Jahandyq jylyný – Tramp pen Týnberg teketiresinde kim jeńedi?

Bıylǵy Davos forýmynyń basty taqyryptarynyń biri – ja­han­dyq jylyný boldy. Soń­ǵy birneshe jyldan beri bul máseleniń kún tártibinen tús­pegeni anyq. Al byltyr jahan­dyq jylynýmen kúresýshiler qata­ry jas belsendilermen tolyq­ty. Shved belsendisi Greta Týnberg byltyr «Úılerińiz órte­nip jatyr» degen spıchpen ta­nylyp, halyqaralyq qaýym­das­tyqtyń nazaryna ilikken edi. О́tken aptadaǵy Davos forýmy­na G.Týnbergten bólek taǵy 9 belsendi jas­óspirim shaqy­rylǵan. Sonyń biri – amerıkalyq belsendi, 13 jasar Naomı Ýadler. «Biz eń aldymen ózimizge qarap, jaǵdaıymyzdyń qanshalyqty durys ekenine nazar aýdarýymyz kerek. Eger biz ózimizdi ózimiz ózgerte almaıtyn bolsaq, álemdi durystaýymyz qıyn» dedi belsendi dúnıejúzilik forýmda.

Jalpy, jasóspirim belsen­diler men kóshbasshylar úshin XXI ǵasyr úlken múm­kin­dikter usynyp otyr. Bu­rynǵy konservatıvti saıa­sı ǵylymǵa qaraǵanda, qazirgi qo­ǵamdyq jumystar barynsha lıberaldanǵan. Áıel teń­digi, ózge din men ult nemese násil ókilderi úshin qazirgi órke­nıetti memleketter óz ókil­derin saıası arenaǵa shyǵarýǵa jol ashyp otyr. Iаǵnı, alysqa bar­maı-aq ótken ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyn alyp qaraıtyn bolsaq, áıel teńdigi óz deń­geıinde memlekettik másele bo­lyp kóterilgenimen, onymen aına­lys­qandar er azamattar edi. Saıasattyń lıberaldanýy degen – osy ár toptyń óz ókiliniń minberde sóz alýyna múmkindik alýy bolsa kerek. Al búgingi G.Týnberg pen N.Ýadler sekildi belsendiler adamzattyń erteńi retinde búgingi bılikke ýájderin aıtyp otyr.

Popýlıstik ıdeıa men naqty bilim

Deıturǵanmen, saıasat, bıznes jáne ǵylym árqashan ózara úılesim taba bermeıtini anyq. Jahandyq jylyný máselesinde de ǵylym jahandyq jylynýdyń zardaptary men onyń joıýshy áserin tolyq dáleldeı almady. Tipti ǵalymdardyń ózi osy máselede árqıly pikirde ekeni jasyryn emes. Al bıznes óziniń aınalysatyn salasyna qaraı ártúrli pikirdi alǵa tartady. Saıasat óz kezeginde belsendiler men popýlısterdiń dabylyna qulaq asqan bolyp kóringenimen, is júzinde bıznestiń yqpalynan shyǵa almaı otyr.

Dástúrli kómirqyshqyl energııa kózderimen qatar, atom energetıkasy, jel men kún sekildi balamaly qýat kózderiniń paıda bolyp, qýat kózderiniń ártaraptanǵan kezinde jahandyq jylynýdyń kún tártibinde birinshi orynǵa shyǵýy zańdy. Deı turǵanmen, máseleniń syrttaı qaraǵandaǵydaı op-ońaı emes ekeni anyq. Osy oraıda AQSh qarjy mınıstri Stıven Mnýchınniń G.Týnbergke aldymen ekonomıka kýrsyn ótip, sodan keıin ǵana kómirqyshqyl otynnan bas tartý týraly nasıhat jasaýdy usynǵany oıǵa oralady. «Ol (G.Týnberg) kolledjde ekonomıka kýrsyn oqyp alsyn, sodan keıin ǵana bizge keńes bersin» dedi S.Mnýchın. «Meniń alǵashqy kóligim Tesla boldy. Maǵan bul kólik unaıdy. Biraq elektrli kólikterdiń ózi elektr qýatyn qaıdan alatyny týraly eshkim oılana bermeıdi», deıdi mınıstr. Onyń aıtýynsha, qorshaǵan orta máselesi tym kúrdeli. Al jahandyq jylyný máselesinde birbetkeıligimen tanylǵan AQSh prezıdenti Donald Tramp Davos forýmynda G.Týnbergtiń ózin aıyptady. «Bul alarmıster árdaıym absolıýtti bılikti qalaıdy. О́mirimizdiń barlyq aspektilerin bılep, ózgertip, baqylaǵysy keledi. Biz aqyrzamandy boljaýshy «paıǵambarlardy» tyńdamaýymyz kerek. Qazir pessımızmniń ýaqyty emes, optımızm ýaqyty», deı kelip, álem boıynsha orman alqabyn kóbeıtýge arnalǵan halyqaralyq «Bir trıllıon aǵash» bastamasyna AQSh-tyń qosylatynyn málimdedi.

Kómirqyshqyldan bas tartýǵa qansha qarjy kerek?

Problemany aıtý bar da, ony sheshý jolyn usyný bar. Ekobelsendiler men «jasyldardyń» kómirqyshqyldan birtindep bas tartý, balamaly qýat kózderin damytý týraly popýlıstik bastamalary neshe jerden halyqtyń kóńiline qonymdy bolǵanymen, ekonomıkalyq turǵyda munyń qanshalyqty múmkin ekenin osy salanyń mamandarynan basqa qalyń kópshilik kóp oılamaıtyny anyq. Investorlar men qarjygerler kómirqyshqyldan bas tarta ortyryp, jahandyq ekonomıkany álsiretpeı ustap qalý múmkin ekenin moıyndaıdy. Biraq Aǵylshyn bankiniń esepteýinshe, álem boıynsha energetıka salasyna aldaǵy on jylda kemi 90 trln AQSh dollary ınvestısııalanýy kerek. Salystyrý úshin aıta keteıik, qazir álemdik IJО́ kólemi – 80 trln dollar. Onyń ózinde bul qarajattyń jartysyna jýyǵy dástúrli energııa kózderimen aınalysatyn kompanııalarǵa tıesili bolýy múmkin.

Pensılvanııa ýnıversıteti Iаdrolyq energetıka boıynsha PhD doktoranty Maqsat Qýatbektiń aıtýynsha, dástúrli kómirqyshqyldy energetıkadan birjola bas tartýǵa álem áli daıyn emes. Eýropalyq odaq elderiniń ózinde 2018 jylǵy derek boıynsha tutynylatyn jalpy energııanyń 18 paıyzy ǵana jańǵyrmaly energııa kózderine tıesili bolǵan. 2020 jyly bul kórsetkish 20 paıyzǵa jetedi dep josparlanǵan. Álem boıynsha, Klımat jáne energetıka sheshimderi ortalyǵynyń ótken jylǵy deregine súıensek, jahan boıynsha tutynylatyn qýattyń 79,7 paıyzy kómirqyshqyl energııa kózderine tıesili eken. Tek 10,6 paıyzy ǵana jańǵyrmaly qýaty kózderiniń enshisinde. Dástúrli bıomassa men ıadrolyq energııanyń úlesi tıisinshe 7,5 jáne 2,2 paıyz.

Al álem boıynsha negizgi qýat kózderi damýshy elderden óndiriletinin eskersek, adamzattyń kómirqyshqyldan jaqyn arada qutylatyny baıqalmaıdy. Ekinshiden, balamaly qýat kózderiniń óndirisi ońaı bolǵanymen, ony tutyný jaǵynan birqatar problema bar. Birinshiden, onyń kólemi jappaı óndiriske jetpeıtindigi. Balamaly qýat kózderi negizinen úı sharýashylyǵyna ǵana jaramdy. Ekinshiden, máselen, kún energııasyn uzaq ýaqyt boıy saqtaý ádisin áli kúnge eshkim oılap tapqan joq. Ázirge kúnnen alynǵan energııany dereý kúndiz tutyný kerek. Túnge deıin energııany saqtaý qıyn. Al ıadrolyq energetıkaǵa keler bolsaq, energııanyń bul túri eń syıymdy jáne jappaı óndiriske paıdalanýǵa múmkindik bar, teorııa júzinde jáne salystyrmaly túrde arzan. Degenmen, qaýipsizdik jaǵy sheshilmegen. Sondyqtan, sarapshylardyń pikirinshe, ekobelsendiler men «jasyldardyń» jalpy ustanymy durys bolǵanymen, olardyń ózderiniń de bul máselede naqty josparlary joq.