Rýhanııat • 30 Qańtar, 2020

Erekshe esimderdiń syry

697 retkórsetildi

Baǵzy babalarymyz balalaryna at qoıýda salt pen dástúrge barynsha júgingen. Muny Shoqan Ýálıhanovtyń eńbekterinen de tabamyz. Ol yrym, ádep-ǵuryptar týraly aıta kelip: «Bolashaqta bir jaqsylyq bolýyn tilep aıtylatyn ádep-ǵuryptar da yrym dep aıtylady. Máselen, bireýdiń uly joq bolyp, áıeli qyz týa berse, ol sońǵy bir qyzynyń atyn Ultýǵan, Maıkót qoıady, ondaǵy oıy kelesi balam ul bolsyn degendik» dep jazady.

Osyndaı yrymmen qoıatyn esimder basqa ulttarda da kóp. Máselen, balalary shetineı ber­gen jaǵdaıda túrkimender kele­si týǵan ulyna Dýrdy, ózbek­ter Tohta, Mahkam (myǵym, myq­ty), qa­zaqtar men qyrǵyzdar Toq­tamys, Turar, Turaǵul dep at qoıa­dy.

Otbasynda qyzbala kóp bo­lyp, ulǵa zárý adamdar da osyn­­daı yrymdarǵa júginedi. Qazaq­tar mundaıda qyzyna Ulbosyn, Ultýar, Qyztýmas, Jańyl, Ja­ńyl­­syn, Toqtasyn dep at qoıady. Al túrkimender Ister, daǵys­tandyqtar Qyztýman, qyr­ǵyzdar Býrýlchı (Burylshy), Toqtabýbý, Altaıdaǵy soıottar Kerechok dep at telıdi. Eger alty ne jeti qyzdan soń ul tapsa, áke-sheshesi sońǵy qyzyn «qutty boldy, maıkót qyzym» dep erekshe erkeletip otyrady. Otbasynda biryńǵaı qyzbala dúnıege kelgende sońǵy qyzdy erkekshe kıindirip qoıatyn da yrym bar.

Musylman halqy kóbine ul-qyz­daryn jyn-shaıtannan, ibilisten saq­tandyrý úshin per­zentterine eleýsiz, tipti keıde ersi at ta qoıa beredi. Ortalyq Azııa halyqtarynda uldaryna Itbaı, Kúshikbaı dep at qoıý úrdisi búginge deıin jalǵasyp keledi. Sondaı-aq kavkaz halyq­tary (ose­tın, kabardın) otbasynda bala turmasa jańa týǵan bala­­ǵa ıtke baılanysty at qoıa­dy. Olar balany alyp ketetin shaı­tandar ıtten qorqady dep túsingen. «He» býyny ıt degen maǵyna beredi. Arabtar osyǵan baılanystyryp Hesan, Hameıd, Herzet degen at qoıady. Qumyqtar Aqmysyq, Kúshik dep balalaryna at qoıatyn bolǵan. Kýtaısı grýzın­deri de balaǵa ıt atyn qoıǵan. Bala naýqastanyp qalǵan jaǵdaıda oǵan ýaqytsha ıttiń atyn bergen. Qazaqtarda da «ıt tıdi» degen yrym bar. Balalary shetineı bergen otbasylardyń perzentterine ıt atyn telýi ıakýttarda da bar eken. Olardyń arasynan Maıtrýk, Býrgas degen at estiseńiz, bul ıtke baılanysty qoıylǵan dep uǵyna berińiz. Oral bashqurttarynda Kúshik esimdi adamdar kóp. Kagın tatarlary It, altaılyqtar Itkóden degen atty jıi qoldanady.

Jańa týǵan nárestege kóz tımes, shaıtan, ibilis almas úshin er­sileý esim beretin ádet tek bizde ǵa­na emes, basqa da halyqtarda bar. Aıtalyq, osetın halqy Qo­ńyz degen esimdi balalaryna qı­nal­­maı qoıa salady. Qazaqtar It­baı, Kúshik, Kúshikbaı, Kótibar de­gen esimderdi kóz tımes úshin qoıypty.

Ertede balasy turaqtamaǵan úı perzentterin ázireıilden qor­ǵaý úshin ony basqa úıge aparyp tas­taǵan. Eki-úsh kúnnen soń bala­syn qaıtadan satyp alǵan. Mun­daı yrym ózbekterde, tájik­terde, qumyqtarda da kezdesedi. Qazaqtardyń Satypaldy, Satyl­ǵan degen esimderi osy yrymǵa qatysty.

Ferǵana ózbekteri balala­ryn aman saqtap qalý úshin per­zentterin basqa áıeldiń baýyryna salady. Ol áıel balany ap­ta boıy baǵady. Sosyn áke-she­shesi balany satyp alýǵa bara­dy. Balany baqqan áıelge ká­de-syıyn jasap, perzentin qaıt­a satyp alady. О́zbekterde de Satypaldy degen attyń jıi kezdesýi osydan shyqqan. Olar qyzǵa «Satqyn» degen de at qoıa beredi.

Balalaryn túrli pále-ja­ladan saqtaý úshin qazaqtar eleýsiz, ersi­leý, qorash at qoı­sa aman tu­ra­dy degen ba­balarymyzdyń osy bir qo­janasyr qylyǵy za­ma­ny­nyń zańǵar aqyny Qadyr Myr­za Áliniń óleńine de ilikti. Aqyn­nyń «Qazaqy qýlyq» atty óleńinen úzindi bereıik:

Oılaýǵa árkim erikti,

Berilgen babam oıǵa myń.

Qudaıdan sosyn kóripti,

Balasy turmaı qoıǵanyn.

 

...Odan soń týǵan balanyń,

Toıyna túıe soıypty.

Shýlatyp baıtaq dalany,

Shoqpyt dep atyn qoıypty.

 

Qazaqtyń qyrda jeldegen,

Qylyǵy so bir unaıdy:

Aldanyp júrip pendeden,

Aldamaq bolǵan Qudaıdy!

Já, aqynnan asyryp aıta al­­maspyz. Kisi esimi kórki men aqy­­­lyna saı kelip tur­sa qandaı ǵanıbet!

Biraq biz ul-qyzdarymyzdyń óse kele qalaı qalyptasatynyn bilmeımiz ǵoı. Bastysy, «balany jastan» dep bala­ńyzǵa sana men saltty besikten bas­tap sińi­rý kerek dep oılaımyz. Sonda árbir jetkin­shek óz esimine laıyq tulǵa bolyp qa­lyptasady.

 

Sabyrbek OLJABAI

 

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Ýálıhan QALIJAN (1948)

Basylym basshylary • Búgin, 16:57

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Tálimi zor, ǵıbraty mol jıyn

Aımaqtar • Búgin, 11:18

Danyshpan toıyna bir tamshy úles

Abaı • Búgin, 10:36

Habarsyz ketken kásipker izdestirilýde

Aımaqtar • Búgin, 10:24

Jumyrtqa nege qymbattaıdy?

Ekonomıka • Búgin, 09:27

О́ner mýzeıindegi ózgeshe kórmeler

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Alısa – Arqa tósinde

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Abaı rýhy – Almaty tórinde

Abaı • Búgin, 08:00

Bıik parasat ıesi

Rýhanııat • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar