, – dedi Baqytjan Saǵyntaev.

Tulǵanyń adamdyq qasıetin jetil­dirý – ál-Farabı murasynyń ózegi. Ol tárbıesiz berilgen bilimniń zııan ekenin aıtty. Iаǵnı, tek materıaldyq baılyq  tuńǵysh adamǵa baqyt ákelmeıtinin eskertti. Qazirgi kásipkerlerge osy baǵyttaǵy ta­qy­ryptyq trenıngter asa qajet, – deıdi shahar basshysy.

Osydan keıin Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan boıynsha Almatydaǵy IýNESKO-nyń Klasterlik bıýrosynyń dırektory Krısta Pıkkat ál-Farabıdiń jańa orta­lyǵyn qurý jáne onyń jumysy BUU men IýNESKO úshin úlken mańyzǵa ıe ekenin tilge tıek etti.

– Ál-Farabıdiń dúnıetanymy men murasy Turaqty damý salasyn­daǵy jańa kún tártibimen, sondaı-aq IýNESKO baǵdarlamalarymen jáne maq­sat­tarymen úndes. Sondyqtan da Orta­lyq Qazaqstanda ǵana emes, Ortalyq Azııada da mádenıetaralyq dıalogti damy­tatyn IýNESKO-nyń bel­sendi seriktesine aınalýy múmkin. Ortalyqtyń qyzmeti IýNESKO-nyń jastar arasynda ǵylymdy ilgeriletýge, turaqty damýdy jetildirýge qajet bilim men daǵdylardy yntalandyrýǵa, sondaı-aq álem mádenıetin damytýda jáne zorlyq-zombylyqqa qarsy is-áreket etýde, mádenı ártúrlilik qundy­lyq­taryn tanýda kómek bere alady, – dedi Krısta Pıkkat.

Saltanatty sharada Islam Ynty­maqtastyq Uıymy bas hatshysy Asqar Mýsınovtiń quttyqtaý sózi oqyldy.

– Búgingi múmkindikti paıdalana otyryp, Qazaqstannyń negizin qalaýshy Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń mádenı ortalyqtar qurý týraly bastamalary men Damaskide 2012 jyly Qazaqstan úkimeti salǵan Ál-Farabı atyndaǵy mádenı ortalyqty qalpyna keltirý týraly sheshimin joǵary baǵalaǵym keledi. Ortalyqtyń qyzmeti IýNESKO-nyń jastar arasynda ǵylymdy ilgeriletýge, turaqty damýdy jetildirýge qajet bilim men daǵdylardy yntalandyrýǵa, sondaı-aq álem mádenıetin damytýda jáne zorlyq-zombylyqqa qarsy is-áre­ket etýde, mádenı ártúrlilik qundy­lyq­taryn tanýda kómek bere alady, – deıdi Asqar Mýsınov.

Sóz kezegi Saýd Arabııasy bilim jáne ǵylym mınıstri Nasser Muhammed ál-Akılı myrzaǵa jetken kezde ol eki eldiń ýnıversıtetterine paıda ákele­tin ǵylymı salalarda zertteýler men ǵylymı yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa úlken úmit artatynyn jetkizdi.

Kapodıstrııa atyndaǵy Afına ult­­tyq ýnıversıtetiniń professory Geor­gıos Steırıs: «Men fılo­sofııanyń otany bolyp sanalatyn qalada dúnıege keldim. Sokrat, Pla­ton jáne Arıstotel Afınada fılosofııanyń negizin qalady. Olardan soń fılosofııa Shyǵysta tarala bastady, onda fılosofııalyq oı­dyń barlyq aspektilerin ekinshi ǵalym damytty. Ábý Nasyr ál-Farabı pla­ton­dyq jáne arıstoteldik oılardy Shy­ǵys dástúrlerimen baılanystyrýǵa um­tyldy jáne Uly Eýrazııa dalasyna fı­lo­sofııany alyp kelgen. Onyń ústi­ne, Uly mýzyka ki­ta­by – asa mańyzdy ortaǵasyrlyq mýzykalyq traktat. Ál-Farabıdiń fılosofııa tarıhyndaǵy orny negizdeýshi ekeni nazar aýdararlyq. О́ıtkeni onyń shyǵarmashylyǵy men qyzmeti Qazaqstan, Irak, Sırııa jáne Mysyrdyń tarıhı jerlerin, Jerorta teńizinen Qytaı shekarasyna deıingi barlyq uly órkenıetterdi biriktirdi. Nátıjesinde ol Arıstotelden keıingi uly fılo­sofııalyq bedelge ıe boldy.

Ol jahandaný ıdeıasyn alǵa tartqan birinshi adam. Ol ejelgi grekterdiń meıi­­rimdi qala ıdeıasyn saqtaýǵa umty­lady, sondaı-aq meıirimdi qaýym mól­sherin arttyrady. Onyń paıymdaýy ma­ńyzdy jáne yqpaldy bolyp qala beredi, óıtkeni ál-Farabıdiń jahandyq mem­leketi aqyl-oı men shydamdylyq ar­qyly basqarylady. Eshbir dinı nemese etnostyq dástúr ekinshisin joqqa shy­ǵar­maıdy», dedi.

Mártebeli meımandardyń biri Damask ýnıversıtetiniń prezıdenti Muhammed Maher Kabakıbı baıyrǵy Sham tarıhyn bezbendeı kele: «Munda ǵu­lama Ábý Nasyr ál-Farabıdiń kesenesi orna­lasqan. Ol eń kórnekti tulǵalardyń biri. Hıjra jyl sanaýy boıynsha 329 jyly Damaskide qaıtys bolyp, sol jerde jerlengen. Eski Damaskide onyń kesenesiniń janynan «Ál-Farabı máde­nı ortalyǵy» qurylǵan. Ol fılosofııa, logıka, fızıka, mýzyka, medısına jáne etıka ǵylymdaryn tereń meńgergennen keıin «ekinshi ustaz» degen atqa ıe bolǵan. Bul ortalyq Qazaq eliniń Sırııaǵa tartýy», dedi.

Túrkııa Respýblıkasynyń Uly ult­tyq májilisiniń depýtaty Metın Gún­doǵdý bıylǵy Farabı jylynda Túrkııa Respýblıkasynyń resmı ókil­deri Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen tize qosa otyryp, Ystanbul men Ankarada túrli is-shara ótkizetindigin jetkizdi.

Saltanatty jıynnyń resmı bóligin Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń rektory Ǵalym Mutanov qorytyndylady.

Arada HI ǵasyr ótse de, ál-Farabı iliminiń dál qazirgi almaǵaıyp zamanda óte ózekti ári qajetti ekenine kózimiz jetip otyr. Osy oraıda, ýnıversıtet basshysy Birikken Ulttar Uıymynyń turaqty damý jónin­degi jahandyq haby retinde QazUÝ ǵulamanyń qaıyrymdy qoǵam týraly iliminiń negizinde Ýnıversıtet – 4.0 jańa modelin daıyndap, ótken jyly Birikken Ulttar Uıymynyń Nıý-Iorktegi shtab-páterinde, al bıyl Jıddada, Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­mynda tanystyrdy. Jańa joba halyq­­aralyq aýqymda jan-jaqty qo­l­daý taba bastady, dedi.

Qazirgi ýaqytta osy model aıasynda QazUÝ Birikken ulttar uıymy­nyń О́rkenıetter alıansymen birge «Qaıy­rymdy qoǵam azamattaryn qalyp­tastyrý. Qazirgi ýnıversıtetter mıssııa­sy» dep atalatyn halyqaralyq jo­ba­ny júzege asyryp otyr. Bul joba Qazaq ult­tyq ýnı­versıtetiniń álem­niń 12 mem­leketinde ashylǵan Ál-Farabı ortalyq­tarynda iske qosylǵan. Sondaı-aq jýyrda ál-Farabıdiń jatqan jeri – Damaskidegi kesenesinde osyndaı ortalyq ashylmaq. Osy arada Ál-Farabı esimin jáne ilimin máshhúrleý maqsatynda Ult­tyq ýnıversıtette tuńǵysh qazaqstan­dyq «Ál-Farabı-1» jáne «Ál-Fara­bı-2» nanospýtnıkteri ǵaryshqa ushyryl­ǵanyn aıtý lázim. Sondaı-aq «Ál-Farabı ǵylymı-teh­nologııalyq alqaby» atty jańa joba iske qosylady.

Uly oıshyldyń mereıtoıy qar­sańynda ýnıversıtet stýdentteri ál-Ál-Fa­ra­bıdiń qaıyrymdy qoǵam týraly ilimin elimizde jáne álemde taratý nıetimen «QAIYRYMDY QOǴAM» dep atalatyn zamanaýı chellendjdi bas­tap ketti. Farabı mereıtoıy ashylý saltanatynyń sońy teatrlandyrylǵan sahnalyq kórinis pen úlken konsertke ulasty.

 3

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Ýálıhan QALIJAN (1948)

Basylym basshylary • Búgin, 16:57

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Tálimi zor, ǵıbraty mol jıyn

Aımaqtar • Búgin, 11:18

Danyshpan toıyna bir tamshy úles

Abaı • Búgin, 10:36

Habarsyz ketken kásipker izdestirilýde

Aımaqtar • Búgin, 10:24

Jumyrtqa nege qymbattaıdy?

Ekonomıka • Búgin, 09:27

О́ner mýzeıindegi ózgeshe kórmeler

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Alısa – Arqa tósinde

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Abaı rýhy – Almaty tórinde

Abaı • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar