Ánekeńniń aıyby ne?

Taldyqorǵan oblysy Úıgentas aýda­nyndaǵy Qarlyǵash aýylynda dúnıege kelgen Ánýar 1949 jyly Lepsi pedagogıka ýchılıshesin, 1954 jyly Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin támamdady. Jýrnalshy qyz­metin oblystyq «Almatınskaıa pravda» gazetinen bastap, 1955 jyldyń naý­ryz aıynan «Lıteratýrnaıa gazetanyń» Qazaq­stan men Ortalyq Azııadaǵy men­shikti tilshisi, keıinirek «Lenınskaıa sme­na»­ gazeti redaktorynyń orynbasary, «Prav­da» gazetiniń Ortalyq Azııa men Qa­zaq­stan­daǵy menshikti tilshisi, «Qazaq­fılm» kınostýdııasynyń bas redaktory, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń 1-hatshysy (1971-1979 jyldary. Bul merzimde KSRO Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń da hatshysy boldy), odan soń Avtor quqyn qorǵaý jónindegi Búkilodaqtyq assosıasııanyń Qazaq bóliminiń basshysy, Tarıhı jáne mádenı kóne eskert­kishterdi qorǵaý jónindegi Qazaq qoǵamy Ortalyq keńesi prezıdıýmynyń, Qazaq­stannyń kommersııalyq «Tań» tele-radıo assosıasııasynyń tóraǵasy boldy. Qa­zaqstan Mádenıet qorynyń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Respýblıka Joǵarǵy Keńesi depýtattyǵyna tórt márte saılandy. Joǵarǵy Keńes prezıdıýmyna birneshe ret múshe boldy. KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtattyqqa saılandy. KOKP-nyń XXIV jáne XXV quryltaılarynyń delegaty boldy.

Á.Álimjanov KSRO-nyń Azııa jáne Afrıka elderi jazýshylarymen baılanys komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Afrıka halyqtarymen dostyqtyń KSRO Assosıasııasy basqarmasynyń, Afrıka halyqtarymen dostyqtyń Qazaq assosıasııasy prezıdıýmynyń, Azııa jáne Afrıka jazýshylary assosıa-sııasy men Eýropa mádenıeti qa­ýym­­dastyǵynyń múshesi, «Qazaqstan-Ja­­ponııa» halyqaralyq qoǵamynyń pre­zıdenti boldy. Azııa jáne Afrıka jazý­shylarynyń 1973 jyly Almatyda ótken V konferensııasyn uıymdastyrdy. Ál-­Farabıdiń týǵanyna 1100 jyl tolýyn­ atap ótýdiń uıytqysy boldy. 1991 jyl­dyń basynda Qazaqstan Sosıalıstik par­tııa­synyń tóraǵalyǵyna saılandy.

1991 jylǵy qazan aıynyń 29-ynan jeltoqsannyń 26-syna deıin KSRO Jo­ǵar­ǵy keńesiniń Respýblıkalar keńe­sin bas­qaryp, 26 jeltoqsanda KSRO-nyń ydy­­raýy týraly deklarasııa­ǵa qol qoı­dy.

Ánekeń Qazaqstan Lenın komsomoly, Qazaq KSR Memlekettik, Halyqaralyq Djavaharlal Nerý atyndaǵy, Agýstıno Neto atyndaǵy syılyqtardyń, Kongo res­pýblıkasy, «Lotos» jýrnaly syı­lyq­ta­rynyń, «Qurmet belgisi», «Halyq­tar dos­tyǵy» ordenderiniń ıege­ri, Qazaq­stan­nyń Halyq jazýshysy atandy.

Hıkaıattary: «Sýmen jáne jermen elý myń mıl» (1962 j.), «Kúnge bet alǵan kerýen» (munyń jýrnaldaǵy nusqasyn oqyp rıza bolǵan Muhtar Áýezov Ánýardy shaqyryp alyp, talabyn qýattap, hıkaıa­tyna alǵysóz jazyp, «Kitap» baspasyna joldaıdy. 1960 jyly. Kitap 1963 jy­ly shyqty); «Kógildir taýlar» (1964),  «Alaýly naıza» (1965), «Otyrar syıy» (1966), «Tanym» (1993).

 Romandary: «Mahambettiń jebesi» (1969), «Jaýshy» (1969), «Rýdakı taǵy» (1974), «Ustazdyń oralýy» (1979), «Adam joly» (1984).

«Jaýshy» romany boıynsha kınofılm túsirildi.

...Ánekeń shetelderge barǵanynda bir ǵana Qazaqstannyń emes, Ortalyq Azııanyń da mádenıet-ádebıet elshisi, jarshysy bolǵany anyq. Bul qyrynan eki mysal.

1. Qymbatty Ánýar! Men seniń túrikmen ádebıeti týraly keremet jyly sózderiń men Úndistanda bol­ǵan kúnderińde bizdiń klassıgimiz Maqtum­qulıdiń shyǵarmashylyǵy týraly pikiriń­di oqydym. Biz saǵan óte rızamyz!

Úndistanda bolǵan kezińizde Túrik­menııaǵa, túrikmen ádebıetine jáne Maq­tumqulıge qatysty kóptegen materıal kórgenińizdi aıtty.

Sizden qatty ótinip suraıtynym, qaıda (qaı qalada) jáne ne kórgenińizdi, ne tapqanyńdy túrtip qoıǵan bolsańyz, maǵan da bildirtseńiz. Eger qıyndyq týdyratyn bolsa, sizge arnaıy adam jiberer edim. О́ıtkeni bul materıaldar biz úshin óte qundy, onyń ústine ózim de qarashanyń ortasynda Úndistanǵa barmaqpyn. Qushaqtadym!

Berdy Kerbabaev

Ashhabad. 14.H.1970 j. 

2. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Respýb­lıkalar keńesiniń tóraǵasy, joldas Á.T.Álimjanovqa!

    Qurmetti Ánýar Turlybekuly!

Bizdiń uly jerlesimiz, álem ádebıe­tiniń korıfeıi Nızamı Gıandjevıdiń týǵanyna 850 jyl tolýyna arnalǵan is-shara Máskeýde uıymdastyrýshylyq jáne rýhanı-estetıkalyq deńgeıde ótkenin rızashylyqpen atap ótemin. Aqyn eskertkishiniń el astanasynda ashylýy da, akademııalyq Úlken teatr­daǵy saltanat ta Ázerbaıjan halqynyń jadynda óshpes iz qaldyrdy.  Osy zor tabysqa Sizdiń qosqan jeke úlesińizdi biz jaqsy túsinemiz jáne joǵary baǵalaımyz! Bárine rahmet!

Aıaz Mýtalıbov, 
Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti

Baký. 30 qazan, 1991 jyl.
(Hat mátini aýdarylyp berildi – redaksııa)

Ánýardyń muraǵatyndaǵy maqala, aýdar­ma jáne hattarmen tanysý barysynda ómirde óte qarapaıym bolǵan qalam­das aǵanyń adamı qadir-qasıetin, qalam­g­er­lik kúsh-qýatyn tanı tústim. Áserimdi qys­qasha aıtsam:

birinshiden, Ánekeńniń halyqaralyq deńgeıde tanymal bolǵanyn shetelder zııalylarynan kelgen jyly lebizdi on­daǵan hatty oqyp súıindim (ras, kere­ǵarlyqsyz ómir bolǵan ba, ózimizden, Re­seıden áldebireýler Ánekeńe: «Sen ult­shylsyń! 1986 jylǵy Jeltoqsan oqı­ǵasy úshin basshylardy kináladyń, jan kerek bolsa, basqa jaqqa ket!» dep jaýyǵa, qor­qyta hat jiberipti);

ekinshiden, Qorqyt ata men ál-Farabı, Abaı, Shákárim, Qurmanǵazy, Mahambet, Jambyl, Shoqan, Mustafa Shoqaı, Ahmet Baıtursynov, Júsipbek Aımaýytov, Mir­jaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev aǵalarymyzdy jáne bergi qurdas, ini aqyn-jazýshylarymyzdyń birazyn orys­tildi oqyrmandarǵa keń tanystyra tanymdy maqalalar jazǵan;

úshinshiden, Sáken Seıfýllınniń eki áńgimesin, bir hıkaıatyn jáne Beıimbet Maılınniń «Shuǵasynan» orys tiline úzindi aýdarǵan;

tórtinshiden, Ánekeń 1989 jylǵy shildede Semeı qalasynda ótkizilgen ha­lyqaralyq konferensııada jáne 1990 jyly Ulybrıtanııanyń Qaýymdar palatasynda ádetinshe jalyndap sóılep, Semeı polıgonyn jabýdy jáne dúnıe júzinde atom-ıadrolyq qarý jasaýdy, synaýdy toqtatýdy talap etken. Ánýar – sosıalıstik elderdiń áleminen Lon­donnyń tórinde sóılegen jalǵyz qaıratker;

besinshiden, Qazaqstanyna, qazaǵyna kúıe jaqqandarǵa dereý qarsy tu­ryp,­ «Lıteratýrnaıa gazeta» men «Kom­somolskaıa pravda» gazeti betinde jaýap bergen. «Molodaıa gvardııa» jýrnalynda N.Kýzmın degenniń «Soǵystan soǵysqa deıin. Túngi áńgime» jazbasy jarııalanyp, onda Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepovten bastap birneshe aqyn-jazýshymyzǵa kúıe jaǵylǵanda, namysqa qamshy basyp, oǵan baspasóz betinde birinshi bolyp toıtarys bergen;

altynshydan, qazaq ádebıetiniń jas talanttaryn, arqaly aqyndaryn KSRO-daǵy jáne shetelderdegi qalamdastaryna tanytýǵa kúsh salǵan (máselen, Muqaǵalı Maqataevtyń 55 óleńi men 3 dastanyn orys tiline aýdartyp, ózi alǵysóz jazyp, «Zov dýshı» dep atap shyǵartqan);

jetinshiden, ózimiz atyn ataýdan jas­qanyp júrgen jyldary «Zar-za­man» jyraýlarynyń jáne berirektegi «ult­shyl, keritartpa» aqyndarymyzdyń biraz óleńderin orysshalatyp (quras­tyrýdy Muhtar Maǵaýınge tapsyryp), Lenıngrad baspasynan «Poety Kazahstana» degen atpen jınaq etip shyǵarýdyń jolyn tapqan;

segizinshiden, 1967 jyly bolar, shet- elderge kezekti bir saparynda Qarashı qalasyna atbasyn tiregen Ánýardy Pákistannyń kórnekti sýretshisi Salyh Aıyn Ortalyq bank ǵımaratyndaǵy Sýretter galereıasyna alyp barypty. Ishki qabyrǵaǵa maıly boıaýmen salynǵan kóne sýretter arasynda qazaqy reńdi bir kisiniń dombyra ustap turǵan sýretin kóre qalǵan Ánekeńniń: «Bul kim?» degenine Salyh: «Bul – Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabı. Ábý Sınadan bastap barlyq ǵula­malarymyzdyń ekinshi ustazy. Bizdiń osynda ornalasqan kitaphanamyzda Arıstoteldiń, Evklıdtiń, Ptolomeıdiń eńbekterine jazǵan túsinikteri, óziniń kóptegen jazbasy bar», dep jaýap qaıy­rypty. Ánýardyń sol sátte qandaı sezimge bólengenin oılap baıqańyzshy!.. Ol sol sýretti Aıynǵa kóshirtip alyp, el­ge oralysymen qylqalam sheberimiz Bek Ybyraevqa tolyqtyra aıtyp otyryp saldyryp, babamyzdyń búginde bizge qymbat beınesin alǵash ret jasatty! Farabıtanýdy negizdegen ǵalym Aqjan Mashanov aǵamyzben qanattasyp, ál-Farabı eńbekteriniń nasıhattalýyna kóp kúsh jumsady. «Ustazdyń oralýy» atty roman jazdy. Bul tarıhı romany – árqashanǵysynsha muqııat zertteýiniń nátıjesi desem, oǵan daıyndyq kezeńin­degi myna tujyrymy dálel:

«Kak o genıalnom ýchenom drevnostı govorıt o nem v statıah ı leksııah krýpneıshıı lıterator ı ıstorık Aljıra Bashır Hadj Alı. Trýdy Mýhammeda al-Farabı ı knıgı o nem do sıh por ostaıýtsıa obektom prıstalnogo vnımanııa ýchenyh Kaıra ı Stambýla, Damaska ı Bagdada, Tegerana, Samarkanda, Dýshanbe, Gerata ı Almaty. V bıblıotekah Londona, Parıja ı Berlına vot ýje mnogo vekov hranıat kak bessennoe sokrovıshe ego traktaty, perevedennye na ıazykı narodov Evropy...».

Aıtpaqshy, eger jańylyspasam, 1958 jyly «Dıplommen – seloǵa!» degen búkilodaqtyq úndeý jarııalanǵanda Ánýar «Lıteratýrnaıa gazetada» ashyq qarsy maqala shyǵaryp: «Qazaq jastaryn qashanǵa deıin mal sońyna salyp qoıý kerek? Olar tehnıkalyq bilim alyp, ónerkásip salalarynda qyzmet isteýge, ınjener bolýǵa quqyly!» – degen bolatyn. Osy oraıda dıplomat Bolathan Taıjannyń «Jazbalaryndaǵy» (1966 j.) myna bir syry esime tústi:

«Qazaqstannyń tyń jáne tyńaıǵan jerlerin ıgerýdi bastarda Keńes ókimeti, kompartııasy, kásipodaǵy birigip, arnaıy qaýly shyǵarypty. Onda: Qazaqstannyń Tyń ólkesin ıgerýge baratyndarǵa on jylǵa ósimaqysyz nesıe berilsin; eger kolhoz-sovhozdarda istep jatqan sharýa­lar tyń ólkesine baratyn bolyp, al olar óz kolhoz-sovhozdaryna boryshty bolsa, ol boryshy óshirilsin; eger Qazaqstanǵa bara jatqanda sharýalar ózderiniń sıy­ryn, shoshqasyn, taýyǵyn ala ketemin dese, memleket esebinen tegin jetkizilip berilsin, al malyn Qazaqstanǵa aparmaımyn, qaldyryp ketemin dese, arnaıy anyqtama alsyn, Qazaqstanǵa barǵanynda sol anyqtama boıynsha Qazaq KSR úkimeti olarǵa sol mólsherde sıyr, taýyq, shoshqa beretin bolsyn; Tyń ólkesine barǵandar eń birinshi kezekte baspanamen, nemese soǵan qajetti qurylys materıaldarymen qamtamasyz etilsin», delingen. Qazaqstanǵa basqa res­pýblıkalardan baratyndardyń bárine osylaısha kóptegen jeńildik jasaýdy mindettegen qaýlynyń sońynda: «...bul sharttar men jeńildikter Qazaqstannyń turǵyndaryna qoldanylmasyn», de­li­nipti.

Qysqasy, tyń ıgerýge baratyn syrt­­ta­­ǵylarǵa «kommýnızm jasalyp», ishte­gilerge, ıaǵnı qazaqtarǵa kóńil aýdarýdyń keregi joq delingen. Sum­dyq emes pe?! Qa­zaq­ty qorlaý ǵoı?!. Sóı­tip qystyǵyp júr­genimde bir kúni Máskeýde jazýshy Ánýar Álimjanovty kezdestire qa­lyp, qaýlynyń qolyma túsken kóshir­mesin kórsetip: «Áneke-aý, Siz – ınter­nasıonalıssiz, al endi kórińiz, mine», dedim.

 Ánekeń namystan jaralǵan qazaq edi ǵoı! Búkilodaqtyq ádebıet ınstıtýty ótkizgen kezdesýde shıryǵyp sóılep, odan keıin gazetke maqala shyǵaryp, jańaǵy qaýlynyń óktemdiktiń eń soraqy faktisi bolǵanyn, odan qazaq halqy materıaldyq ta, moraldyq ta orasan zııan shegerin ótkir aıtty da, jazdy da.

Djavaharlal Nerý atyndaǵy halyq­aralyq syılyqtyń laýreaty, álemge áıgili pýblısıst-jazýshy Ánekeń sol jy­ly Lenındik syılyqqa usynylǵan-dy. KOKP Ortalyq komıtetindegi syrlas joldastarymnyń birinen ondaǵy áperbaqan shovınısterdiń Ánýarǵa dereý qarsy turyp, onyń aty-jónin tizimnen syzdyrtyp tastaǵanyn estip: «Kesirim tıip ketti-aý! Aıtýǵa nege ǵana asyqtym eken?!» dep qatty ókindim. Sodan birde Áne­keńniń Máskeýge kelgenin estip, iz­­dep meımanhanaǵa baryp jolyǵyp, óki­­nishimdi bildirip, keshirim suradym. Áne­keń óte qarapaıym, kishipeıil adam edi ǵoı, balasha beıqam kúlip: «Bóke-aý,­ biz syılyq úshin týǵan joqpyz ǵoı, shyn­dyqty aıtý úshin týdyq qoı?! Maǵan anaý albasty qaýlyny aıtqanyń jaqsy boldy, keshteý bolsa da, talaıdyń kózin ashtyq emes pe?!. Bul bizdiń je­ńisterimizdiń basy boldy, ony jýmaý obal bolady», dep sylq-sylq kúlip, dastarqan jaıdy...

Shyndyqtan jańylmaı ómir súrý baqyt eken!».

Sóıtken Ánýarǵa ózin ushyrǵan uıasy ógeı bolyp tur. О́zge joǵary oqý oryndaryn bitirgen: agronom, zootehnık, dá­ri­ger, geolog, pedagog, munaıshy, qury­lys­shy, sýretshi, t.b. mamandyq ıelerin ás­pet­teýshi «О́negeli ómirdiń» tizgin-shyl­byryn ustaýshylar bar qurlyqta óshpes izi jatqan Ánýar Álimjanovtyń arýa­ǵyna taǵzym eter emes. Tap mundaı «tabandylyqty» kórgen de, kórmegen de «armanda» deıin. Iá, «qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsa», tipti shyǵar­maı qoısa da.

Alaıda olardyń myna bir hatty «oqı salǵandary» zııandy bola qoımas (orys tilindegi nusqasy):

 Dorogoı Gospodın ALIMJANOV!

Eto pısmo ıavlıaetsıa popytkoı rasskazat Vam, kak my vysoko senım Vash vızıt v nash kolledj. Slova ıavlıaıýtsıa vajneıshım sredstvom vyrajenııa chývstv moıh stýdentov ı moıh lıchnyh. Net voprosa, chto ves ıh opyt, kotoryı onı ımeıýt ot jıznı v kolledje ne prevyshaet vsego togo, chto onı pos­tıglı za to vremıa, chto Vy bylı s namı.

Lıteratýra, kýltýra ı ıstorııa kazahskogo naroda, o kotoryh vy govorılı tak krasnorechıvo, pokazalıs nam chýdesnoı kartınoı, vosproızvedennoı pered nashımı glazamı. Stýdenty vposledstvıı govorılı o vasheı skromnoı manere derjatsıa, kotoraıa zavoevala ıh serdsa.

My takje ochen rady vstrechı s Vashım perevodchıkom, Mıss Aýre, kotoraıa prodelala znachıtelnýıý rabotý po vyrajenııý ne tolko Vashıh slov, no ı ogromnyh chývstv vmeste s myslıamı, kotorye bylı Vamı vyskazany.

Eshe raz, moı drýg, prımıte nashý ıskrennıýıý blagodarnost. Kazahskıı narod vsegda býdet jıt v nashıh serdsah. Teper eta strana ne býdet dlıa nas vsego lısh dalekoı zemleı na karte. My teper mnogoe znaem o neı.

Jelaem Vam blagopolýchnogo vozvrashenııa domoı ı dalneıshego ýspeha v vashem trýde!

Iskrenne Vash: professor Edvard S.MEIHARD, Prezıdent Assosıasıı Negrıtıanskıh professorov Amerıkı.

10. HI. 1970 g.

Ǵabbas QABYShULY