Jańǵyrý. О́tkennen qol úzbeı jańa qundylyqtarǵa umtylý. Deı tursaq ta, ótkenniń bári taza, kirshiksiz, aırylýǵa qımastaı ardaqty emes. Sondyqtan aldymen Abaıdyń ózin ashyndyrǵan, búginge deıin qyr sońymyzdan qalmaı kele jatqan taptaýryn, jadaǵaı, ıaǵnı jaǵymsyz ádetterimizden bas tartýymyzdyń qajettiligi taıǵa tańba basqandaı aıtylǵan.
Maqalanyń kúretamyrly tujyrymdarynyń biri – Abaıdy oqý, aqyn óleńin jattaý. Osy arada qoǵamymyzdyń bir múshesi retinde mynadaı usynys suranyp-aq tur. Qazir jekelegen adamdar bolmasa, ózdiginen Abaı sózin kóp eshkim jattaı qoımaıtyny belgili. Endeshe buǵan yntalandyrý, tipti órkenıetti joldarmen májbúrleý tásilderin qoldanǵan abzal. Onyń bir joly barlyq memlekettik qyzmetkerlerdiń jumysqa ornalasýda jáne keıinnen merzim saıyn tapsyratyn test kezindegi tom-tom zańdardyń sanyn sál azaıtyp, onyń ornyna Abaıdyń 4-5 óleńin, qara sózderin jatqa bilý talabyn engizý. Tájirıbe kórsetip kele jatqandaı, adam sóz ben sóılemdi, mátindi kóshirip, eń durysy jattaǵanda ǵana onyń mánine boılaı alady. Mundaı talap Prezıdent maqalasynda taǵdyrsheshti jaıt qatarynda kóterilgen – qasıetińnen aınalaıyn qazaq tilin meńgerý orystildi baýyrlarymyzǵa ǵana emes, janymyzda júrgen ózge ult ókilderiniń ıgerýine taptyrmas qural. Demek, Abaı murasy arqyly ulttyń jańa sapasy qalyptaspaq.
Ras, táýelsizdigimizdiń otyz jyldyǵyn artqa tastaǵanda biz ǵasyrlarǵa laıyq belesterden óte bildik. Deı turǵanmen, belgili sebepterge baılanysty negizgi kúsh-jiger ekonomıkalyq, saıası salalarǵa oıysyp, temirqazyǵy Abaı dep tanylǵan rýhanı qundylyqtar ekinshi qatarda qalyp keldi. Ishki saıasatta ulttyq jańǵyrýdan buryn ultaralyq kelisim joǵary turdy. Olaı bolýynyń da ómirsheń talaptary boldy. El turǵyndary bútindeı bir kezeń boıy óz úkimetiniń óz tilinde sóılemeýine de toleranttylyq tanytty. Alaıda, qazaq qoǵamynyń, sonyń ishinde qazaq tildi qalyń qaýymnyń ózekjardy, tipti janaıqaıynyń tıisti oryndarda qajetti deńgeıde estilmeı qala berýi ulttyq jańǵyrýǵa emes, toryǵýshylyq kóńil kúıge ushyratty. Odan adasýshylyqqa, teris áleýmettik áreketterge, sonyń ishinde shet elderden kelgen jat dinı aǵymdar men ıdeologııaǵa boı urýy tárizdi barynsha qaterli baǵyttarǵa bet burýynyń aldyn alýymyz lazym.
Búgingi Qazaqstan dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń ajyramas múshesi dárejesinde, jahandyq álemmen qabyspaıtyn keıbir daǵdylar men ádetterden aryla otyryp, ulttyń damýyna kedergi jasaıtyn ótkenniń kertartpa tustaryn mansuqtaý arqyly jańǵyra alady. Keregemizdi keri tarttyryp turǵan jaıttar: jeń ushynan jalǵasqan jershildik, tamyr-tanystyq, ysyrapshyldyq pen astamshylyq, dańǵoılyq pen kerdeńdik, orynsyz saltanat, qanaǵatsyzdyq pen únemsizdik. Endeshe, Prezıdenttiń osynaý doktrına deńgeıindegi maqala-baıany órkenıettilikke emes ózimshildikke, zııalylyqqa emes zııandyqqa, parasattylyq emes pasyqtyqqa, izgilikke emes ibilistikke laqtyratyn mundaı «ǵuryptardan» dereý qutylyp, naqty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salaýatty ómir saltyn ustaný, kásibı ónerdi ıgerý, «bes dushpanyńdy bilip, bes asyl iske kónýdi» kózdeıtin ulttyq pragmatızmge shaqyrady.
Osy arnada memlekettigimizdi nyǵaıtýymyz úshin halyq pen bıliktiń birin-biri estip, birtutas bolýy qajettiginiń jarııalanýy júrekke sonshalyq jaǵymdy. Al bıliktiń halyq aldynda esep berýin jolǵa qoıýdyń bastapqy, negizgi qadamy, bizdiń oıymyzsha, aldymen jekelegen adam aldynda esep berýdi qalyptastyrý der edik. Nege. О́ıtkeni halyq degen óte keń, jalpy uǵym. Halyq «bizge esep ber» dep kúnde alańǵa nemese keńsege jınala bermeıtini túsinikti. Búginde qoǵam ómiri kórsetip otyrǵandaı, belgili bir topty, áleýmetti, ıaǵnı halyqtyń eleýli bóligin tolǵandyryp otyrǵan qandaı da bir problemalardy jekelegen, kózi ashyq, kókiregi oıaý belsendi azamattar ortaǵa salyp júredi. Demek, aldymen osyndaı sanattaǵy azamattardyń únine den qoıýdyń resmı tetigin ornatý lázim.
Abaıdyń asa tereń, aýqymy óte keń ulaǵatynyń biri – Tolyq adam. Aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustaǵan jan. Minekı, búgingi bizdiń qoǵamda ǵana emes, anyǵy barsha álemde osy uǵym, osy ólshem azaıyp bara jatqany belgili. Desek te, júregi aq halqymyz zamannyń eń bir qıyn kezderinde osynaý ómirlik fılosofııasynan aıyrylmaǵany qýantady jáne el kelesheginiń kemel ekendigine qapysyz sendiredi. Munyń jarqyn belgisi Almatydaǵy ushaq apaty kezinde qarapaıym qaýymnyń, eshkimniń nusqaýynsyz polısııa jasaqtaryna, qutqarýshylarǵa aqysyz ystyq as pisirip taratqanynan kórinip, kózimizge jas aldyq. Jazdaǵy Arys apaty kezinde de halqymyzdyń jomart júrektiligi men bir judyryqtaı tutastyǵyna jahan kýá boldy.
Memleket basshysynyń maqalasyndaǵy kelesi ózekti de ozyq pikir – Abaı jyly barysynda búkil halyqtyń ult ustazy aldynda esep berýi. Bul sonshalyq tereń maǵynaly jaıt. Rasynda, bizder osy ýaqytqa deıin Abaı ósıetine qanshalyq qulaq astyq, qaı shamada oryndadyq, neni túsinip, neni túsinbedik, qaı kemshiligimizdi, minimizdi, osaldyǵymyzdy túzeı aldyq. Mine, týra sondyqtan da ult ustazynyń aldynda esep beretin sátimiz keldi. Ol úshin, álbette Abaı sózin ıgerip, Abaı murasyn uǵynyp, abyzdyń janyn túsinbeıinshe, basqa tirliktiń bári zaıa bolýy yqtımal.
Muhtar KÁRIBAI
