Qoǵam • 31 Qańtar, 2020

Kompıýterlik oıyn – XXI ǵasyrdyń indeti

281 retkórsetildi

Kompıýterlik oıyn ındýstrııasy birneshe jyldyń ishinde mádenıettiń ajyramas bóligine aınaldy. Álem halqynyń úshten bir bóligi vıdeo oıyndarmen tań atyryp, kún batyryp júr. Kópshilik arasynda kompıýterlik oıyndardy tek jasóspirimder, mektep jasyndaǵy balalar oınaıdy degen pikir qalyptasqan, alaıda statıstıka basqa derekterdi de aıtady.

Búginde geımerdiń ortasha jasy – 35. Olardyń kóp­shi­ligi mektepte kompıýterlerde já­ne oıyn klýbtarynda birneshe saǵatyn ótkizip geımerlik jolǵa kel­gen.

Kompıýterlik oıyndardyń kómegimen adamdar ómirdiń mazasyz jaǵdaıynan aýlaq bolýǵa nemese belgili bir jetispeıtin elementti aýystyrýǵa tyrysady: jaqyndardyń nazary, súıik­tisiniń bolmaýy, áleýmettik már­tebe. 2018 jyly Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymy psıhı­kalyq buzylýlar tizimine qumar oıyndaryn qosty. Onyń ishine kompıýterlik oıyndar da kire­di. Degenmen, kóptegen oıyn ón­dirýshileri bul tujyrymmen kelispeıdi, táýeldiliktiń sebebi oıyndardyń ózi emes, adamnyń psıhologııalyq nemese jeke bas qıynshylyqtary dep túsindiredi.

Garvard ýnıversıtetiniń psıhologi Mareza Orzaktyń oıynsha, kompıýterlik oıyndardy oınaıtyn adamdardyń 40-80%-y oıyndarǵa táýeldi bolyp keledi.

Mundaı táýeldiliktiń gender­lik jáne jas erekshelikterine baı­lanysty keıbir qyrlary bar. Kompıýterlik oıyndarǵa degen qushtarlyq qyzdarǵa qaraǵanda, uldar arasynda kóbirek baıqa­lady. Jas jigitter orta eseppen kompıýter oıyndaryna
2 ese kóp ýaqyt jumsaıdy. Adam neǵurlym eresek jáne bilimdi bolsa, soǵurlym kompıýterlik oıyn­darǵa az ýaqyt jumsaıdy, sebe­bi múldem basqa maqsattar paı­da bolady jáne ýaqytty bos­qa ótkizgisi kelmeıdi.

Mamandardyń zertteýi bo­ıyn­sha oıynǵa táýeldiliktiń ózin­dik damý kezeńderi bar. Olar:

  1. Daıyndyq kezeńi. Bul kez­­de oıyndarǵa degen se­zim­tal­­­dyq­­­tyń joǵarylaýy damıdy. О́zin ózi baǵalaýdyń tómen­digi, emosııany basqara almaý, qa­byldaýǵa qulyqsyzdyq, agres­sııa, ımpýlsıvtilik jáne gıperak­tıvtilik, alańdaýshylyq, depres­sııa men stress deńgeıiniń joǵary­laýy, qııal álemine ený úrdisi ere­sekter men balalarda qumar oıynǵa táýeldiliktiń damýy­na yqpal etedi.
  2. Jeńis kezeńi. Bul kezeńde oıyn oınaý adam sanasynda ózin ózi tanýdyń, keıde materıaldyq paıda alýdyń tásili retinde qabyldanady. Aqyl bulyńǵyr bola bastaıdy, tipti az paıda da qyzyǵýshylyq týdyrady. Adam basqalarǵa óziniń artyqshylyǵyn oıyn arqyly dáleldeýge tyrysady.
  3. Shyǵyn kezeńi. Geımer bel­gili bir oqıǵalardyń jabyq sık­linde bolady. Olar qolda bar aqshany jumsaıdy jáne tip­ti qaryz alýǵa beıim. Biraz ýa­qyt shyǵyndar tizbeginen ke­ıin oınaýǵa degen umtylys joǵalady. Alaıda, keıbir arandatýshy faktorlar bolǵan kezde (mysaly, jarnama nemese materıaldyq múmkindikter) adam qaıtadan óziniń qalaýymen júredi jáne oqıǵa qaıtalanady.
  4. Úmit úzý kezeńi. Kóp ýaqyt oınaýǵa baılanysty adam barlyq nársege qyzyǵýshylyǵyn joǵaltady. Mektepte nemese jumysta qıyndyqtar týyndaıdy, qarym-qatynas sheńberi ózgeredi, psıhologııalyq jaǵdaıy onyń otbasynda qalypty ómir súrýine múmkindik bermeıdi. Jaqyn adamdary únemi aldaýdan, qaryzdan jáne teris kózqarasdan sharshaıdy jáne birtindep alystaı bastaıdy. Oıynshy munyń báriniń sebebi táýeldilik ekenin jıi túsinedi, alaıda ózin-ózi basqarýǵa degen barlyq áreketi oń nátıje bermeıdi.
  5. Úmitsizdik kezeńi. Atalǵan kezeńde geımer óziniń táýeldiligin túsinedi, soǵan qaramastan oınaýdy jalǵastyrady.

Belgili bir kásipke degen teris qushtarlyqtyń bolýynyń negizgi sebebi - «dopamındik ilmek». Mysal retinde oıyndy alaıyq. Oıynshy áreketti oryndaıdy jáne sol oryndaǵan áreketi úshin syılyq alady, sodan keıin jańa múmkindikter ashylady, qaıtadan áreketti talap etedi, sıkl jabylady. Syılyqty kútý kezinde oıynshynyń denesi neırotransmıtter dopamınin shyǵarady - bul zat sáttilikke jeteleıdi jáne durys strategııany tańdaýǵa kómektesedi. Dopamınniń shyǵýy rahat sezimin týdyrady. Birinshiden, dopamın adam belgili bir áreketteri úshin syıaqy alǵan kezde bosatylady: jumys úshin jalaqy nemese aıaqtalǵan kvest úshin oıyn bonýstary. Eger «áreket – marapat» sıkli birneshe ret qaıtalansa, dopamınniń shyǵýy sheńberdiń basyna jaqyndaı túsedi: lázzatqa bonýstar nemese jańa deńgeı emes oıynnyń ózi aınalady.

Taǵy aıta keterlik mańyzdy jaıt, psıhologtardyń aıtýynsha BAQ-taǵy qorqynyshty sıýjetterdiń keıipkerleri, mysaly, ınternet óship qalǵan kezde jasóspirim búkil otbasyn óltirdi degen jaǵdaılardyń bárin tek kompıýterlik oıynǵa jaba salýdyń qajeti joq deıdi. Ádette dıagnozy qoıylmaǵan psıhıkalyq aýytqýlary bar balalar, aıtalyq, shızofrenııamen aýyratyn balalar dál solaı jasaýy múmkin. Aýrý kez kelgen kúızelis jaǵdaıyn kórinýi múmkin, al oıyn jaı ǵana syltaý. Qysqasy, atalǵan aýrýlardy kompıýterlik oıyndar qozdyrýy múmkin, biraq paıda bolýynyń negizi emes.

Kompıýterlik oıyndardyń qyzyǵyna enip, ómir men vırtýaldy álem arasyndaǵy shekarany joǵaltqan jandar qanshama. Psıhologtar mundaı jandarmen arnaıy jumys isteıdi, aldyn-alý sharalaryn júrgizedi. Eń bastysy jaqyndarynyń qoldaýy jáne ómirge degen kózqarasyn, qyzyǵýshylyǵyn oıatý. Árıne, bul bári kúndik jumys emes, emdeý ýaqyty adamnyń ózine tikeleı baılanysty.

Aqparattyq tehnologııalar ǵasyrynda kompıýter, iPhone, iPad jáne basqa da elektrondy-sandyq basqarý quraldarynsyz árıne qıyn, biraq oǵan tolyqtaı moıynsuný adamzatty qurdymǵa ákeletini sózsiz. Alaıda keıde ata-analar balaǵa kishkentaı kezinen smartfondardy ustatyp, óz tynyshtyǵyn qamtamasyz etkendi jón kóredi, bir qaraǵanda osyndaı eshkimge zııany joq smartfon oıyndaryn bolashaqta balanyń psıhıkasyna qalaı áser etetini belgisiz.

Eger bir top oıynshylar kompıýterlik oıyndardy jaı ýaqyt pen aqshalaryn jumsap ómirdegi problemalaryn umytý úshin oınaıtyn bolsa, ekinshi bir top kompıýterlik oıyndarǵa aqsha tabýdyń joly, tipti sport retinde de qaraıdy. Búginde kompıýterlik oıyndardy oınaı otyryp, sportshy atanýǵa bolatyn sport túrin kıbersport dep ataıdy. Kıbersporttyń tarıhy – AQSh-ta 1997 jyldan bastaý alady. Dál osy jyly The Cyberathlete Professional League (CPL) — kıbersport boıynsha kásipqoı lıga uıymdastyrylǵan bolatyn. Al 2018 jyldyń 25 maýsymnan bastap kıbersport Qazaqstanda resmı sport túri bolyp tanyldy. Búginde kıbersporttyń ártúrli baǵyty boıynsha Qazaqstanda komandalar uıymdastyrylyp jarystarǵa qatysyp júr.

Ata-analardyń balalardyń ómirine qatysýy men qyzyǵýshylyǵy, olardyń áreketteri men qıynshylyqtaryndaǵy kómek pen qoldaý, balanyń kóńil-kúıin túsiný jáne aıtý, ózin-ózi basqarýǵa degen qushtarlyq, balanyń is-áreketteri men múddelerine shamadan tys alańdaýshylyqtyń bolmaýy balalardaǵy kompıýterlik táýeldiliktiń aldyn alady. Eresekterge de jaqyndary tarapynan qoldaý men ishki jan dúnıesin túsiný, syrlasý sııaqty áreketter kompıýterlik oıyndarǵa degen qushtarlyqty azaıtady jáne profılaktıka retinde tıimdi bolady.

Eger adamzat kompıýterlik oıyndarǵa táýeldilikpen maqsatty túrde, álemdik deńgeıde kúrespese túbi álemdik túıtkilge aınalýy yqtımal.

1

 

Sońǵy jańalyqtar

Ystyq tamaq taratty

Qazaqstan • Keshe

Betperde kıgen kóktem

Tanym • Keshe

Uqsas jańalyqtar