100 • 10 Aqpan, 2020

«Sosıalıstik Qazaqstan»: ál-Farabıdiń týǵanyna - 1100 jyl

70 retkórsetildi

1975 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń №212 sanyna shyqqan «Shyǵystyń shalqar oıly uly ǵalymy ál-Farabıdiń týǵanyna 1100 jyl» atty maqalany nazarlaryńyzǵa usynamyz. 

Almatyda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń týǵanyna 1100 jyl tolýy qurmetindegi Halyqaralyq merekelik ǵylymı konfe­­rensııa bastalady. Qazaq topyraǵynda jaralyp, álem ǵyly­mynyń aspanynda juldyzdaı jarqyraǵan shalqar oıly ǵulama ǵalym jerlesimen halqymyz araǵa on bir ǵasyr salyp qaıta qaýyshyp otyr. Alyp aqyl, asqaq armanymen, alysqa mezgeıtin kóregendigimen ol yqylym zamandy kókteı ótip oraldy. Endi ol bizdiń de zamandasymyz sekildi. Sebebi kemel oıly kemeńger barlyq dáýirge ortaq. Búginde máýeli baqshadaı gúldengen biraz ǵylymdardyń bastaý kózin sol ashyp berdi. Op danyshpan fılosof qana emes, uly matematık, úlken dáriger, daryndy mýzykant, maıtalman ádebıetshi de boldy. Ál-Farabıdiń izi qazirgi qa­ryshtap damyǵan ǵylymymyzda, halyqtardyń mádenı jáne ǵylymı yntymaqtastyǵynyń ıgi dástúrlerinde saırap jatyr. Sondyqtan onyń múshel merekesi bir ǵana ǵylymnyń emes, jalpy álem mádenıetiniń, halyqtar dostyǵy men yntymaqtastyǵynyń toıy.

Uly oıshyl, ǵulama ǵalym

Shyǵystyń áıgili oıshyly Ábý Nasyr ál-Farabıdiń týǵanyna 1100 jyl tolýyna arnalǵan músheldi halyqaralyq ǵylymı kon­ferensııanyń Moskva men Almatyda ótip otyrýynda zor maǵyna, tereń mán bar. Oıshyl ǵalym Qazaqstan topyraǵynda týyp-ósti. Biraq, biz uly jerlesimizdi tek shyqqan etnostyq tegi úshin emes, onyń dúnıejúzilik mádenıet tarıhynda alatyn orny men mańyzy úshin atap etýdemiz. Qazaq halqy ǵasyrlar boıy úzilip qalǵan óziniń mádenı dástúrlerin jańa áleýmettik jaǵdaıattardyń arqasynda qaıtadan qalpyna keltirip qana qoımaı, sonymen birge adamzat dana­lyǵynyń barlyq tabystarymen sosıalıstik negizde qaýyshýǵa múmkindik bergen Uly Oktıabrdiń arqasynda ǵana osy toıdy ótkizip otyr.Qazaqstan jerindegi arheologııalyq zertteýler jáne kóne nar­ratıv kitaptar men jazýlardyń maǵlumattary ál-Farabı tvor­chestvosyna deıingi Jetisýdyń, Ortalyq jáne Shyǵys Qazaqstannyń ulan-ǵaıyr baıtaq ólkelerinde óz ónerin, kásibin, ǵylymyn jasap shyǵarǵan jergilikti túrki taıpalary: oǵýzdar, qarlýktar, qımaqtar, qypshaqtar paıdalanǵan qalalyq mádenıet bolǵanyn dáleldeıdi. Olardyń Sibirdi, Qazaqstandy, Ortalyq jáne Orta Azııany mekendegen túrkitildes taıpalar paıdalanǵan óz jazýy — kóne túrki jazýy bolǵan. Syńaıy, bul jazýdyń paıda bolýy bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV-III ǵasyrlar shamasy bolý kerek. Kóne túrki jazýlarynyń túrkitildes halyqtar arasyna taralýy halıfat mádenıetiniń yqpalyna jáne sonymen ilese arab alfavıtiniń enýine baılanysty IX-X ǵasyrlarda shektele bastaǵan tárizdi.Qazaqstandaǵy naqty áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı jaǵdaılar onyń jerinen ál-Farabı sııaqty orta ǵasyrlyq oı alybynyń jáne basqa da kóptegen ǵalymdardyń shyǵýyna sebep boldy. Ál-Farabı – Qazaqstan men tutas Orta Azııanyń ǵana ejelgi jáne ortaǵasyrlyq sıvılızasııasynyń jemisi bolyp qoıǵan joq, onyń tvorchestvosynda búkil arab halıfaty elderiniń: Egıpettiń, Sırııanyń, Irannyń, Irak pen Soltústik Afrıkanyń mádenı jáne ǵylymı tabystary óz kórinisterin tapty. Ál-Farabı Úndistanda jáne ejelgi dúnıede jasalǵandardyń báriniń uly murageri boldy.Belgili bir dúnıe tanym júıesiniń teorııalyq bastaý kózderi qandaı bolsa da, onyń  tamyry, túptep kelgende, realdyq tarıhı jaǵdaıǵa jatady. «Adam ata-anasynan góri ózi ómir súrgen ýaqytqa uqsaıdy» deıdi arab naqyly. Jáne bul jaǵdaıdy kez-kelgen oıshyldyń áleýmettik-etnıkalyq kózqarastarynyń mysaldarynan baıqaýǵa bolady. Ál-Farabı jóninde bul óte-móte shyndyq, óıtkeni ol ortaǵasyrlyq shyǵysta birinshi bolyp azamattyq fılosofııa degen atpen sosıologııalyq teorııa jasap shyǵardy. Onda Ábý Nasyr qoǵamnyń paıda bolý sebepteri, ártúrli koǵamnyń tıpologııasy men qurylysy, basqarý mehanızmi, eńbek bólisi jáne taǵy sol sııaqty qoǵamtanýdyń prınsıpik máselelerin kóterdi. Etıkany saıasatpen baılanystyra otyryp, ol adamgershiliktiń joǵary kategorııasy baqyt jáne baqyt bolǵanda, aqıqatty tanyp-bilý men adamnyń adamdyq qasıetin damytýdan quralatyn kádimgi realdyq tirshiliktegi baqyt dep tanydy.Adamdy óziniń jaratylys bolmysynan koǵamdyq tirshilik ıesi dep tanyǵan ál-Farabı qoǵamnyń paıda bolýyn adamdardyń tabıǵaty talap etetin qajettilikterden dep túsindiredi.Uly ǵulamanyń logıkanyń maǵynasy men mánin túsinýi onyń dúnıetanymymen baılanysty. Ál-Farabıdiń dúnıetanymynyń negizgi prınsıpteri dúnıeniń máńgiligi týraly, sebepkerliktiń jalpyǵa ortaqtyǵy týraly jáne eń sońynda, aqyl týraly ilimderde toptasqan. Álemdi basqaratyn bir kúsh bar. Aspan astyndaǵy birqatar sferalar arqyly ol aıdaı álemge ámirin júrgizetin jáne materııa túrindegi máńgilik sýbtrattyń (negizdiń) bar ekendigin esepke alyp, ony árdaıym jańǵyrtyp otyratyn sanaly kúshti jiberil otyrady. Aı astyndaǵy álemde basqarýshy rýhanı kúsh — haraketshil aqyl. Týmaq bar jerde ólmek bar ekeni anyqtalǵan Aı astyndaǵy álemdi ál-Farabı jetilýdiń ártúrli baspaldaqtaryna bóledi de, onyń eń joǵarǵy satysyna úırengen, oqyp-toqyǵan aqyldy qoıady. Qazir, elde bireýler adam aqylynyń otyn óshirmek bop otyrǵan kezde, ál-Farabıdiń aqyl týraly pikiri adam rýhynyń, onyń ulylyǵynyń apofeozy (qudireti) bolyp kórinedi. Shyndyǵynda da, ortaǵasyrlyq uly oıshyldyń barlyq oı-tolǵamdaryndaǵy eń basty, eń ózekti másele adamzattyń jetilýine járdem jasaýǵa umtylý bolyp tabylady.Ál-Farabı murasyn zertteýdiń kóp ǵasyrlyq tarıhy bola tursa da sońǵy ýaqytqa deıin onyń fızıka-matematıkalyq eńbekteri zerttelmeı qalyp keldi. Ol negizinen, matematıka, fızıka jáne basqa jeke ǵylymdardyń keıbir metodologııalyq máselelerine ǵana oqta-tekte kóńil bólgen fılosof retinde ataldy. Alaıda óz zamanyndaǵy jaratylystanýdyń teorııalyq negizderin jasaýda ál-Farabıdiń róli ulan-ǵaıyr. Matematıka tarıhy úshin onyń trıgonometrııa men geometrııa salasynda júrgizgen zertteleriniń zor mańyzy bar. Ol alǵashqylardyń biri bolyp algebra pánin aıqyndap berdi. Onyń pikirinshe, búl pán arıfmetıka úshin de, geometrııa úshin de ortaq ǵylym bola tura, belgisiz shamalardyń sandyq mánin tabýdyń jalpylama metodtaryn tekseredi.Ál-Farabı eńbekteri álemniń gelıosentrlik durys kórinisteri ǵylymǵa belgili bolmaı turǵan kezeńde jaryq kórdi. Ol áli Koper­nıktiń, Keplerdiń, Nıýtonnyń ashatyn jańalyqtarynyń zamany týmaǵan kez edi. Ejelgi dáýir men orta ǵasyr astronomdary burynǵy baqylaýlaryna súıene otyryp, aspan jaryq kózderiniń Jerden qaraǵandaǵy ornalasý jaǵdaıyn ǵana aıtyp keldi. Álemniń durys kórinisin bilmeý bul mindetti sheshý jolyn qıyndata tursa da, ony sheshý úshin qoldanylǵan metodtar ǵylymı oı-pikirdiń kóregendigin baıqatatyn tamasha úlgi bolyp tabylady.Ál-Farabıdin jalpy bıologııa máseleleri jónindegi, adam fızıologııasy jaıyndaǵy kózqarastary ǵalymdardyń tolyp jatqan urpaǵyn qalyptastyrýǵa tikeleı yqpal etti. Tabıǵat zertteýshisi retinde ol faktini obektıvti baqylaý ádisine úlken mán berdi, dárigerlerdi sheberligin shyńdap, logıkasyn damytýǵa shaqyrdy, óıtkeni osydan kelip «medısınadaǵy sheberlik artady» dep eseptedi, tar sheńberli professıonalızmge qarsy kúresti.Farabı, ásirese, Shyǵysta tereń de maǵynaly iz qaldyrdy. Onyń ıdeıalarynyń yqpaly arab elderi men Shyǵystyń basqa da sheteldik memleketterin bylaı qoıǵanda, Kavkaz ben Orta Azııada bizdiń zamanymyzǵa deıin seziletin-di.Uly ǵalymnyń ilimi men ıdeıalary qazaqtyń aǵartýshy demo­krat­taryna da tanys bolǵandyǵyn úlken senimmen tuspaldaýǵa bolady. Bul arada Sh. Ýálıhanovtyń , Orta Azııa renessansy jaıly pikirine, Abaı Qunanbaevtyń ejelgi grek, ejelgi arab sıýjetteri («Eskendir», taǵy basqa) boıynsha jazǵan shyǵarmalaryna súıenýge bolady. Farabı tárizdi olar da ǵylym men aǵartý jolyndaǵy shynaıy kúresker boldy, aqyl-parasattyń túbinde jeńip shyǵaryna sendi, nadandyqty, soqyr senim men áleýmettik teńsizdikti áshkereledi.Ortaǵasyrlyq uly oıshyl Farabıdiń osy izgi armany tek bizdiń zamanymyzda ǵana iske asty.Orta Azııa respýblıkalary men Qazaqstandaǵy ǵylym men máde­nıet­tiń órkendeý qarqyny asa joǵary. 1941 jyldyń ózinde munda halyqtardyń mádenı artta qalýshylyǵy is júzinde joıyldy: jurt­shylyqtyń saýattylyǵy 80-85 prosentke jetti, halyq aǵar­tý isin, ǵylymdy, ádebıet pen  ónerdi damytý salasyndaǵy tabys­­tarymyz da aıdan anyq boldy. Mysaly, sol ýaqyttyń ózinde Orta Azııa respýblıkalarynyń barlyǵynda derlik SSSR Ǵylym akademııasy men Lenın atyndaǵy Búkilodaqtyq Aýyl sharýashylyq akademııasynyń bazalary men fılıaldary quryldy, ǵylymı mekemelerdiń ken júıesi jumys istedi, jergilikti ult ókilderinen shyqqan S.D.Asfendııarov, Q.I.Sátbaev, T.Qary-Nııazov, T.Sarym­saqov sııaqty ǵalymdar otrıady toptasty.Orta Azııa men Qazaqstanda mádenıet pen ǵylymnyń shyndap gúldengen týsy soǵystan keıingi kezeń boldy. Orta Azııa men Qazaqstannyń jalpy bilim beretin 30 myńnan astam mektepterinde bul kúnderi 12 mıllıon adam oqıdy. 100-den astam joǵary oqý oryndarynda — 600 myńnan astam, 500 tehnıkýmda — 500 myńnan astam stýdent oqyp júr. Árbir 10 myń adamǵa shaqqanda keletin stýdentter men oqýshylardyń sany jaǵynan bizdiń respýblıkalarymyz bul kúnderi Anglııa, Fransııa, Italııa, Japo­nııa, taǵy basqa kapıtalızm elderin basyp ozdy.Ǵylym salasyndaǵy progress te buryn estip bilmegen dárejege jetti. Barlyq bes respýblıkanyń bárinde de Ǵylym akademııasy bar. Olarda jumys isteýshi úlken de eńbekqor ǵylymı kollektıvter ǵylymnyń halyq sharýashylyǵy úshin de, teorııalyq ta máni zor san-salaly baǵyttaryn zertteý ústinde.Mysaly, Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń kuramynda 26 ǵylymı mekeme bar, olarda 10 myńnan astam adam jumys isteıdi. Olar­dyń 3589-y ǵylymı qyzmetkerler, onyń ishinde 171 adam –ǵylym doktory, 1446 adam – ǵylym kandıdaty. Bir qýanyshty nár­se, ǵylymı qyzmetkerler arasynda áıelder de az emes (1507), olar­dyń ishinde 30 adam – ǵylym doktory, 516 adam— ǵylym kandıdaty.Jalpy, respýblıkamyzda bul kúnderi 200-den astam ǵylymı mekeme bar, olarda 30 myńnan astam ǵylymı qyzmetker eńbek etedi, onyń 500-den astamy ǵylym doktory, jeti myńnan astamy ǵylym kandıdaty.Qazaqstan ǵalymdary óz zertteýlerimen kazirgi zamanǵy mádenıet pen ǵylymǵa qomaqty úles qosyp otyr. Olar ashqan kóptegen jańa­lyqtar óndiriske keńinen engizilip tehnıkalyq progreske, óndiristi ulǵaıtýǵa septigin tıgizip, ónimniń ekonomıkalyq tıimdiligin artty­ryp keledi.Qazirgi Orta Azııa men Qazaqstannyń kóptegen tamasha ǵalym­darynyń, jazýshylarynyń, kompozıtorlarynyń, artısteri men mýzykanttarynyń esimderi bizdiń Otanymyzdan syrt jerlerge de keńinen málim. Olardyń eńbekteri oryndaýshylyq sheberligi, olar jasaǵan kórkem obrazdar dúnıe júziniń keptegen halyqtarynyń ıgiligine aınalyp, álemdi tańyrqatyp otyr. V.I.Lenınniń kóre­gendikpen atap aıtqanyndaı, ǵylym men mádenıet bizdiń elimizde tarıhı qysqa merzim ishinde tek keńinen damyp qana qoıǵan joq, sonymen birge turmysymyzǵa da myqtap sińisip, sosıalıstik qo­ǵamdy odan eri jetildirýshi jáne qaıta jasartýshy basty quralǵa aınaldy.Qazirgideı, ǵylym qoǵamnyń tikeleı óndirgish kúshine aınalyp otyrǵan shaqta, óz zertteýleriniń sapasy úshin ǵalymdardyń áleý­mettik jaýapkershiligi kúsheıip otyrǵan búgingi ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııa dáýirinde ótken zamandaǵy mádenıet qaıratkerleriniń aqyl-oıdy qurmetteý, aqıqat aldynda bas ııý týraly ósıet amanaty eshqashan eskirmeıdi de kundylyǵyn joımaıdy. Budan myń jyldan astam ýaqyt buryn ómir súrgen oıshylmen bulaısha dıdarlasý bizdiń sanamyzdy, adam balasy mádenıetiniń úzilissiz ári berik birlikte bolatyndyǵy, adamzattyń búkil tarıhy boıyna jasalǵan jáne marksızm-lenınızm ıgerip, boıyna sińirgen irgeli qazynalardyń mándiligi jaıyndaǵy sezimimizdi baıyta túsedi. Biz bul merekeni túrli elderdiń mádenıet qaıratkerleri arasyndaǵy ár jaqty baılanystardy kúsheıtý isine kyzmet etedi dep senemiz.

A. QONAEV,

Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti

Sońǵy jańalyqtar

Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa...

Aımaqtar • Búgin, 12:38

Negizgi uǵymdar júıelenedi

Saıasat • Búgin, 08:43

Tıimdi dıologqa jol ashady

Saıasat • Búgin, 08:37

Qoǵam múddesin oılaǵan qujat

Saıasat • Búgin, 08:33

Jarysty 8 júldemen aıaqtady

Sport • Búgin, 08:29

Aqpannyń borany ashýly

Aımaqtar • Búgin, 08:26

О́tken ǵasyr órnegi

Tanym • Búgin, 08:25

Úshinshi ret fınalda jeńildi

Tennıs • Búgin, 08:24

Jas ǵalymdardyń aımaqtyq semınary

Qoǵam • Búgin, 08:18

Sóz soıyl №89

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Shahar shyraıyn shaǵyn bıznes ashady

Aımaqtar • Búgin, 08:01

10 jyl sýbsıdııalanǵan salanyń jyry

Ekonomıka • Búgin, 07:53

Jemisten chıps jasaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sózdiń quny men qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Baǵany aýyzdyqtaýdyń amaly

Úkimet • Búgin, 07:44

Telearna jumysynyń esebi tyńdaldy

Qoǵam • Búgin, 07:36

Maqamy máshhúr Mańǵystaý

Aımaqtar • Búgin, 07:26

Saıat atynyń syny men baby

Qoǵam • Búgin, 07:23

Qalamy semser serke edi

Tanym • Búgin, 07:20

Reıtıngtegi ornyn saqtap qaldy

Fýtbol • Búgin, 07:17

О́zi de, sózi de sulý

Rýhanııat • Búgin, 07:15

О́ner aıdynynda sáýlelengen jumaq ólke

Rýhanııat • Búgin, 07:07

Uqsas jańalyqtar