Suhbat • 31 Qańtar, 2020

Qazaqstan órkenıetaralyq dıalogty damytýǵa atsalysyp keledi

46 retkórsetildi

Taıaýda Nur-Sultan qalasynda «Astana klýbynyń» V otyrysy ótip, oǵan shetelderden kóptegen belgili saıasatker, sarapshy qatysqan bolatyn. Osy forým aıasynda biz atalǵan jıynǵa qatysýshy, reseılik dıplomat, qoǵam qaıratkeri, Reseı Federasııasy úkimetinde joǵary laýazymdy qyzmetter atqarǵan, «Reseı temir joldary» AAQ prezıdenti (2005-2015 j.j.) bolǵan, qazir halyqaralyq qatynastar máselelerin zertteýmen aınalysatyn halyqaralyq uıym – «О́rkenıetter dıalogy» zertteý ınstıtýty Qadaǵalaý keńesiniń tóraǵasy Vladımır IаKÝNINMEN áńgimelesken edik.

– Birinshi kezekte transkontınentaldy tasymal kólemin arttyrý máselesin sóz etsek. Bul saladaǵy Qazaq­stan-Reseı ekijaqty ynty­maq­tas­ty­ǵy­nyń damýy qan­daı deń­geıde? Jalpy, Qazaq­stan­nyń qaty­sýy­­men júzege asy­rylyp jat­­­qan transkon­tı­nentaldy tran­­­zıt joba­lary­nyń damý bola­­­shaǵy qandaı?

– Bul ınfraqurylymnyń damýymen tyǵyz baılanysty. Men ózim osy salada eńbek etip júrgende kýá bolǵan bir má­sele, sonaý 2005-2008 jyldary reseılik jáne qytaılyq temir joldar arasynda tipti kon­teı­nerlerdi qaıtarý týraly kelisim de bolmaǵan edi. Sáıkesinshe, transkontınentaldy júk tasymaly degen qubylystyń ózi aty­men bolǵan joq. Al qazir jaǵ­daı basqasha. Reseı, Qazaq­stan jáne Belarýs temir joldary qu­ryltaıshylyq etetin birik­ken kólik logıstıkalyq kompanııa aıasynda tasymal kólemi byltyrdyń ózinde 16%-ǵa ósti. Negizinen bul salanyń damý qar­qyny óte joǵary. Eger Sýes kanaly arqyly Azııadan Eýropaǵa tasymaldanatyn barlyq júk tasymaly kólemin baǵamdasaq, onda sarapshylardyń baǵalaýynsha 600 mlrd dollardy quraıdy eken. Sondyqtan biz kezinde temirjol kóligindegi kólemniń kem degende 1%-yn alsaq, sonyń ózi aýqymdy tasymal kólemi bolar edi dep armandaǵan edik. Qazir osyndaı tasymal túrine qol jetkizdik jáne ony tıimdi at­qarýdamyz. Ár tarapqa júk jet­kizetin 15 jelimiz jumys is­teı­di. Jalpy júk tasymalynyń óz­ge salalaryndaǵy úrdistermen sa­lystyrǵanda, temir jol tran­zıti – meılinshe qarqyndy jáne oń damyp kele jatqan bıznes. Tutastaı alǵanda, ekonomıka­lyq ósý ortalyǵynyń Qytaı men Oń­tústik-Shyǵys Azııaǵa bir­tin­dep jyljýy júk tasymaly máselesiniń ózektiligin odan sa­ıyn arttyra túsedi. Sebebi tek teńiz baǵdarynyń ǵana bolýy bul tasymal qatysýshylaryn Egıpetke, Sýes kanalynyń ót­kizý múmkindigine jáne jalpy geosaıası oqıǵalarǵa táýeldi etedi. Sondyqtan biz temirjol ba­ǵy­tyn der kezinde ashtyq desek bolady. Áý basta biz júkti 14 kúnde jetkizetinbiz. Qazirgi tańda mamandardyń baǵalaýynsha, jóneltý jyldamdyǵy táýligine 1150 shaqyrymnan asady jáne ony  budan da arttyrýǵa bolady. Iаǵnı biz usynǵan baǵyt báse­kege qabiletti. Biraq temir ­jol kóli­gi men qurlyq kóligi tasy­mal­darynyń kólemi jalpy tasymal kóleminiń nebári 0,60%-yn ǵana quraıdy.

– Sizdiń Reseı aýmaǵyndaǵy kólik arterııasy qurylysy sanalatyn Transeýrazııalyq damý beldeýi jobańyz qytaı­lyq «Bir jol, bir beldeý» bas­ta­masymen qanshalyqty sáı­kes keledi?

– Bir jaǵynan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen «Bir jol, bir beldeý» bastamasyn tú­ıis­tirý týraly kelisimge qol qoıý bul saýalǵa jaýap ispetti. Ekin­shi jaǵynan, biz kezin­de Reseı Úkimetine, Ǵylym aka­de­mı­ıa­sy­na usynǵan, naqty bir bóli­gin bizdiń qazaqstandyq áriptes­ter­­men birlese kelisken Trans­eýra­zııalyq damý beldeýine kelsek, onda ol qytaılyq bastamanyń damýyna jáne ınfraqurylymdy damytýǵa jaqsy demeý bolary sózsiz. Bul jerde men tek temir­jol ınfraqurylymyn ǵana aıtyp otyrǵanym joq. Jalpy eý­ra­zııalyq keńistiktegi ınf­ra­qu­rylymnyń damýyn meńzep otyrmyn. Bul barlyq qatysýshy elderge tıimdi. Birinshi kezekte osy beldeý arqyly temirjol baǵyty, avtokólik baǵyty damıdy. Avto­kólik baǵytynda, shynyn aıtsam, meni oıǵa qaldyratyn biraz másele bar. Árıne, avtokólik  ınfraqurylymyn damytý qa­jet. Ol daýsyz. Biraq búginde búkil álem klımattyń kúrt ózgerýine, jerdegi temperatýranyń joǵa­ry­laýyna qarsy qandaı shara qol­dan­amyz dep bas qatyryp otyr­ǵanyn umytpaǵanymyz jón. Klı­mattyń ózgerýi «jylyjaı effektisimen» tyǵyz baılanys­ty. Bul rette, temir jol kóligi, ásirese elektrmen jabdyqtalǵan temirjol kólikteri ekologııalyq kólik túrlerine jatatynyn basa aıta ketý kerek. Osyǵan oraı, avtomobıl kóligindegi tasymal kóleminiń turaqty ósimi, men kezinde Reseı temir joldarynyń basshysy bolǵandyǵym úshin emes, obektıvti shyndyqqa sal­saq, bul másele ekologııalyq ma­­­ńyz­dylyq turǵysynan nazar salý­dy qajet etedi jáne birin­shi kezekte temir jol ınf­ra­qurylymyn damytý kerektigin aı­qyndaı túsedi.

– Shynynda, eco-friendly óte úlken mańyzǵa ıe. Sebebi qazir kúlli álem klımattyq da­ǵ­darysqa alańdaýly.

– Árıne temir jol kóliginde kómirqyshqyl gazynyń bólinýi áýe transportyna qaraǵanda edáýir az, al avtomobıl kóliginen birneshe ese tómen. Kez kelgen bız­nes úshin tabys túpki ári ne­gizgi maqsat. Biraq qoǵam, jalpy adamzat múddesi turǵysynan biz búgin qorshaǵan ortanyń ahýalyna beıjaı qaraı almaımyz.

– Siz Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń syrtqy saıasat­taǵy bastamalaryn qalaı b­a­ǵa­laısyz?

– Men bul týraly tek qana ózim baqylap, zerttep júrgen ba­ǵyt­tar boıynsha kózqarasymdy bildire alamyn. Basa aıtqym keletini, áý bastan eýrazııa­lyq ıntegrasııalyq úderis týraly ıdeıa Nursultan Ábishulyna tıesili. Ol órkenıetaralyq dıalog, órkenıetaralyq ynty­maq­tas­­tyq ıdeıasyna zor qoldaý kór­­­setti. Ol – myqty saıasatker. Ǵa­­lam­dyq deńgeıdegi oıshyl. So­nyń arqasynda Qazaqstan halyq­aralyq qatynastar men post­ke­ńestik keńistikte osy baǵyt­tardy basshylyqqa alǵan el retinde tanylýda.

– Eýrazııa keńistiginde paıda bolǵan ıntegrasııalyq úderisterge jáne atap aıtsam, biryńǵaı eýrazııalyq qaýym­dastyqty qalyp­tastyrý jó­nin­degi jobalarǵa Eýropa­nyń qatysýy múmkin be?

– Biryńǵaı eýrazııalyq qa­ýym­­­dastyq týraly aıtý qıyn. Nege deseńiz, biz qaýym­das­­tyq­­tyń quramyna kim jáne ne ki­redi degen saýaldy aldymen naq­ty anyqtap alýymyz qa­jet. Al yntymaqtastyq, bir­le­se jumys isteý degen termın­der maǵan tanys. Esimizge túsi­re­­­ıik­shi, Lıssabonnan Oralǵa de­ıin­­­gi, keıin Lıssabonnan Vla­dı­­­vo­stokqa sozylǵan Úlken Eýro­pa ıdeıasy general Sharl de Gollǵa tıesili. Bul Reseıdiń ne­­mese Qazaqstan tarapynan tý­ǵan saıasat emes. Eýropa men Azııa ara­­­syndaǵy qarym-qaty­nastyń damý bolashaǵy men basym­dyq­tary týraly óz zamanynyń úzdik oıshyldary, saqa saıasatkerler, eýropalyqtar jaq­sy bildi. Biz ortaq eýrazııalyq qur­­lyqtyń aıasynda birikken­biz. Geo­grafııalyq turǵydan shart­ty túrde bólingenimen, biz bári­bir ortaq bir keńistikte­­miz. Eýropalyq saıasattyń qazir­gi zamanǵy tendensııalary mun­daı damýǵa umtylystyń baryn baıqatady. Alaıda qazirgi za­man­ǵy jahandanǵan álemde týyn­daǵan Batys pen Shyǵys, AQSh pen Reseı, AQSh pen Qytaı ara­syn­daǵy qaıshylyqtarǵa baılanysty keıbir geosaıası konnotasııa saldarynan bas tartýda.

– Qazirgi ýaqytta Eýropada AQSh-tan táýelsiz jańa saıası baǵyttyń paıda bolǵany aıqyn sezilýde. Bul rette Eýropa men Reseıdiń jaqyn­dasýy nemese olardyń arasynda strategııalyq odaqtyń qalyptasýy qanshalyqty múmkin?

– Bul – ekijaqty másele. Nege de­seńiz, eýropalyq saıasatta, ási­rese Fransııada ózgeris ny­shany baıqalady. Ekinshi jaǵynan, kelispeıtinim, Merkel «biz qorǵanys kúshterin Reseı men AQSh-tan óz múddemiz ben saıasatymyzdy qorǵaý úshin qurýymyz kerek» degen bolatyn. Menińshe, bul qazir Eýropada jáne oǵan kiretin elderde júzege asyrylyp jatqan  shynaıy saıasat emes, jaı ǵana saıası sıpattaǵy for­mýla. Degenmen, meniń oıym­sha, qazir Eýropada júzege asy­­rylǵan nemese júzege asy­ry­lyp jatqan birikken ınte­gra­sııalyq jobalardan bólek, álem­niń barlyq elderimen jekele­gen yntymaqtastyqty damytý qa­jettigi jáne jalpy ynty­maq­tastyqty damytý kerektigi týraly túsinik oıanyp keledi. Al eger ekijaqty qatynastar men naqty elderdiń múddesi tur­ǵy­synan kelsek, búginde Reseı tarapyna nemese Qytaıǵa qatys­ty baıqalatyn ańdap aıaq basý­shy­lyq eýropalyq saıasattyń jemisi deı almas edim jáne bul baǵyt­tyń ózgerýin baqylaýymyz ábden yqtımal.

– Reseı bolashaqta ózin ma­ńyz­dy ıntegrasııalyq tarty­lys ortalyǵynyń biri retindegi pozısııasyn saqtap qala ala ma jáne postkeńestik keńistikten basqa memleketterdi tartýdaǵy áleýeti qandaı?

– Bul ońaı másele emes. Ta­rıh­qa kóz salsaq, Reseı kezinde postkeńestik keńistikte on­daı ról atqarǵanyn bilemiz. Tip­ti tek postkeńestik keńistikte ǵana emes, eýropalyq keńistikke qanat jaıdy. Mysaly, Gaaga­daǵy ha­lyqaralyq sotty qurýǵa kim­niń muryndyq bolǵanyn esten shyǵarmaıyq. Biraq osy tarıhı dástúrdi saqtaý nemese damytý úshin jaǵdaı jasaý kerek. Osy oraıda, Qazaqstanda qol qoıylǵan Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqty qurý ıdeıasy úlken mánge ıe. Men ol sharaǵ­a qatystym. Birinshiden, ol Reseıdi postkeńestik keńis­tik­tegi eldermen, eń aldymen Qazaq­stanmen baılanystyra­tyn qatynastardyń jańa ınte­grasııalyq mazmunyn baıytý dep bilemin. Ekinshiden, ol kúsh-qýatty, ortaq ınvestısııa­ny, birlesken jobalardy talap etedi. Bul turǵyda oń nátı­jeler bar. Desek te, biz barsha­myz ıntegrasııalyq kelisimder men jobalardyń deńgeıimen qanaǵattanamyz deı almaımyz. Meniń oıymsha, bul suraq oń jaýapqa ıe bolatyny sózsiz. Onyń ústine, jyldar boıy qa­lyp­tasqan ortaq máde­nı dástúri­miz, ortaq qarym-qatyna­symyz bar. Bul jerde búkil ortaq tarıhymyzdy kapıtalǵa aınaldyrýdan bas tartýymyz aqymaqtyq bolar edi.

– «Astana klýbynyń» oty­ry­syna qatysýshy retin­de atalǵan halyqaralyq pikir­talas alańynyń rólin qalaı baǵalaısyz?

– Onyń róli óte mańyzdy desem, asyra aıtpaǵan bolar edim. Men bul alańmen birlese jumys istedim. Klýb uıymdastyrǵan kezdesýlerde júzdesken sarapshylar, shyn mánisinde óz isiniń bilgirleri, joǵary deńgeıdegi saıa­satkerler men ǵalymdar, zert­teýshiler. Eń bastysy, forýmnyń kún tártibine qoıylǵan máse­le­ler maǵan óte jaqyn. «О́rke­nıet­­ter dıalogy» ınstıtýty men Máskeý memlekettik ýnı­ver­sı­tetindegi qyzmetim turǵysy­nan tipti etene tanyspyn desem bolady. Meniń oıymsha, biz ór­kenıetaralyq qatynas, órke­nıet­aralyq ıntegrasııalyq úderis­ter bıiginen qaraǵanda halyq­aralyq qatynastar, geosaıası má­selelerdi zertteýde qaıta órleý­d­i bastan keshirýdemiz. Al bul úde­ris­terdiń kósh basynda «Astana klýby» alańy turǵany sózsiz.

 

Áńgimeleskender

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»,

Zarına SEIFÝLLINA,

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń qyzmetkeri

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasyna arnalǵan kórme

Rýhanııat • Keshe

Jaǵa ustatqan jat qylyq

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar