Tanylmaı qalǵan bir tulǵa

Belgili ólketanýshy Iý.Popov fol­klorıst ǵalym G.Potanın týraly «Poslednaıa pýteshestvıe Grıgorııa Pota­nına» atty tarıhı tanymdyq maqalasynda bylaı dep jazady: «V tom, chto Karkaralınskıı ýezd deıstvıtelno bogat legendamı G.N.Potanın ýbedılsıa eshe neskolko let nazad. V 1853 godý, vo vremıa poezdkı ýchenogo v aýl otsa Chokana Valıhanova – Chıngıza Valıevıcha, raspolojennogo v ýrojıshe, Syrymbet Kokchetavskogo ýezda Akmolınskoı oblastı, ego soprovajdal ıýnyı stýdent Peterbýrgskogo ýnıversıteta D.Sýltangazın. Rodılsıa Sýltangazın na beregah rekı Tokraý, berýsheı nachalo v otrogah Kyzylaraıskıh gor. Molodoı chelovek zapısal po prosbe G.N.Potanına skazkı rodnyh mest. Dolgoe vremıa karkaralınskıe skazkı Sýltangazına prolejalı v portfele redaksıı «Jıvaıa starına» ı bylı napechatany tolko v 1916 godý s predıslovıem ı pod redaksıeı G.N.Potanına».

Biraq nege ekeni belgisiz osy tulǵa týraly biletinimiz az. Dinmuhammed Sul­tanǵazınniń ómiri men taǵdyr-talaıy týraly ne tóreler shejirelerinde, ne aýdan tarıhy týraly áńgimelerde mardymdy eshteńe aıtylmaǵan da jazylmaǵan. Á.Bókeıhannyń «Tań­damaly» (1995) eńbeginde jáne HV tomdyq shyǵarmalar jınaǵyndaǵy Aqtoǵaı tóreleriniń atatek taratylýynda da, T.Jaqsybaıulynyń «Shejiresindegi» (1999) «Aqtoǵaı aýda­nyndaǵy tóre urpaqtary» taraýynda da Sultanǵazy Bókeevten taraıtyn urpaqtar qata­rynda  Dinmuhammedtiń esimi eshbir jerde atalmaıdy. Sonymen qatar osy aıtý­ly tulǵa týraly ult jýrnalıstıkasy tarı­hyn zertteýshiler de tereńdep bara almaı júr.

Dinmuhammed Sultanǵazın – «Túrkis­tan ýalaıaty» gazeti redaktory bolǵan Shahmardan Ibragımovtan keıin qazaqtan shyqqan ekinshi redaktor. 1888-1902 jyl­dary shyqqan «Dala ýalaıaty» gazetin shyǵarýdy uıymdastyrýshy jáne alǵashqy basshysy. Ol – Qarqaraly ýezi­niń halyq aýyz ádebıetiniń úlgilerin jınap-jarııalaǵan aýdan tarıhynan shyqqan tuńǵysh folklorıst ǵalym. Ol – Toqyraýyn bolysynan shyqqan alǵash­qy jýrnalıst, pýblısıst, aýdarmashy.

Sózimizdiń taban tireıtin tiregine Iý.Popovtyń sózin aldyq qoı. Ony bul avtor aspannan alyp otyrǵan joq. G.N.Potanın ony «V dome poslednogo kazahskogo sarevıcha» atty maqalasynda týra osylaısha atap turyp jazǵan bolatyn. Negizinde D.Sultanǵazınniń «Dala ýalaıaty» gazetiniń  redaktory bolǵany týraly alǵash pikir bildirgen Aqseleý Seıdimbek bolatyn. Ol óziniń «Dalanyń aýyzsha tarıhnamasy» eńbeginde Aqtoǵaı aýdanyn aralaǵanda el ishinde ataqty «jyndy» Ysqaqpen kezdesip birneshe ret áńgimeleskenin jazady. Sondaǵy Ysqaq qarııanyń aıtqan áńgimesin «Qazaqtyń beıpil sózderi»  eńbeginde bylaı dep jazyp qaldyrypty:

«Úlken handar joıylyp, qalyń qazaq­ty Reseı úkimeti qyryq jilik et­ken bas ıesiz zamanda Bókeı «Bes Meı­ram» urpaǵyna han bolǵan. Shyńǵys han urpaǵynan taraıtyn Kókjal Baraq­tan Bókeı týady. Bókeıdiń ózinen to­ǵyz ul bolǵan. Sol toǵyzdyń úlkeni Shyń­ǵys dep atalǵan. Shyńǵystan Ja­­­man­taı týady. Jamantaı kezinde Alshynbaı, Qunanbaı, Janaq aqyn, Soqyr Shóje, Táttimbettermen dámdes bolǵan Qarqaralyda «Han Jamantaı» atanyp turdy. Bókeıdiń ekinshi balasy – Sultanǵazy. Sultanǵazydan Qudaımende men Daıyr týady. Jańaǵy men sóz etip otyrǵan Daıyr osy. Qudaımendeden Dinmuhambet týady. Bul úlken ákesiniń atyna jazylyp, Dinmuhambet Sultanǵazın bolyp, kezinde «Dala ýalaıaty» gazetin shyǵarǵan adam. Dinmuhambettiń ákesi Qudaımende óz tusynda Kenesarymen kóńili jarasqan dos bolyp, kómek kórsetken.

Bókeı hannyń taǵy bir balasy Batyr sultan bolǵan. Batyrdan Myr­zataı, Rústem degen eki ul týǵan. Rús­temine án­shilik, kúıshilik aqyndyq qonǵan óner­paz adam eken. Kezinde Janaq aqyn­men aıtysqa túsken. Al Myr­zataıdan Nur­maǵambet týady, odan Álı­han týady».

A.Seıdimbek Ysqaq aqsaqaldan jazyp alǵan osy «Dinmuhambet Sultanǵazın kezinde «Dala ýalaıaty» gazetin shyǵarǵan adam» degen derekti ne sebepten indete izdep, naqty dáleldeýge umtylmaǵany da túsinikti. Sebebi keńes dáýirinde bul Álıhan tulǵasyna baılanysty jabyq taqyryptardyń biri bolatyn-dy. Buǵan qosa qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhyn alǵash ǵylymı zertteýshi H.Bekhojın jáne onyń zertteýlerine súıengen basqalar da birinen soń biri «Dala ýalaıatynyń» redaktory dep osy kisimen attas bolyp keletin semeılik Dinmuhammed Sultanǵazındi jazyp, búkil ǵylymı ortada tujyrymdap tastady. Ol kezde olarǵa qarsy «bularyń qalaı?» deıtin adam shyqpady. Sondyqtan aqtoǵaılyq tórelerden shyqqan Din­muhammed Sultanǵazın tulǵasynyń ǵylymı aınalymdar men tarıhı derek­terde nege burmalanyp júrgenin anyq­taıyq. Ol úshin eń áýeli «Dala ýalaıaty» gazeti degenimiz qandaı jarııalanym bol­­ǵandyǵy týraly toqtalyp ketelik. Se­bebi, fılolog, jýrnalıst mamandar bolmasa, kóp jurt bile bermeýi múmkin.

«Dala ýalaıatynyń gazeti» – 1888 jyldyń 1 qańtarynan 1902 jyl­dyń 12 sáýirine deıingi aralyqta Om­by qalasynda aptasyna bir ret shyǵyp turǵan basylym. Gazettiń eń bastapqydaǵy redaktorlary re­tin­de sanalǵan jáne basylymnyń qazaqshasyn úzbeı redaksııalaǵan general-gýbernator kanselıarııasynyń aǵa tilmashy Eshmuhamed Abylaıhanov pen Dinmuhammed Sultanǵazınder bolatyn.

Ulttyq baspasóz qarlyǵash­tarynyń biri «Dala ýalaıaty» gazetiniń jaryq kórýi kıeli qazaq halqynyń ótken ǵasyrdaǵy mádenı ómirindegi eleýli oqıǵa boldy.

1894 jyly osy orys tilindegi «Akmolınskıe oblastnye vedomostı» gazeti «Kırgızskaıa stepnaıa gazeta» degen ataýǵa ózgergen kezde, qazaq tilindegi qosymshasy «Dala ýalaıaty» gazeti degen atpen shyǵa bastady. Onyń búkil qazaq halqynyń oı-sanasyn oıatýdaǵy mańyzy zor ekenin túsingen patshalyq bılik aqyry 1902 jyly jaýyp, «Selskohozıaıstvennyı lıstok» dep el rýhanııatyndaǵy rólin múlde tómendetip jiberdi. Sebebi gazet basqarmasy  ma­ńaıyna qazaqtyń erkin oıly oqyǵan  aza­mattarynyń toptasa bastaýynan patsha jandarmerııasy qatty seskendi. Onyń ústine 1905 jylǵy alǵashqy orys revolıýsııasynyń da dúmpýi jaqyndap qalǵan edi. Egemendikke deıin uly pedogog Ybyraıdyń «orys dosy» dep maqtap júrgen N.Ilmınskııimiz «Osobye prıbavlenıe k Akmolınskım oblastnym vedomostıam» shyqqanyna týra bir jyl bolǵanda «Akmolınskıe oblastnye vedomostı» gazetiniń jergilikti buratana halyqqa arnalyp qazaq tilinde shyǵatyn qosymshasyn tez arada jabý kerek. Ol týzemesterdiń oı-sanasyn oıatýǵa jáne oqý-bilimge umtylýy men óz tarıhyn bilýge degen qulshynysyn joǵarylatyp bara jatyr» dep general-gýbernatorlyqqa talap-aryz túsirgen.

Qatań senzýra jaǵdaıynda shyqsa da, sol ultjandy jýrnalıster patsha ókimetiniń otarlaý saıasatyna nara­zylyqty tuspaldap aıta bildi.

Ult tarıhynda osyndaı erekshe oryn alatyn «Dala ýalaıaty» ga­zetiniń alǵashqy redaktorlarynyń biri Din­muhammed Sultanǵazın bolǵan. Alash uran­dy bar qazaqtyń kósemi Á.Bókeıhanǵa jáne Alashorda úkimetine baılanysty teris kózqaras osy bir ardaqty tulǵanyń tarıhtan óz ornyn alýǵa kesirin tıgizdi. Ol úshin bizge fılosofııalyq uǵym boıynsha teristi teristeý, ıaǵnı qateni durystaý kerek bolyp tur. Al jýrnalıstıkadaǵy «Dala ýalaıaty» gazetiniń tarıhyna arnalǵan barsha ǵylymı ádebıette onyń alǵashqy redaktory boldy dep jazylatyn Dinmuhammed Sultanǵazın múlde basqa adam. «Bul kim edi?» degen suraqqa «Qazaqstan. Ulttyq ensıklopedııada» S.О́zbekuly degen avtordyń jazǵan maqalasy arqyly jaýap berelik. Onda: «Sultanǵazın Dinmuhammed (10.5. 1867 – Semeı q. – 1917, Baký q.) – qoǵam qaıratkeri, alǵashqy qazaq zııalylarynyń biri. Ákesi Ǵazy Bolatuly Ýálı hannyń Ǵubaıdolla degen úlken ulynyń balasy. Sultanǵazın ákesiniń tikeleı yqpalymen Tomsk ýnıversıtetiniń medısına fakýltetine oqýǵa túsedi. 1891 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti shyǵystaný fakýltetiniń arab, parsy, túrik, tatar tilderi bólimine aýysady. Bul fakýltetti bitirgen soń 1895 jyly zań fakýltetine túsip, 1897 jyly aıaqtaıdy. 1898-1902 jyldary qazaq dalasynda eki tilde shyǵyp turǵan «Dala ýalaıaty» gazetinde redaktor jáne aýdarmashy bolyp qyzmet etedi. Sol jyldary ol eki tilge birdeı pýblı­sıst, aýdarmashy, aqyn, zań jáne til ǵy­lymynyń iri mamany retinde ta­nylady... Sultanǵazın 1896 jyly Aqmola oblysy Kóksheteý ýezine qazaq halqynyń ańyz-áńgimelerin jınaýǵa barǵan G.Potanınmen birge júrip ańyz-ertegilerdi orysshaǵa aýdaryp bergen. 1910 jyldan ómiriniń sońyna deıin Bakýdegi musylmandardy oqytatyn dinı ortalyqta shyǵys tilderinen sabaq bergen» degen ómirbaıandyq derek berilgen.

Osy boıynsha alyp qarasaq, birneshe burmalanǵan kúmándi pikirlerge tap bolamyz. Birinshiden, avtor «Ákesi Ǵazy Bolatuly Ýálı hannyń Ǵubaıdolla degen úlken ulynyń balasy» degeni shyn­dyqtyń aýylynan alys jatyr. Eger Ǵubaı­dollanyń úlken uly Ǵazynyń balasy bolsa, nege Bolatuly bolyp tur? Ýálıhannyń úlken uly, Orta júzdiń murager sultany Ǵubaıdolla Ýálıhanov týraly derekterde týǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary belgisiz dep jazylǵan. Shoqan Ýálıhanov pen G.N.Potanınniń jazǵan eńbekterinde Ǵubaıdolla Ýálı­hannyń alǵashqy áıelinen, al Shyńǵys sońǵy áıeli Aıǵanymnan týǵan dep jazyl­ǵany belgili. Al ómir súrgen jyldaryn Ǵalym Qadiráliuly óziniń «Jyl­ǵara Baıtoqın» degen zertteýinde: «1832-1838 jyldar aralyǵynda Kók­shetaý dýanynyń aǵa sultany bolyp Ǵubaıdolla qaıta saılanady. Polkovnık dárejesine deıin kóteriledi. Ǵubaıdolla Ýálıhanov shamamen 1777 jyly týyp 1851 jyldary qaıtys bolǵan. Ol altyn me­dalmen jáne «Aǵa sultan Ǵ.Ýá­lı­hanov» dep jazylǵan altyn qy­­lysh­pen marapattalǵan. О́miriniń soń­ǵy jyldarynda otyryqshylyqqa kóship, Qopa kóliniń mańyna jáne Býra­baıdaǵy Qyzylaǵashta ózine arnap úı sal­ǵyzady. Biraq Ǵubaıdolla Kenesary Qasymulynyń kóterilisin qoshtady dep aıyptalyp, Sibirge «Itjekkenge» jer aýdarylady, sodan tek 1847 jyly ǵana oralǵan (8 jyl júrip), 1851 jyly ol qaıtys bolady» dep naqty kórsetken. Osyǵan saı alyp qarasaq, 1867 jyly týǵan dep kórsetilip otyrǵan bul se­meılik D.Sultanǵazınniń Ǵubaıdolla Ýálıhanovtyń balasy Bolattyń uly Ǵazy sultannan týǵandyǵyn shejirelik derekter rastamaıdy. Onyń Kókshetaý jerinde emes, Semeı qalasynda týýy da kúdik keltiredi.

Ekinshiden, týǵan jyly 1867 dep taıǵa tańba basqandaı jazylyp tur. Al «Dala ýalaıaty» gazeti 1888 jyly ashyldy. Sonda bul D.Sultanǵazın gazet ashylǵan jyly bar-joǵy 21 jas­ta ǵana jáne Tomsk ýnıversıtetiniń me­dısına fakýltetinde oqýda júr. Bul biz joǵaryda jazǵan  «Gazettiń eń bas­tapqydaǵy redaktorlary retinde sanalǵan jáne basylymnyń qazaqshasyn úzbeı redaksııalaǵan general-gýbernator kanselıarııasynyń aǵa tilmashy E.Abylaıhanov pen D.Sultanǵazınder bolatyn» degen sózimizge múlde qaıshy.

Eldiń bárin shatastyryp júrgen de – D.Sultanǵazınniń Sankt-Peter­býrgte oqýy. Ulttyq qoǵamdyq saıa­sı jýrnal «Aqıqat» 1994 jylǵy №10 sanynda zań ǵylymdarynyń kandı­daty Sáken Sozaqbaevtyń «Jeti jurt­tyń tilin bilgen» degen zertteý maqa­lasyn «Tulǵalar tuǵyry» aıdarymen jarııalady. Maqala semeılik D.Sul­tan­ǵazınniń ómirine, qyzmetine ar­nalǵan. Onda: «Dinmuhammed Sul­tan­ǵazın ákesiniń yqpalymen 1890 jy­ly Tomsk ýnıversıtetiniń medısına fakýltetine oqýǵa túsedi, biraq ony bitirmeıdi. Ol Reseı halyq aǵartý mı­nıstri I.D.Delıanovke ótinish jazyp, Tomsk ýnıversıtetinen Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetine aýystyrýdy suraıdy. Mınıstrdiń ke­li­simimen 1891 jyly tamyz aıynda Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti shyǵys­taný fakýltetiniń arab, parsy, túrik, tatar tilderi bólimine stýdent bolyp qabyldanady. 1895 jyly shyǵystaný fakýltetin birinshi dárejeli dıplommen úzdik bitirip shyǵady da, sol jyly zań fakýltetine túsýge ótinish beredi. 1897 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirip, zańger mamandyǵynyń dıplomyn ala­dy: ol – eki mamandyq boıynsha ýnı­ver­sıtettik bilim alǵan tuńǵysh qazaq, 7 tilde – arab, parsy, túrik, tatar, orys, fran­­sýz, qazaq tilderinde erkin oqy­ǵan, – dep turyp jazylǵan. Sonda ol osy 7 jyl boıy oqý qýyp júrgeninde «Dala ýalaıaty» gazetiniń ashylýy men basylymnyń qazaqshasyn úz­beı redak­­sııalaǵan, maqalalar jazǵan gene­­ral-gýbernator kanselıarııasynyń aǵa til­mashy E.Abylaıhanovpen birge ja­sal­­ǵan jumystarǵa ol qaı jerde jú­rip úlgerdi degen suraq eshkimdi tol­ǵan­dyrmaǵan.

Úshinshiden, 1891 jyly Sankt-Peter­býrg ýnıversıteti shyǵystaný fa­kýltetiniń arab, parsy, túrik, tatar til­deri bólimine aýysyp, bul fakýl­tetti bitirgen soń 1895 jyly zań fa­kýl­­tetine túsip, 1897 jyly aıaqtaǵan se­­meılik D.Sultanǵazınniń bul jyldary  Omby qalasynda  shyǵyp turǵan «Dala ýalaıaty» gazetinde redaktor bolýy esh múmkin emes. Onyń qısyny kelmeıtinin bilgen S.О́zbek­uly «Ulttyq ensıklopedııada»: «1898-1902 jyldary qazaq dalasynda eki tilde shyǵyp turǵan «Dala ýalaıaty» gazetinde redaktor jáne aýdarmashy bolyp qyzmet etedi», dep gazettiń tek sońǵy tórt jylyndaǵy ke­zeńdi ǵana enshilep bergen.

Biz «Dala ýalaıaty» gazetiniń alǵash­qy redaktory Dinmuhammed Sul­tan­ǵazın bolǵan degen pikirdi aıtýdy du­rys dep sanaımyz. Ol úshin ázirshe  myna  tórt  derekke ǵana  súıenemiz: Al­dymen, ǵalym G.Potanınniń «stýdent Peterbýrgskogo ýnıversıteta D.Sýl­­tangazın. Rodılsıa Sýltangazın na beregah rekı Tokraý, berýsheı nachalo v otrogah Kyzylaraıskıh gor» degen sózi. Odan keıin Ysqaq aqsaqaldyń «Qudaımendeden Dinmuhambet týady. Bul úlken ákesiniń atyna jazylyp, Dinmuhambet Sultanǵazın bolyp, kezinde «Dala ýalaıaty» gazetin shyǵarǵan adam» degen sózderi. Sonymen qatar Ǵalym Ahmedovtiń «Alash alash bolǵanda» kitabynda D.Sultanǵazın «XIX ǵasyrda oqyǵandar» tiziminde – №14-shi, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1998 jylǵy tamyz­daǵy sanynda «Erteden el tanyǵan joǵary bilimdi qazaqtar týraly» degen maqalada №19-shy retpen jazylǵan. Biraq onyń týǵan jeri birese Semeı nemese Qarqaraly dep jazylady. Aqtoǵaı aýdany sol kezdegi ákimshilik bólinister boıynsha Semeı gýbernııasy, Qarqaraly ýeziniń quramyna kirgendigi de  osy qatelesýge negiz bolyp júrgeni anyq. Al G.N.Potanın naqtylap, «Toqyraýyn boıynda týǵan» dep kórsetkeni daýsyz shyndyq. Osy Ǵ.Ahmedovtiń: «D.Sultan­ǵazın týysy Raıymjan Bókeıhanovtyń aıtýy boıynsha, ómiriniń sońǵy jyldarynda Bakýde dáriger bolyp qyzmet iste­gen. Sonda qaıtys bolǵan. Bakýge qa­laı ketkeni belgisiz» dep jazǵan pikiri de eskerýsiz qalyp júr. Árıne, aqto­ǵaı­lyq ta, semeılik te Dinmuhammed Sul­tanǵazınderdiń ǵumyr baıany men taǵdyr-talaıy áli de zertteýdi jáne dáleldeýdi qajet etetini túsinikti.

Jandos SMAǴUL,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

QARAǴANDY