Qytaı Halyq Respýblıkasynyń muraǵat qorlaryndaǵy Qazaq eli ómirine qatysty derekter týraly sóz
Ulttyq tarıhty zerdeleý jóninde ótkizilgen úlken jıynnan keıin tarıh salasynda jańasha silkinis, jańasha serpilis oryn alyp jatqany shyndyq. Sonyń biri – qazaq qoǵamyna beıtanys dúnıelerdi jaryqqa shyǵarý úshin tarıhshy ǵalymdarymyzdyń shetelderge issaparlarǵa shyǵýy. Jýyrda ǵana Qytaıdan oralǵan R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Janymhan Oshanmen áńgime negizinen issapardyń nátıjesi týraly órbidi.
Qytaı Halyq Respýblıkasynyń muraǵat qorlaryndaǵy Qazaq eli ómirine qatysty derekter týraly sóz
Ulttyq tarıhty zerdeleý jóninde ótkizilgen úlken jıynnan keıin tarıh salasynda jańasha silkinis, jańasha serpilis oryn alyp jatqany shyndyq. Sonyń biri – qazaq qoǵamyna beıtanys dúnıelerdi jaryqqa shyǵarý úshin tarıhshy ǵalymdarymyzdyń shetelderge issaparlarǵa shyǵýy. Jýyrda ǵana Qytaıdan oralǵan R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Janymhan Oshanmen áńgime negizinen issapardyń nátıjesi týraly órbidi.
– Qytaıǵa barǵan saparyńyzdyń negizgi zertteý nysany HV-HIH ǵǵ. Qazaq handyǵynyń tarıhy, Qazaqstannyń Batys jáne Shyǵys elderimen syrtqy saıası baılanystary eken. Esh qıyndyqsyz, kedergisiz jaqsy baryp keldińiz be? Jumysyńyz qanshalyqty nátıjeli boldy?
– «Myńjyldyq kókjıek» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Beıjiń jáne Sıan qalalaryna arheografııalyq ǵylymı issaparmen baryp qaıttyq. Shyǵystaný ınstıtýty ǵalymdarynan quralǵan shaǵyn topqa atalǵan ınstıtýttyń Azııa jáne Tynyq muhıty aımaǵy bóliminiń meńgerýshisi Baqyt Ejenhanuly basshylyq etti. Issapar bastalmas buryn osy jolǵy ǵylymı sapardy eki baǵytta júrgizý, ıaǵnı birinshi baǵytta Qytaıdyń Birinshi tarıhı muraǵatynda saqtalǵan qazaq tarıhyna qatysty qujattardy jınaqtaý, ekinshi baǵytta qazaq halqynyń etnogenezi men kóne tarıhyna baılanysty Qytaı jerinde saqtalǵan túrli kóne eskertkishterdi jınaý boıynsha jumys isteý aldyn-ala josparlanǵan bolatyn. Osy eki baǵytta josparlanǵan jumystyń barlyǵy óz deńgeıinde atqaryldy. Qazaq tarıhyna qatysty asa mol málimet Sın patshalyǵy muraǵat qujattarynda saqtalǵan. Nátıjeli eńbektiń arqasynda «Sın patshalyǵy dáýirindegi Shyńjańǵa qatysty mánjý tildi muraǵat qujattar jınaǵy» dep atalatyn kóp tomdyq elge ákelindi.
– Bul jınaqta qazaqqa qatysty qandaı qujattar bar? Taratyńqyrap aıtyp ótseńiz?
– Qytaıdyń Birinshi tarıhı muraǵaty men Qytaı shekara aımaqtary tarıhı-geografııasyn zertteý ortalyǵyndaǵy Vý Iýanfen, Lı Shen syndy ǵalymdar qurastyrǵan «Sın patshalyǵy dáýirindegi Shyńjańǵa qatysty mánjý tildi muraǵat qujattar jınaǵy» atty eńbek 2012 jyldyń sońynda az taralymmen (bar-joǵy 50-60 danamen) jaryq kórgen edi. Bul eńbektiń uzyn sany 283 tom. Buǵan Birinshi tarıhı muraǵattyń «Szıýn szı chý lý fý zoý chje» – «Áskerı basqarmada saqtalǵan ulyqtar málimdemeleriniń kóshirmeler qory») dep atalatyn qorynda saqtalǵan 72812 qujat (onyń 8887-si qosymsha qujat sanalady) engizilgen. Bul jádigerler 1730 jyldyń sońynan 1911 jyldyń ortasyna deıingi jalpy sany 181 jyldy qamtıdy.
Aıta keterlik bir jaıt, atalmysh eńbek Qytaıdyń dástúrli tarıhnamasyna saı qurastyrylǵandyqtan, onyń bir ereksheligi – onda tarıhta Qytaımen qarym-qatynasta bolǵan elderdiń barlyǵy «Qytaıǵa baǵynǵan» degen tarıhı tujyrymdamany qoldanǵan. Osyndaı sebepke baılanysty, eńbektiń taqyryby «Sın patshalyǵy dáýirindegi Shyńjańǵa qatysty mánjý tildi muraǵat qujattar jınaǵy» dep atalady. Soǵan qaramastan, ondaǵy qujattardyń aýqymdy bóligi Sın patshalyǵynyń Qazaq, Býrýt (qyrǵyz), Qoqan, Badaqshan syndy Ortalyq Azııa elderimen ornatqan qarym-qatynas tarıhynan syr shertedi. Sonymen birge, onda atalmysh elderdiń, ásirese, qazaqtar men qyrǵyzdardyń XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy tarıhy, mádenıeti, ekonomıkasy, saıası júıesi jáne ishki áleýmettik jaǵdaıy týraly asa qundy málimetter saqtalǵan. Qytaıdyń Birinshi tarıhı muraǵatyndaǵy bul qujattardyń qalyp tasýy Sın patshalyǵynyń jaýlap alý maqsatyndaǵy tarıhymen, ásirese, olardyń Jońǵar handyǵy men Qashǵarııany basyp alý tarıhymen tikeleı baılanysty boldy. Sın patshalyǵy XVIII ǵasyrdyń 50-jyldarynda kóp jyl boıy Qazaq handyǵymen shaıqasyp, ábden qaljyraǵan Jońǵar handyǵyn joıǵannan keıin, kóp ótpeı Qashǵarııany da óziniń tikeleı bıligi astyna ala bastady. Osy tarıhı oqıǵalardyń barysynda Ortalyq Azııadaǵy basqa halyqtar da alpaýyt aıdaharmen betpe-bet kelýge májbúr bolyp, onymen aradaǵy qarym-qatynastyń beıbit joldaryn qarastyra bastaǵany málim. Qazaq handyǵy men Sın patshalyǵy arasyndaǵy saıası-dıplomatııalyq jáne ekonomıkalyq baılanys osyndaı jaǵdaıda bastaldy. Muraǵat qujattarynyń qazaqqa qatysty mazmuny bylaı bolyp keledi: Sın patshalyǵy áskerı kúshteriniń Jońǵar handyǵynyń sońǵy aqsúıekteri bolǵan Ámirsana, Qasaqshıra syndy tulǵalardy qolǵa túsirý jolynda jasalǵan áskerı sharalar barysynda alǵashynda Qazaq handyǵynyń áskerı kúshterimen betpe-bet kelip, keıin kele eki jaqtyń bitimge kelýi; sol tustaǵy úkimet pen armııa qolbasshylarynyń qoldanǵan saıasatyna arnalǵan qujattar; eki el arasynda resmı baılanystar ornatylǵannan keıin bir-birine elshi jiberýi men eki el arasyndaǵy saıası-dıplomatııalyq isterdiń qujattary; qazaqtar men Ortalyq Azııadaǵy basqa elderdiń qarym-qatynasy týraly qujattar; Qazaq-Sın ekonomıkalyq qarym-qatynastary, onyń ishinde XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan XIX ǵasyrdyń basyna deıingi mezgilde eki el arasynda júrgizilgen «jylqyǵa jibek» saýdasyna baılanysty ártúrli qujattar; Qazaq eli men jeri týraly, qazaq rý-taıpalary men olardyń basshylary týraly málimetter; Qazaq jerine qatysty geografııalyq maǵlumattar; Qazaq pen jońǵar arasyndaǵy shaıqastardan málimetter; Jońǵar handyǵy joıylǵannan keıin qazaqtardyń buryn jońǵarlar basyp alǵan atamekenine oralýy jáne qazaqtardyń qoldarynda qalǵan qalmaqtardyń Sın patshalyǵyna qashyp ketýi men beıbit túrde kóshirilýi syndy máselelerge baılanysty jazylǵan qujattar; Sın patshalyǵynyń quzyryna engen keıbir qazaqtardyń ahýaly, Qytaıdaǵy qazaqtardyń qalyptasýy, t.b. týraly málimetter bar.
– Issapar barysynda Qytaıdyń Birinshi tarıhı muraǵaty taǵy qandaı qupııalaryn ashty?
– Osy jolǵy issaparda joǵaryda atalǵan kóptomdyqty elge jetkizýden tys, Qazaq eli tarıhyna qatysty basqa da qujattarǵa tekserý júrgizý maqsatynda qyrýar ýaqyt jumsaýǵa týra keldi. Jumys nátıjesinde, Abylaı han, Ábilpeıiz sultan, Bolat han, Ýálı sultan syndy qazaq han-sultandarynyń hattary anyqtalyp, olardyń birazy kóshirilip alyndy. Elge ákelingen bul qujattardyń birazy qujattyń kserokóshirmesi, qalǵandary qolmen kóshirildi. Bular joǵaryda atalǵan kóptomdyq jınaqqa engizilmegen.
– О́zińiz eki baǵytta jumys istedik dep aıtyp óttińiz. Endi ekinshi baǵytta atqarylǵan jumystar qandaı boldy degen zańdy saýal týyndaıdy?
– Neshe myńdaǵan jyldyq jazba tarıhy bar Qytaı eli óz kórshileri týraly eń kóp málimetterdi qaǵaz betine jazyp qaldyrǵan el retinde tanylady. Sol sebepti, Eýrazııa dalasyn erkin qonystaǵan qazaqtardyń tikeleı ata-babalary sanalǵan kóne túrki-mońǵol taıpalarynyń myńdaǵan jyldyq tarıhy týraly eń qundy derekterdiń kóbi sol eldiń tarıhı jazbalarynda, muraǵat qujattarynda jáne basqa tarıhı jádigerlerinde saqtalǵan. Eń qyzyǵy, Qytaı eli tarıhty qaǵaz betine túsirip qana qoımaı, óz eli men ózge elderdiń tarıhyn máńgi tastarǵa bádizdep te otyrǵan. Búgingi kezde olardyń «tas jazbalarynda» álem elderinde teńdesi joq jazba baılyq qory saqtaýly. «Tas jazbalardy» ashý men zertteý jumysy ol elde eń qarqyndy jumystardyń biri sanalady. Bul jumystardyń qarqyn alýy qytaı tarıhyn, qytaı men kórshi elderdiń túrli qarym-qatynasy tarıhyn zertteýge serpin bere bastady. Sońǵy ýaqytta ashylǵan jańalyqtar túrkitaný ǵylymynyń tyń taqyryptaryn jazýǵa jańa múmkindik berýde. Sebebi, eskertkishterdiń biraz bóligi túrli tarıhı kezeńde qytaı jerine baryp, sol elde eleýli mindetter atqarǵan, túrki halyqtarynan shyqqan tarıhı tulǵalardyń qabyr basyna qoıylǵan epıtafııalyq eskertkishter bolyp, al, ol kóne túrki halyqtarynyń tarıhynan tyń ári naqty málimetter berip otyr. Bul eskertkishterdiń eleýli bóligi VI-IX ǵasyrlardaǵy túrki halyqtarynyń tarıhynan syr shertedi. Eskertkishterdiń negizgi mazmunynda atalǵan nárse tarıhı tulǵanyń aty-jóni, týǵan jáne ólgen jyl, aıy men kúni, qaı eldiń adamy ekendigi, túrki taıpalarynyń qaısy rýynan shyqqany, ákesiniń, ata-babalaryny
