Aımaqtar • 31 Qańtar, 2020

Durysynda aýyl úlken bolmaıdy

259 retkórsetildi

Aýyldyń máselesin sheshý osy kúni kózi qaraqty jannyń bárin de tolǵandyrady. Qazirgi Qazaqstan qoǵamynyń Olımpinde júrgenderdiń bári de ózi nemese áke-sheshesi aýyldan shyqqandar dep aıtsaq qatelespeıtin shyǵarmyz. Sondyqtan aýyl máselesi azamattarymyzdyń bárine de qatysty.

Qazaq dalasy jeke adamnyń óktemzorlyǵymen emes, tabıǵı jolmen damyp kele jatqan jyldarda aýyldardyń kólemi bizdiń Soltústik aımaqta úlken bolmaıtyn. Olar mal baǵýǵa shaqtalyp, qalyń ormannyń qoınaýynda eń kóp degende 20-30 úıden ǵana otyratyn edi. Bul qonystar mal ósirýge jáne baǵýǵa óte yńǵaıly bolatyn. Yqsham aýyldyń barlyq turǵyndary da jumys istep, nápaqasyn aıyryp turatyn.

Al tyń kóterý jyldarynda qazaq dalasynyń óz ereksheligi bar ekenin, ondaǵy qonystar mal ósirýge yńǵaılanǵanyn bilmegen Hrýshev Reseı men Ýkraınadan halyqty qaptatyp tógip, aýyldyq mekenderge adamdar sanyn aqylsyz sheshimderimen shekten tys toltyryp jiberdi. Jalpy Hrýshev bılikke qalaı jetýdiń, onyń joǵary satysyna qalaı órleýdiń quıtyrqy ádis-tásilderin meńgergen osy kúngi pıarshıkterdeı sekildi sum bolmasa saıasattan da, ekonomıkadan da, dıplomatııadan da biligi jurdaı, barynsha saýatsyz, nadan adam ekenin ábden kórsetken. Bar joǵy úsh klastyq bilimmen aty-jónin zorǵa jazatyn ol Stalın men Kaganovıchtiń yǵyna jyǵyla bilý arqyly joǵary órlegen ákki, aılaly adam edi. Onyń Keńes odaǵynyń qazynasyna qanshalyqty ysyrap jasap, paıdasyz shashyp-tókkenin áli eshkim  de eseptep shyǵarǵan joq. Bir ǵana júgerini shetsiz-sheksiz soltústik pen shyǵysqa mıllıondaǵan gektar jerge ekkizgennen, ol pispeı qalyp, mıllıardtaǵan qarjynyń jelge ushqanynan osy kúngi halyqtyń kóbi habarsyz. Qanshama mıllıon gektar jerdiń mal azyǵy bolatyn tabıǵı shóp pen ósimdikter shyqpaı qalǵanyn da qazir eshkim aıtpaıdy.

Onymen de shektelmeı Hrýshev Qazaqstan men Sibirde 43 mln gektardan artyq jerdi jyrtqyzyp, tyń kóteremiz dep aspan men jerdi shýlatty. Árıne, onyń Qazaqstanǵa paıdaly jaqtary da boldy. Tyń kóterý jyldarynda KSRO-nyń bıýdjetinen aýylsharýashylyǵyna bólingen qarajattyń 20 paıyzy Qazaqstanǵa quıyldy. Qanshama tehnıka, qurylys materıaldary, joldar men qurylystar salyndy. Biraq zııandylyǵy odan da zor boldy. Qazaqtyń ana tili kelimsekterdiń kesirinen tyǵyryqqa tirelip, quryp ketýdiń az-aq aldynda qalǵanyn bárimiz bilemiz. Shaǵyn degen syltaýlarmen barlyq qazaq mektepteri jabylyp, balalaryn oqytý úshin halyq kelimsekter saldyrǵan ujymsharlar men keńsharlarǵa kóshýge májbúr boldy. Al olardaǵy mekteptiń bári tek oryssha edi.

Batystan qaptatyp ákelgen halyq qazaqtyń mal jaıylymdaryn qurtyp, jyrtyp tastaǵanymen qoımaı myńdaǵan keńsharlar men ujymsharlardy kóbeıtip, aýmaqtaryn ulǵaıta berdi. Aýyl men qalanyń aıyrmasyn joıamyz dep onda qalalyqtarǵa ǵana tán qora-qopsysyz úıler salyndy. Tipti kóp qabatty úıler turǵyzǵan jaǵdaılar da boldy. Árıne, áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan alǵanda jaqsy mektep, balabaqsha, aýrýhana t.b. bir jaǵynan jaqsy. Biraq aýyldyń ereksheligi, negizinen mal sharýashylyǵyna baǵyttalýy, al oǵan jaıylym men jem azyq kerek ekendigi eskerilmedi. Tıimdi ekonomıka qurý emes, jalpy saıasatqa negizdelgen dástúrli emes sharýa - astyq ósirýdi alǵa shyǵaryp, mal ónimderin arttyrýdy ekinshi kezekke qaldy. Barlyq sharýashylyq qurylymdary osy baǵytta boldy.

Táýelsizdik jyldarynda ókimettiń dotasııasymen qalt-qalt etip turǵan osy keńsharlar túgelge jýyq qulap, arasynda qazirgi zamanǵa ıkemdelgen talantty menedjerler ǵana keıbir sharýashylyqtardy alyp qaldy. Sonyń ózinde olar aýyl turǵyndarynyń sanyn arttyrý arqyly emes, jumysqa ıkemdi adamdardy ǵana tartýdyń esebinen jaqsy nátıjeler kórsetýde. Máselen, bizdiń oblystaǵy «Daıyndyq AGRO», «Noǵaıbaı» JShS oblysqa ǵana emes búkil respýblıkaǵa belgili, osy zamanǵy ozyq sharýashylyqtar.  Alaıda olardaǵy tútin sany kóp emes, alǵashqysynda alpystan, ekinshisinde otyzdan artyq qana úı bar.

Sondyqtan baıaǵy keńestik «aýyl turǵyndarynyń sanyn arttyrý, úı sanyn kóbeıtý» degen sııaqty zııandy tájirıbeden bas tartý kerek. Kerisinshe ózin-ózin asyraýǵa shamasy kelip otyrǵan aýyldarǵa jol tartqan jón. Úkimettiń aýylǵa jasaıtyn bar paıdasy osyǵan negizdelse ıgi bolar edi.

О́kinishke oraı bizdiń ókimettiń osy salany qadaǵalaıtyn basshylary adam sany azaıǵan aýyldardy «bolashaǵy joq» dep joıýdy qolǵa alǵysy keledi. Osynyń ózi olardyń aýyldyń negizgi fýnksııasy nede ekendigin bilmeı, tek Keńesten qalǵan kemis tájirıbeni tutynýdan alǵan «aqyl» sııaqty. Gıgantomanııaǵa baılanyp qalý sol kezdiń aqyly edi ǵoı. Tapqan aqyldary - turǵyndary kóp aýyldardy ǵana qoldaý kerek dep oılaıdy.

Osydan bes-alty jyl buryn Aýylsharýashylyǵy mınıstrliginiń jergilikti jerlerdi damytý degen basqarmasynda bastyq bolyp isteıtin jerlesimiz, burynǵy depýtat M.Troshıhınge baryp, týǵan aýylym Taýaǵashqa jol salý máselesin aıttym. Sonda ol «adam sany az ondaı aýyldarǵa jol salynbaıdy» dedi. Mine, osyndaı pikir bizdiń barlyq sheneýnikterimizdiń basyna kirip alǵan. Al jer kólemi úlken, halqynyń sany az, biz sııaqty, alaıda aýylsharýashylyǵy jaqsy damyǵan Avstralııa, Malaızııa sekildi elder shaǵyn eldi mekenderdiń túkpir-túkpirde otyrǵanyn qalap, olarǵa jol salyp bergen. Sonyń arqasynda olar ózderi de udaıy damyp, aýylsharýashylyq ónimderin de jaqsy óndirip otyr. 

Tabıǵı jolmen damýdy eskersek aýyl eshqashan úlken bolmaıdy, sonyń ózi adamǵa da, sharýaǵa da paıdaly. Al balasyn aýdan ortalyǵynan nemese qaladan oqytý, aýrýhanaǵa jetý, úlken saýda ortalyqtaryna barý, óz ónimderin ótkizý t.t. úshin aýyldyqtarǵa tek jol kerek.  Ásirese, qazirgi ár aýlada bir-bir mashınadan bar zamanda joldan basqa eshteńe kerek emes.

Soltústik Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Ystyq tamaq taratty

Qazaqstan • Keshe

Betperde kıgen kóktem

Tanym • Keshe

Uqsas jańalyqtar