Suhbat • 31 Qańtar, 2020

Abaı jaqqan bir sáýle sónbeýi úshin

207 retkórsetildi

Dıalektıkalyq logıka salasynda qazaq ǵylymynyń qazyǵyn qaqqan, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Jabaıhan Múbárákuly Ábdildın oı-tanym, dúnıeaýı tolǵamdar men aqyl-paıymdar álemindegi iri tulǵa. Ol Abaıdy tanýdyń ultymyz úshin mańyzdy ekenin erte túsinip, osy salada da talmaı ter tógip keledi.

– Zamanalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de uly Abaı tulǵasynyń alasarmasy anyq. Qaıta ýaqyt ozǵan saıyn onyń baı murasy asyl tastaı ajarlanyp, týǵan elin, urpaǵyn bıik shyńdarǵa jeteleı bere­di. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» dep atalatyn eńbegin oqyp shyq­qannan keıin men osyndaı oıǵa berildim. Aǵa, ózińiz qandaı áser aldyńyz?

– Birinshiden, Memleket bas­shysynyń jumysynyń qa­ýyrt­tyǵyna qaramastan, ýaqyt taýyp, Abaı týraly oı-tol­ǵa­nys­taryn qalyń elge usyn­ǵanyna qatty rıza boldym. Te­reń mazmundy, asa paıdaly, baǵdarlamalyq maqsaty bar eń­bek, abaıtanýǵa qosylǵan súbeli úles dep sanaımyn. Prezıdent óziniń maqalasynda biz úshin asa mańyzdy HHI ǵasyrda eli­mizdiń tyń serpinmen damýyna jol ashatyn ulttyq sanany saqtaý jáne ony zaman talabyna beıimdeý máselesin qozǵap, bul rette Abaıǵa júginý arqyly kóp túıinniń sheshimin tabatynymyzdy taǵy bir dáttep otyr. Qasym-Jomart Kemelulynyń: «Osy oraıda Abaı murasynyń tıgizer paıdasy zor dep esepteımin. Uly aqynnyń shyǵarmalary búgin de ózektiligin joǵaltqan joq. Abaıdyń oı-tujyrymdary bar­shamyzǵa qashanda rýhanı azyq bola alady. Sondyqtan ultymyzdy jańǵyrtý isinde onyń eńbekterin basshylyqqa alyp, utymdy paıdalaný jaıyn taǵy bir márte oı eleginen ótkizgen jón», – deýi óte oryndy

Maqalada Abaı sóziniń búgingi zamanymyz úshin kókeıkestiligi, elimizdiń aldynda turǵan ulan-ǵaıyr mindetterdi sheshýdegi mańyzdylyǵy jan-jaqty ashyp kórsetilgen.

– Osyǵan deıin de Abaı tý­ra­ly talaı kitaptar shyq­ty­ ǵoı. Maqalalarda san joq.­ ­­­­Aıtylmaǵan sóz qal­ma­ǵan sııaq­­ty. Kezinde ózi­ńiz de Abaı­­dyń ómiri men shyǵar­ma­shy­­­lyǵyna qatysty oıla­ry­­ńyz­ben bólisken bolatynsyz. Ber­tinde taǵy bir kitap shy­ǵar­dyńyz. «Abaı genıalnyı mys­lıtel ı gýmanıst» dep ata­­­latyn kitabyńyzdy aıtyp otyr­­myn. Osy taqyrypqa qaı­ta ora­lýyńyzdyń sebebi nede?

– Bul eńbekti biz – qyzym, belgili ǵalym, Qazaqstan Respýb­lıkasy ǵylym akademııasynyń múshesi Raýshan Ábdildınamen birge jazdyq. Negizgi maqsatymyz – Abaıdyń ulylyǵyn, álemdik deńgeıdegi aıtýly tulǵa ekenin dáleldeý.

– Sonda qalaı? Abaıdyń uly ekenine kúmándanýshylar bar ma?

– Ondaı adamdar biren-saran kezdesetin de shyǵar. Biraq bizdiń halqymyz Abaıdyń kemeńgerligin áldeqashan tanyǵan. Abaıtanýmen bizge deıin aınalysqan zertteý­shiler de, qazir osy taqyrypqa qalam siltep júrgen ǵalymdar men ádebıetshiler de qazaqtyń bas aqynynyń ulylyǵyna, genıı ekenine kúmán keltirmeıdi. Abaı Qunanbaıuly – qazaq qoǵa­myndaǵy dara tulǵa, ǵulama oıshyl, aqyn, aǵartýshy, ulttyń jańa ádebıetiniń negizin qalaýshy, aýdarmashy, kompozıtor retinde el tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan danyshpan adam. Onyń óleńderi men qara sózderinde ult bolmysy, bitimi, turmys-tirshiligi, dúnıe­tanymy, minezi, jany, dini, dili, tili, rýhy kórinis taýyp, keıin Abaı álemi degen biregeı qubylys retinde baǵalandy.

– Abaıdy uly deı otyryp, genıı degendi qosyp qoıdyńyz. Bul uǵym danyshpan degendi bildire me?

– Týra aýdarǵanda, sóz arasynda genııdi danyshpan desek, úlken qatelik bolmaıdy. Biraq fılosofııa iliminde onyń óz anyqtamasy bar. Biz bul rette HVIII ǵasyrda ómir súrgen nemis klassıkalyq fılosofııasynyń atasy sanalatyn Immanýıl Kantqa júginemiz. Kant óziniń «Krıtıka sposobnostı sýjdenııa» degen kitabynda genıı men talanttyń aıyrmashylyǵyn muqııat, jan-jaqty taldaǵan. Onyń aıtýynsha, árbir ultta bir ǵana genıı bolady. Sebebi genıı – baǵyt-baǵdar berýshi. Bylaısha aıtqanda, tyńǵa túren salýshy adam. Al talanttar, daryndylar – genıı usynǵan jolmen júrip, tamasha nátıjelerge qol jetkize alǵan tulǵalar.

– Jurttyń bári fılosof emes qoı, aramyzda Kanttyń eńbekterimen tanyspaǵandar da az emes. Biraq sońǵy kezde uly degen sózdi jıi qoldanatyn bol­dyq. Ekiniń-birin uly dep shyǵa kelemiz. Osyǵan ne aıtar edińiz?

– Qaı elde bolmasyn, qoǵamǵa ólsheýsiz eńbek sińirgen adamdar bar ǵoı. Tek olardyń bárin uly deýge kelmeıdi. Kópshilik osyny túsine almaı júr. Al shyndyǵyna kelsek, bizdiń tarıhymyzda uly adamdar óte az. Olardy taný úshin ulylyq pen talanttyń, daryndylyqtyń ara-jigin ajyratyp alýymyz kerek. Qaıda bolmasyn ózi tańdaǵan salada jarqyraı kórinip júrgen talantty adamdar az emes. Solardyń arasynda tyńǵa túren salyp, aıtalyq, rýhanı dúnıede nemese ádebıette, ǵylymda jańa baǵyt ashqandary saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. Álemdik ólshemmen keletin bol­saq, biz uly, genıı dep jańa ba­ǵyt ashqandardy aıtýymyz kerek. Mysaly, olardyń qataryna Ýılıam Shekspırdi, Iogann Ge­teni, Platondy (Arıstokl) jáne basqalaryn jatqyzýǵa bolady. Aǵylshynnyń Frensıs Bekon degen fılosofy bolǵan. Ol jańa zamanǵa saı kelmeıtin nárselerdiń barlyǵyn saralap, aǵylshyndardyń sanasyndaǵy shtamptardy ıdoldar dep beske bólip kórsetip bergen, óz eliniń, halqynyń ómirine úlken ózgerister ákelgen ǵalym. Sol sııaqty, fransýzdardyń ómirin­degi Shekspırdiń de orny bólek.

Qa­zaq qoǵamynyń ómirin Abaıǵa deıingi, Abaıdan keıingi dep eki kezeńge bólýge bolady. Abaıǵa deıingi ádebıetimiz, oı-sanamyz, fılosofııamyz bir bólek te, Abaıdan keıin osy qun­dy­lyqtarǵa kózqarasymyz múlde ózgerdi, jańa túsinik qa­lyptasty. Máselen, ne jaqsy, ne jaman, ne sulý... osylardyń barlyǵyna Abaı jańa túr ákeldi, jańa maǵyna, jańa baǵyt berdi. Demek, Abaı Qunanbaıuly – shyn mánindegi genıı.

– Danyshpan deısiz ǵoı...

– Fılosof bolǵandyqtan ma­ǵan shynaıy baǵasy genıı sııaq­ty. Árıne, halyq Abaıdyń aıtqandaryn kózdi jumyp birden qabyldaı qoıǵan joq. Eski men jańanyń tartysy naq osy kezden bastalady. Aqyry, oń ózgeristerdi kóksegen Abaı qazaqtyń ómirin­degi kemshilikterdi synaýǵa máj­búr bolady. Ol bizdiń qazaq hal­qynyń sanasyndaǵy jańa zamanǵa, jańa úrdiske, jańa jolǵa kelmeıtinderdiń barlyǵyn qatty synaǵan adam. О́ıtkeni ol osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn órkenıet kóshine ilesý úshin ultty jańǵyrtý, jańa ómirge beıimdeý qajettigin túsingen. Onyń óz hal­qyna jasaǵan eń keremet jaq­sylyǵy osy dep oılaımyn.

– Zamanynda Abaıdyń osy izgi nıetin túsinbegenderdiń qa­tary qalyń bolǵanyn bilemiz. On­daılar qazir de az emes.

– Durys aıtasyń. Men bir jumbaq adammyn degendeı, Abaı – qazaq qoǵamyndaǵy qupııasy kóp qubylys. Onyń qatpar-qatpar syrlaryn ashý, túsiný qıyn. Biz úshin ol danalyqtyń sarqylmas qaınary ispetti. Alash­­tyń ardaqtysy Júsipbek Aı­maýytov «Abaı» jýrnalynda (1918) «Talabym, taıaǵym, jigerim, azyǵym, Mańdaıyma ustaǵan aqyn Abaı – qazyǵym, – dep jazypty. Osy sózderdiń ózi-aq kóp jaıdan syr uqtyryp turǵan joq pa?!

Keıbireýler Abaı qazaqty qatty synaıdy dep, tipti ultyn súıetinine kúmánmen qaraıdy. Abaı óziniń shyǵarmalarynda rýhanı jutańdyq, bilimsizdik, nadandyq, toǵysharlyq, jalqaý­lyq, ekijúzdilik, mansapqorlyq, maqtanshaqtyq sııaqty ultynyń boıyndaǵy kemshilikterdi synady. Olardyń tolyq adam bolýyna kúsh saldy. Bul naǵyz óz halqyna degen súıispenshiliktiń kórinisi. Zamanynda Nıkolaı Gavrılovıch Chernyshevskıı de orystardy sózben túıregen, «Vse s nog do golovy raby» degen. Biraq budan ataqty jazýshy orystardy jek kórdi degen uǵym týmaıdy. Abaı da sol sııaqty qazaqty jaqsy kórgennen, jany ashyǵandyqtan aıtyp otyr. Ony túsingender de boldy. Mysaly, aqıyq aqyn Maǵjan Jumabaev:

Sózińe qulaq salyp,

baǵa bermeı,

Qısaıyp, qyńyraıdy

jurt­tyń ıttes!

Burtıyp, teris qarap:

«Aýlaq júr!» – dep,

Boldy ǵoı jaqyn týǵan

bári kektes,

 – dep tebirenbeı me?!

Abaı synasa, eski sanany synady. «Tereń oı, tereń ǵylym izdemeıdi, О́tirik pen ósekti jún­deı sabap» dep qoǵamǵa synı kóz­ben qaraýynyń sebebi osynda. Hakimniń «Qaıran sózim qor boldy» nemese «kóp pysyqqa molyqty» degen sóz­derin de jeke tulǵaǵa emes, jal­py­ jurt­qa aıtylǵan syn dep qabyl­da­ǵanymyz jón. «Bir kisi emes jaz­ǵanym, jalpaq jurt qoı, Sham­danbaı-aq, shyraqtar, uqsań jarar» degen sózderiniń astarynda da úlken oı jatqany anyq.

Biz eldi, ultty Abaısha súıýdi úırenýimiz kerek. Uly aqyn ul­tynyń kemshiligin qatty synasa da, tek bir ǵana oıdy – qazaǵyn, halqyn tórge jeteleýdi maqsat tutty. Onyń aıtqandarynyń tek qazaq úshin ǵana emes, basqa ha­lyqtar úshin de máni óte zor. Abaıdyń ulylyǵy sonda – odan keıin ádebıetke kelgenderdiń barlyǵy da, aıtalyq, Ahmet Baı­tursynov, Maǵjan Jumabaev, Shákárim Qudaıberdıev taǵy basqalary Abaıdyń áserimen, Abaıdyń jolymen júrgen, Abaıǵa qarap oı túzegen. Abaıdan keıingi qazaq jazýshylarynyń barlyǵyn alyp qaraıtyn bol­saq, olardyń barlyǵynyń uly oqytýshysy, jańa baǵyt kórse­týshisi – Abaı.

Abaı – zamanynan ozyp týǵan dara tulǵa. Ol qazaq hal­qyn ja­ńalyqqa, ǵylym men bilim­ge sha­­qyrdy. Ol azamattyń qalyp­ta­sýynda, qazaqtyń bola­shaǵynda bilim men ǵylym erekshe ról at­qaratynyna kámil sendi.              

Aqyn Jıyrma besinshi qara s­ózinde ózge tildiń adamǵa ne be­retinine toqtalyp: «Árbireýdiń tilin, ónerin bilgen kisi onymenen birdeılik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaıdy», deıdi.

Bul sózder búgingi tańda da ózektiligin joıǵan joq. Jas­tarymyz neǵurlym kóp tildi meń­gerse, soǵurlym olardyń múm­kindigi de molaıa túsetinin ómir kór­setip otyr.

– Prezıdent óz maqalasynda Abaı­dyń mol murasy qazaq ultynyń jańa sapasyn qalyp­tastyrýǵa qyzmet etetinin, ár­bir jastyń boıynda eli men jerine degen patrıottyq sezim­di ornyq­ty­ra­tynyn, son­dyq­tan hakim eńbekteriniń nárin óskeleń ur­paqtyń sanasyna sińirý, ómir­lik azy­ǵyna aınaldyrý – ult­ty jań­ǵyr­týǵa jol ashatyn ma­ńyz­dy qadam­nyń biri bolatynyn atap kórsetti.

– Biz áli Abaıdyń aqyl-oıla­rynyń tereńine jete alǵan joqpyz. Máselen, eńbektiń adam ómirindegi róli men paıdasy týraly talaı adamdar jazǵan. Biraq Abaıdy oqyp otyrǵanda, eńbek degen sózdiń maǵynasynyń óte tereńdigine qanyǵa túsesiz. Tulǵany eńbek somdaıdy. Naǵyz adam bolý úshin eńbek kóriginde shyńdalý kerek. Eńbekten qo­ryqpaıtyn adamnyń aldy ár­qashan ashyq. Kisiligi de joǵary bolady. Eńbekpen etene tulǵa óz isine árqashan senimdi, eshkimge jaltaqtamaıdy, jaǵynýdy bil­meıdi, bir sózben aıtqanda erkin. Bizdiń ańsap júrgenimiz osy emes pe? Osyny Abaı jan-jaqty ashyp kórsetken.

Abaıdyń shyǵarmalaryna zer salǵan ár adam onyń úne­mi eldiń ósip-órkendeýine múd­deli bolǵanyn ańǵarady. Onyń óleńderindegi «Eńbek etseń erinbeı, Toıady qarnyń tilenbeı», «Tamaǵy toqtyq, Ju­mysy joq­tyq, Azdyrar adam balasyn», «О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap» – degen qazynaly oılar bizdiń zamandastarymyzǵa da baǵyt-baǵdar siltep turǵan joq pa?!

Abaıdyń kisilikke qatysty oılaryn zertteýdiń de mańyzy zor. Batys fılosoftarynyń kópshiligi tabıǵatty, qorshaǵan ortany, sananyń qalyptasýyn kóp zerttegen. Al Abaı Sokrat sııaq­ty adamnyń bolmys-biti­min tanýǵa kóp kóńil bólgen. Adam­nyń eń negizgi máselesi onyń adam­gershiligi, kisiligi dep sanaǵan. Oǵan jan-jaqty taldaý jasaǵan. Aıtalyq, ár adam dúnıege kelgennen keıin ne isteımin, ne istedim, ne isteýim kerek dep oılanýy múm­kin. О́ziniń eńbekterinde uly aqyn osy saýaldarǵa jaýap be­redi, adam ómiriniń máni onyń ja­sampazdyǵynda, aqyl-oıy men biliminiń tereńdiginde ekenin dáleldeıdi. Baılyq pen bılik ótkinshi qubylys. Olar árkez adamǵa berik tuǵyr bola almaıdy.

Abaıdy biz nege genıı deımiz? Onyń álemdik fılosofııa ilimine qosqan úlesi qandaı? Abaı ózine deıingilerdiń oı-tujyrymdaryn saralap, taldaý arqyly kóptegen máselelerdiń basyn ashady. Platon, Arıstotel, Gegel, Tol­s­toı sııaqty ǵulamalarmen oı jarys­tyrady. Onyń danyshpan­dyǵy, mine, osynda.

Abaı adamzatty alǵa jyljytatyn tetikterdi izdedi, oı tereńine boılady. Abaı mundaı dárejege qalaı kóterildi degenge kelsek, ol óz ultynyń má­denıetin, rýhanııatyn, ónerin, jyrlaryn, jyraýlardyń tol­ǵaýlaryn, qazaq folkloryn keremet bilgen. Semeıde oqyǵan kezinde Fırdoýsı, ál-Farabı oılaryna zer salǵan. Sonymen birge keıin orystyń ádebıetin, fılosofııasyn, sol arqyly Pýsh­kın, Lermontov, Tolstoı sııaqty búkil Eýropanyń, taǵy basqa oıshyldardyń eńbekterimen óte muqııat tanysqan. Sodan keıin keremetteı qabileti bar adam bolǵandyqtan ár nárseniń árqaısysyna tereń boılaǵan. Qazaq aqyl-oıynyń zańǵar bıigi Abaıdyń zaman aýysyp jatsa da juldyzynyń bıik turýynyń bir sebebi mine, osynda.

– Zertteýshiler, ǵalymdar Abaıdyń fılosofııalyq, estetıkalyk, ádebı kózqarastardyń tutas bir júıesin jasaǵan uly oıshyl, tereńdigine kemeldigi saı renessanstyq tulǵa ekenin aıtady. Osyǵan siz qalaı qaraı­­syz?

– Oǵan eshkim talasa qoı­mas. Shyǵystyń máńgilik shoqjul­dyzdary Naýaı, Rýdakı, Hafız, Nızamı sııaqty Abaı HHI ǵa­syr­da da qol jetpes bıikte tur. Bizdiń ozyq oıly degen zaman­dastarymyzdyń arasynda da ol kótergen máselelerdiń baıy­by­na bara almaı júrgender az emes. Fılosofııada «adalaý – otchýjdenıe» degen uǵym bar. Abaı sony jaqsy bilgen. Osyǵan bizdiń de, Batys fılosoftarynyń da áli kúnge tisi batpaı keledi desem, qatelese qoımaspyn. Abaı sol uǵymǵa naqty taldaý­ jasaǵan. Mysaly, Abaıdyń «In­ternatta oqyp júr talaı qazaq balasy» degen óleńi bar. Oqyr­man alǵashynda aqynnyń súıinishinen týǵan shyǵarma eken dep qabyldaıdy. Al Abaı bolsa, olardy maqtaýdyń ornyna qatty synaıdy. Nege? Abaıdyń oıynsha, naǵyz ǵylym jolyn tańdaǵan adam oı-sanasyn shyń­dap, tereń bilim alýdy, sóıtip halqyna paıdasyn tıgizýdi oılaıdy, maqsat etedi. Bul naǵyz ǵylymnyń muraty. Al ınternatta oqyp júrgender ınemen qudyq qazǵandaı ter tógip, bilimimdi tereńdeteıin, halqyma paıdamdy tıgizeıin demeıdi, olar orystyń tilin bilip alyp, aýdarmashy bolýdy, bıliktegilerge qosylyp, sorly qazaqty súlikshe sorý arqyly baıýdy armandaıdy. Mine, «otchýjdenıe» degenimiz osy. Onyń maǵynasy basqa. Mysalǵa altyndy alaıyq, basqa zattardan onyń esh aıyrmashylyǵy joq, ol nebári taýarlardyń ekvıvalenti ǵana. Shyntýaıtyna kelgende altyndy týǵyzatyn naǵyz taýarlar, biraq bizge altyn olardyń barlyǵynan joǵary turǵan sııaqty kórinedi. Sodan da jurtshylyqtyń oǵan degen kózqarasy basqa. Mahambet «О́zińnen týǵan jas bala, saqaly shyǵyp jat bolmaı» dep jyrlamaı ma, óziń týǵan uldyń seni tanymaı ketýi, saǵan joǵarydan qaraýy – munda da «otchýjdenıeniń» aǵysy bar. Bılikte de solaı. Halyq bol­masa, bılik te bolmas edi. Biraq keıbireýler sony umytyp ketip, ózin halyqtan joǵary qoıý­­ǵa umtylady. Abaı osynyń bárin túsingen, ǵylymı turǵydan taldaǵan.

– Abaı – máńgilik zertteý nysany. Abaı týraly biraz dú­nıe jazyldy dep otyrmyz. Osy rette nazardan tys qalyp kele jatqan máseleler bar ma?

– Bolǵanda qandaı. Oı-sanamyz tereńdegen saıyn biz qaıta-qaıta Abaıǵa júginemiz, Abaımen syrlasamyz, Abaımen aqyldasamyz. Onyń ulylyǵyn moıyndaımyz, bas ıemiz. Maqtanamyz. О́ıtkeni Abaı – Kant, Platondar sııaqty álemdik deńgeıdegi tulǵa! Bul sózderdi tekke qaıtalap otyrǵan joqpyn. Ol – shyn máninde uly adam! Kant jóninde qanshama kitap jazyldy. Áli de jazyla beredi. Abaı da sol sııaqty. Qazaq halqy qansha ýaqyt ómir súrse, sonshalyqty Abaıdan taǵylym alady. Abaıdy sonshalyqty tereń túsinýge umtylady. Abaı álemi shetsiz-sheksiz, túpsiz tereń-tuńǵıyq. Aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵy san qyrynan qansha saralanyp kele jatsa da «jumbaq jannyń júreginiń túbine tereń boılaý» múmkin emes.

Abaıdyń keremet bir ósıeti bar. Dala danyshpany: «Atańnyń balasy bolma, Adamnyń balasy bol!» deıdi. Osy uly sózdi kópshilik óz maǵynasynda túsi­nip júrgen joq. Keıbireýler «adamzattyń balasy bol» dedi dep júr. Anyǵy Abaı bul arada sen ákeńniń ǵana balasy emessiń, adamnyń balasysyń degendi aıtyp otyr. Adam degen ol – túr (vıd). Biz – qaı ultqa, qaı ulysqa jatsaq ta, adambyz. Sondyqtan barlyǵymyz bir-birimizdi ba­ýyr sanaýymyz kerek. Abaıdyń oıynsha, jer de adamǵa ortaq. Demek, Aral teńizi tartylsa, bul qazaqtyń ǵana tragedııasy emes, búkil adamzattyń qaıǵy-qasireti. Álemniń túkpir-túkpirinde oryn alyp jatqan ekologııalyq prob­lemalar da sol eldiń azamattaryn ǵana emes, barshany alań­datýy tıis. О́z zamanynda bul máselelerdi Mark Avrelıı, Se­neka sııaqty oıshyldar da kóter­­gen. Abaı da óz ortasyna bar­ly­ǵymyzdyń adamnyń balasy ekenimizdi túsindirýge tyrysqan.

Abaıdyń:
      «О́lse óler tabıǵat,

adam ólmes,

Ol biraq qaıtip kelip,

oınap – kúlmes,

«Meni» men «menikiniń»

 aırylǵanyn

«О́ldi» dep at qoıypty

óń­keı bilmes»,

degen sózderi de bizge jaqsy tanys. Bul arada Abaı qandaı oıdy qozǵap otyr? Jeke tulǵa kóp bolsa 100 jasaıdy. Júzden az nemese kóbirek jasaýy múmkin. Biraq ol bul dúnıeden ketedi, óledi. Al adamnyń bári birdeı ólmeıdi. Eger sen artyńa is qaldyrsań, oı qaldyrsań, ólmeıtuǵyn sóz qaldyrsań halyqtyń jadynda máńgi saqtalasyń. Mine, Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolǵaly otyr. О́mirden ozǵanyna da kóp ýaqyt boldy. Biraq Abaı ólgen joq. О́ıtkeni onyń artynda ólmeıtin sózi men oılary qaldy.

– Abaı murasy álem jurt­shylyǵy tarapynan óziniń laıyqty baǵasyn aldy deýge bola ma?

– Qasym-Jomart Kemel­uly qazirgi órkenıetti memleket­terdiń barlyǵy derlik shoqtyǵy bıik tarıhı tulǵalarymen maq­tanatynyn, qazaq jurty da birtýar perzentterden kende emes ekenin, Abaı muralaryn tek bir halyqtyń, tek bir mem­leket­tiń kóleminde ǵana emes, dúnıejúzilik órkenıet aýqymyn­da qarastyrý qajettigin aıryqsha aıtty. «Biraq biz uly oıshylymyzdy jahan jurtyna laıyqty deńgeıde tanyta almaı kelemiz», dedi.

Aqyn shyǵarmalarynyń te­reńine úńilgen zertteýshilerdiń ortaq oıy – Abaı kúlli adamzat balasyna aqyl-oıdyń jemisin syılady. Mine, sondyqtan da Abaıdy qalaı maqtasaq ta ar­tyq emes. Ultymyzdyń bú­kil ozyq qasıetin bir boıy­na si­ńirgen Abaı ómiri men shyǵar­mashylyǵy halqymyzdyń sar­qylmas qazynasy. Onyń adam men qoǵam, bilim men ǵylym, din men dástúr, tabıǵat pen qorshaǵan orta, memleket pen bılik, til men qarym-qatynas týraly aıtqan oı-tujyrymdary ǵasyrlar ót­se de mańyzyn joǵaltpaıdy. Abaıdyń óleńderin jatqa aıtamyz, kóptegen shyǵarmalarymen tanyspyz. Desek te, biz Abaıdy óz deńgeıinde álemge tanyta almaı kelemiz. Ol ol ma, Abaıdyń ózin áli tanı almaı otyrmyz. Bıylǵy mereıtoıǵa ázirlik barysynda osy rette biraz is tyndyrylatynyna sengim keledi.

 

Áńgimelesken

Jarasbaı SÚLEIMENOV,

jýrnalıst

 

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Ýálıhan QALIJAN (1948)

Basylym basshylary • Búgin, 16:57

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Tálimi zor, ǵıbraty mol jıyn

Aımaqtar • Búgin, 11:18

Danyshpan toıyna bir tamshy úles

Abaı • Búgin, 10:36

Habarsyz ketken kásipker izdestirilýde

Aımaqtar • Búgin, 10:24

Jumyrtqa nege qymbattaıdy?

Ekonomıka • Búgin, 09:27

О́ner mýzeıindegi ózgeshe kórmeler

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Alısa – Arqa tósinde

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Abaı rýhy – Almaty tórinde

Abaı • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar