Abaı • 05 Aqpan, 2020

«Qunanbaı» – qundy kitap

194 retkórsetildi

Jyl basynan bastalǵan qazaqtyń bas aqyny – Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn merekeleý aıasynda uıymdastyrylyp jatqan san alýan baǵyttaǵy taǵylymdy sharalar legi áste tolastamaq emes. Kerisinshe, aqyn murasyn tereń zerdeleýge bastaıtyn ónegeli, óristi ister óziniń mazmundyq mánimen rýhanııat qorjynyna mol olja salýda. Sonyń biri – «Qunanbaı» kitaby.

Keshe elordadaǵy Ulttyq akade­mııalyq kitaphanada Máskeý­diń «Molodaıa gvardııa» baspasynan «JZL» serııasymen jaryq kórgen UǴA akademıgi Erlan Sydyqovtyń «Qunanbaı» atty zertteý eńbeginiń tusaýy kesildi. Halyqaralyq Túrki akademııasy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy jáne Ulttyq akademııalyq kitaphana ujymy birlesip uıymdastyrǵan aıtýly sharaǵa Parlamenttiń qos palatasynyń depýtattary, ǵylymı qaýym, bilim jáne máde­nıet salasynyń ókilderi, qalam­gerler men jastar qaýymy qatysty. Kitap keshin Par­la­ment Máji­li­siniń depýtaty Nurlan Dýlatbekov júrgizdi.

«Uly Abaıdy ulyqtaǵanda, onyń ákesi – Qunanbaıdyń el tarı­hyn­daǵy eńbegin umytpaýymyz qajet». El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Semeı óńirine jasaǵan saparynda aıtqan osy bir oıy Abaı álemin tanýǵa umtyl­ǵan kez kelgen zertteýshi, oqyr­man úshin teńdessiz rýhanı azyq ekeni sózsiz. Bul – abaıtaný atty alyp muhıttyń bólinbes bir arnasy.

– Jańa 2020 jyl jaqsy ja­ńa­lyq­tarmen bastaldy. Uly Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Máskeýdiń áıgili baspalarynyń birinen «Qu­nan­baı» atty kitabym jaryq kórip otyr. «JZL» nemese «О́ne­geli adamdar ómiri» serııasymen ja­rııalanǵan bul eńbegimniń janryn kórkem-ǵumyrbaıandyq  izdenis deýge keledi.  Qunanbaı – Reseı ımperııasy tusynda bı jáne bolys bola júrip, eli úshin talaı mańyzdy isterdi atqarǵan adam. Sondyqtan zertteýshiler men jurtshylyq tarapynan onyń tulǵasyna qatysty qarama-qaıshy pikirlerdiń bolýy zańdylyq, – deıdi ult jáne álemdik rýhanııat tarıhynda úlken orny bar qazaq tulǵasy týraly tolymdy eńbektiń avtory Erlan Báttashuly.

Iá, jasyratyny joq, keshe­gi ke­ńestik senzýra dala bıleý­shisi, «qaradan shyǵyp han bol­ǵan» Qunanbaı týraly teris pi­kir qalyp­tas­tyrdy. Kórkem áde­bıette ja­ǵymsyz keıipker retinde tanyldy. Biraq bul belgili bir saıa­sı kezeń týdyrǵan sharasyz­dyq edi. Búginde qunanbaıtaný ále­mi jańa, tyń baǵyttaǵy ádilet­ti zertteýlerge zárý. Bul – kezek kúttirmeıtin másele. Alǵash­qy talpynys jasalyp, túrli baǵytta tam-tum zertteý júrgi­zilip, Qazaqstannyń halyq ártisi Doshan Joljaqsynovtyń rejıs­serligimen «Qunanbaı» atty kórkem fılm de túsirildi. Biraq munyń barlyǵy tulǵa tabıǵatyn tanýǵa tolyqqandy dárý bola almaq emes. Alda áli de júıeli, tyńǵylyqty izdenisterge sura­nady. О́ıtkeni Abaı álemin taný­dyń basy, negizgi qaınar bulaǵy  eń áýeli aqynnyń týyp-ósken ortasy, alǵan tálimi, tegi men tamyryn tanýdan bastalary sózsiz.

Rasymen de, Qunanbaı beıne­sin kórkem ádebıette sýrettelgen keıipker bolmysynan alshaq áketip, ózi ómir súrgen zamandaǵy halqy úshin jasaǵan jarqyn is­teri men shynaıy ómirdegi bolmy­syna úńiletin bolsaq, qatygez Qu­nan­baı emes, qaıratker Qunan­baıdyń márt tulǵasyn tanımyz. Qunanbaı babamyz el bılegen ádiletti de bedeldi ákim ǵana emes, musylmannyń bes paryzyn múltiksiz atqarǵan múmin kisi bolǵan. Buǵan dálel  –  ol kisiniń qajylyq jolmen qasıetti Mekkege baryp, onda musylman elderinen barǵan adamdar túsetin «Úı-Taqııa» («Tákıe») qonaqúıin salǵyzýy jáne Qarqaraly qalasynda meshit qabyrǵasy qa­la­nýyna tikeleı muryndyq bolýy. 

Bul derek qazaq topyraǵyna jer aýdarylǵan áıgili polıak zııalysy Adolf Iаnýshkevıchtiń saıahat kúndeliginde tipti baıı túsedi: «Qunanbaı bıdiń jasy Baraq sultannan biraz úlken. Bul da dala óńirinde aty keń jaıylǵan adam. Qarapaıym qazaqtyń balasy. Tabıǵat oǵan kesek aqyl, ǵajaıyp es jáne júırik til bergen. Isker, óz atalastarynyń ıgiligi týraly qam jeıdi. Dala zańdary men Quran qaǵıdalarynyń jetik bilgiri. Qazaq­tarǵa qatysty reseılik ýstav­tardy bes saýsaǵyndaı biledi. Qara qyldy qaq jarǵan bı já­ne ónegeli musylman. Odan aqyl suraýǵa jas ta, kári de, kedeı de, baı da shalǵaı-shalǵaı aýyldardan kelip jatady... Al biraq barlyq baılar Qunanbaıdyń kebisin kıgizýge jaramaıdy», –  dep tańǵalady aqyn. 

Akademık Erlan Sydyqovtyń zertteýinde osy jáne budan da bólek buryn aıtylmaǵan tyń derekter keltiriledi. Qunanbaı tulǵasyn jańa zaman bıiginde tanyp, bederleýge baǵyttalǵan tyńǵylyqty hám jańashyl talpynystar baıqalady.

Aıtýly eńbektiń tanystyry­lymyna memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri, fılologııa ǵylym­darynyń doktory, jazýshy Myr­­zataı Joldasbekov, Senat depý­taty, belgili jýrnalıst Nur­­­tóre Júsip, Parlament Máji­­­lisiniń depýtaty, professor Sa­ýytbek Abdrahmanov, ǵalym-zertteýshiler – Namazaly Omashev, Baýyrjan Omarov, Tur­­syn Jurtbaı, Darhan Qydyr­áli, О́mirzaq Ozǵanbaı, jazý­shy-aqyndar – Roza Muqa­nova, Aman­jol Áltaev bastaǵan qazaq rýhanııat áleminiń belgili qalamger tulǵalary qatysty.

– Álem ádebıeti talabyna saı tarazylaıtyn bolsaq, Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy Qunanbaı beınesi eń sátti shyqqan keıipkerlerdiń biri. Qunanbaı arqyly jazýshy adam janynyń tereń qatparlaryn sheber jetkizedi. Sol dástúr Erlan baýyrymnyń zertteýinde de sátti jalǵasyn taýypty. Ekpin túsirilýi kerek tustardy tap basyp tanyp, soǵan oqyrman nazaryn jaqsy aýdartady. «Qunan­baı» eńbegi sonysymen baǵaly», – degen jazýshy Saýytbek Abdrah­manovtyń pikirin ári qaraı Senat depýtaty Nurtóre Júsip jal­ǵady: «Bul eńbekti al­daǵy ýaqytta qazaq jáne orys mektepteriniń baǵdarlamasyna teńdeı engizip, oqytý kerek. Sol arqyly jastarymyzdy Abaı álemine tereń boılata alamyz, – dedi senator.

Halyqaralyq Túrki akademııa­sy­nyń prezı­denti, tarıhshy Darhan Qydyráli de «Qunanbaı» eńbeginiń kór­kemdik deńgeıin joǵary baǵalady: – Kitaptan Qunan­baıǵa qatysty birneshe jumbaq­tyń sheshimin tabýǵa bolady. Sonyń biri – Keńgirbaı obrazy. Kezindegi keńes­tik kezeń­niń solaqaı saıasaty saldarynan laıyqty baǵasyn almaı, óz deń­geıinde aıtylmaı, jazylmaı kelgen Keńgirbaı beınesi kórkem ádebıetti aıtpaǵanda, opera men drama teatrlarynda jaǵymsyz keıipker retinde kúni búginge deıin birjaqty sýrettelip keledi. Tulǵa týraly bul eńbekte osy olqylyqtyń orny tolyp, Keńgirbaı bı obrazy ádiletti baǵalanyp, jan-jaqty qyrynan jaqsy ashylypty, – dep jyly lebizin jetkizgen ǵalym aıtýly kitaptyń aldaǵy ýaqytta birneshe tilge aýdarylatyndyǵyn súıinshiledi. Bul da, sózsiz, abaıtaný ilimi aýqymyn keńeıtip, keleshekte hakim murasy dúnıe­júzilik mazmun-mánge ıe bolatyn­dyǵyn aıqyn ańǵartsa kerek.  Al Reseı aýdıtorııasyna jol tartqan búgingi «Qunanbaı» eńbegi ádebıetimiz ben tarıhymyzdyń qymbat qazynasyna aınalyp, ult rýhanııaty úshin shyn mánindegi úlken olja bolady dep senemiz.

Sońǵy jańalyqtar

Infeksııany qaıdan juqtyrǵany belgisiz

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Pálsapa – Bekzat sana

Qazaqstan • Búgin, 15:46

Taldyqorǵannan Taıynshaǵa deıin...

Qazaqstan • Búgin, 14:55

Tegeýrini temirdeı Temirbaev

Qazaqstan • Búgin, 14:26

Karantınde shyrqalǵan ánuran

Qazaqstan • Búgin, 13:16

Samaradan kelgen 57 stýdent baqylaýda

Aımaqtar • Búgin, 12:30

Oralman qasqyr (etnografııalyq áńgime)

Qazaqstan • Búgin, 12:23

COVID-19 – Qazaqstanǵa jańa synaq

Koronavırýs • Búgin, 11:59

Qazaly aýdany karantınge jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:53

Qytaı aza tutý kúnin jarııalady

Álem • Búgin, 11:49

Áskerı jıynǵa kimder barmaıdy?

Qazaqstan • Búgin, 11:36

El ishindegi ilkimdi is

Aımaqtar • Búgin, 10:55

Uqsas jańalyqtar