Kúrish klasteri: damý dınamıkasy qandaı?

Qyzylordańyz negizinen agrarly aımaq bolyp sanalady ǵoı. Onyń ishinde kúrish sharýashylyǵymen aty shyqqany da málim. Bir kezderi en dalany ketpenimen ıgerip kúrish sepken Ybyraı Jaqaevtyń búgingi izbasarlary az tirlik atqaryp jatqan joq. Degenmen de kúrish klasteriniń damý dınamıkasy aıtarlyqtaı dep te aıta almaımyz. Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev aımaqqa basshylyqqa kelgen bette birneshe salany damytýǵa basymdyq berdi. Sonyń ishinde osy kúrish sharýashylyǵy da bar. Jaqynda kúrish klasterin damytýǵa baınalysty úlken jıyn ótti. Sol májilis kezinde aımaq basshysy qadaý-qadaý máseleniń bárin basyn ashyp aıtty.

Qyzylordańyz negizinen agrarly aımaq bolyp sanalady ǵoı. Onyń ishinde kúrish sharýashylyǵymen aty shyqqany da málim. Bir kezderi en dalany ketpenimen ıgerip kúrish sepken Ybyraı Jaqaevtyń búgingi izbasarlary az tirlik atqaryp jatqan joq. Degenmen de kúrish klasteriniń damý dınamıkasy aıtarlyqtaı dep te aıta almaımyz. Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev aımaqqa basshylyqqa kelgen bette birneshe salany damytýǵa basymdyq berdi. Sonyń ishinde osy kúrish sharýashylyǵy da bar. Jaqynda kúrish klasterin damytýǵa baınalysty úlken jıyn ótti. Sol májilis kezinde aımaq basshysy qadaý-qadaý máseleniń bárin basyn ashyp aıtty.

– Aýyldaǵy qandastarymyzdyń kúnkórisi kúrishke baılanysty bolǵan­dyqtan men osy qyzmetke kelgeli beri onyń tóńiregindegi jaǵdaılarǵa barynsha taldaý jasaýǵa tyrystym. Alaı­da, taldaý qorytyndysy bizdi tipten qanaǵattandyrmaıdy. Keńes ókimeti ydyraǵannan keıingi oblysta bul salanyń ósip-órkendeýi óz dárejesinde bolmaǵan dep tolyq aıtýǵa negiz bar. Onyń dáleli bizdiń kúrish óndirýshilerimiz áli kúnge deıin Keńes ókimetiniń kezindegi jetistikterge jete almaı keledi. Mysaly, Reseıdiń Krasnodar ólkesinde ótken jyly egilgen 110 myń gektardan ortasha eseppen 71 sentnerden kúrish alynǵan. Al, bizde she? 37 sentner. Aıyrmashylyq aıtpasa da túsinikti. Sebebi, jekeshelendirý kezeńinde jer, sharýashylyqtar, tehnıkalar, ondaǵy materıaldyq bazalar bóliniske túsip, bir sharýashylyqtyń ózi 35-40-qa bólindi. Búginde kúrish ósirýmen 371-den astam sharýashylyq qurylymdary aınalysady. Jyl saıyn kúrish egisi 74-75 myń gektardy quraıdy. Onyń 34,3 myń gektary nemese 46 paıyzy 1000 gektardan astam egetin 19 iri sharýashylyq úlesinde; 17,4 myń gektary nemese 23 paıyzy 500 ben 1000 gektar aralyǵynda egetin 24 sharýashylyq úlesinde bolsa; 22,4 myń gektary nemese 30,2 paıyzy 500 gektardan kem egetin 328 maıda sharýashylyqtar menshiginde eken. Atap ótetin jaıt, kúrish ósirýde kóptegen qıyndyqtar týyndap otyr. Onyń bir sebebi, óndirilgen ónimniń ózindik quny joǵarylap ketkendiginde bolyp otyr. Osy ǵasyrdyń bas kezinde oblystyń kúrish óndirisine birneshe iri ınvestorlar kelgenin jaqsy bilesizder. Olar «Qazaqstan kúrish kompanııasy» JShS, basynda «Tomırıs» keıinnen «Dıhan kúrish kompanııasy», «Shapaǵat» keıinnen «Alýan As» JShS-lar. Atalǵan ınvestorlar tarapynan kúrish óndirýge ınvestısııa tartylyp, árqaısysy 4-10 myń gektarǵa deıin kúrish ekken. Degenmen, búgingi kúnge atalǵan kompanııalar seriktestik negizde jumys jasaǵan kúrish sharýashylyqtaryn orta jolda tastap ketip, qazirgi kezde olardan qalǵan sharýashylyqtarǵa kúrish egý úshin bıylǵy jyly qarjylaı jáne materıaldyq kómek jasaýǵa májbúr bolyp otyrmyz,– deıdi Qyrymbek Eleýuly.

Ákimdiktiń moınyna aıaǵyn asyp qoıatyndar bular ǵana emes eken. Máselen, 2 myń gektardan astam kúrish egip júrgen «Altyn dán» PVA» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestigi de keler jyly osy kepti kıedi. Sondyqtan Jalaǵash já­ne Qarmaqshy aýdandarynyń ákimderi osy bastan oılanyp, tıisti jumystar uıymdastyrmasa bolmaıdy. Sondaı-aq, birer jyldan beri Aqsý aýyly turǵyndarynyń «Sárke batyr» serik­testiginiń jumysyna narazylyǵy kúsheıip keledi. Osy oraıda Jalaǵash aýdanynyń ákimi Serik Sermaǵambetov naqty is-áreket jasaýy kerek. Kelesi jyly aýyl turǵyndary jerlerine ıe bolyp, ózderi egin egýge múmkindik alýlary qajet. Áıtpese, bul tirlik osy kúıinde sozbalana beretin túri bar. Aımaq basshysy aýdan ákimine qarasha aıyna deıin osy máseleniń sheshimin tabýyn tapsyrdy.

Sonymen qatar, oblysta jeke tulǵa­lardan qarjy alyp kúrish óndirýmen shuǵyldanatyn sharýashylyqtar bar. Qolda bar málimet boıynsha olardaǵy kúrish egisiniń kólemi 17 myń gektardan astam kórinedi. Olar sharýashylyq basshylarymen kelisimshartqa otyryp, kúzde ár kılogra mm kúrishti 25-27 teńge aralyǵynda alyp kelgen. Al bıyl 30 teńge kóleminde baǵalap otyr. Bul ne degen sóz? Kelisimshart ınvestordyń yńǵaıyna qaraı jasalǵan. Osy boıynsha sharýashylyqta óndirilgen ónim túgeldeı ınvestor kásipkerdiń qaramaǵyna ótip ketýine jaǵdaı jasaıdy. Nátıjesinde sharýashylyqta jumys atqaratyn ujym músheleriniń áleýmettik jaǵdaıyna keri áserin tıgizedi. Baıqasańyz, búginde jeke tulǵanyń qarajatyna kúrish óndirýge asa yntaly sharýashylyq basshylary barshylyq. Al bul sharýashylyq basshylary óz halqynyń qamyn oılaýdan góri jeke paıdasyn kóp kókseıdi degen oıǵa jeteleıdi. Bul oraıda ákim qarapaıym ǵana esepke júginedi. «Biz ústimizdegi jyly kúrishke tólenetin sýbsıdııa normasyn 25,0 myń teńgege kóterdik. Budan basqa kúrish óndirisinde paıdalanylatyn mıneraldy tyńaıtqysh, gerbısıdter, sý jetkizip berý qyzmetine tóleıtin Úkimet bekitken sýbsıdııalar bar. Sýbsıdııalardyń barlyǵyn qosqanda ár gektarǵa ortasha 42,7 myń teńge sýbsıdııa tóleneıin dep otyr. Al 1 gektar kúrish óndirisine ketetin ortasha shyǵyn 166,7 myń teńge kóleminde. Sonda ketken shyǵynnyń tórtten bir bóligin memleket sýbsıdııalap otyr. Bylaı aıtqanda, ár óndirilgen kılogramm kúrishtiń ózindik qunyn 11,5 teńgege (25,5%) memleket tómendetip otyr degen sóz. Bul sharýashylyqtar úshin úlken qoldaý emes pe? Sondaı-aq aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshiler úshin salyqtyń jeńildetilgen júıesi qarastyrylǵan. Alaıda, sharýashylyqtar bul qoldaýdy durys paıdalanbaı otyr. Sebebi, joǵaryda aıtyp ótkendeı kóktem aılarynda qarjy qajet kezde kúrishti ózindik qunynan tómen baǵalap, ótkizip jiberedi. Sondyqtan qarjylandyrýshy kompanııalardyń aldynda jyl saıyn qaryz bolyp, solarǵa táýeldi bolyp qalǵan. Bıylǵy jyldyń ózinde egin sharýashylyǵyn qoldaý baǵdarlamalary boıynsha qaıtarymsyz 2,9 mıllıard teńge bólinip, qazirgi kezde sharýashylyq qurylymdaryna tólenýde. Osydan kelip, memlekettiń aqshasyn kim paıdalanyp jatyr degen oı týady? Bul jóninde qazirgi kezde quzyrly organdar taldaý júrgizýde. Bizde keıbir ınvestorlar sharýashylyqqa aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn satyp áperip, oǵan jumsaǵan shyǵyndy 2-3 jyldyń kóleminde artyǵymen qaıtaryp alyp jatqan jaǵdaılary bar. Osydan kelip týyndaıtyn suraq – nelikten sharýashylyqtar tehnıkany lızıngtik jolmen satyp alý jónindegi Úkimettiń qoldaýyn paıdalanbaıdy?», dedi ákim. Osy oraıda barlyq deńgeıdegi ákimderge aldaǵy ýaqytta sharýashylyqqa qarajat salatyn keıbir jeke ınvestorlardyń áreketterin qatań baqylaýǵa alýy kerek degen oıymen bólisti. Aýyldaǵy halyqtyń nesibesin kim kóringenge talatyp qoıý jón emes.

Kúrish óndiretin sharýashylyqtardyń tizimi jasaqtalyp, kóktemgi egis jáne egin jınaý naýqanyna qajetti qarjy kim arqyly beriletinine taldaý jasaldy. Olardyń qajetti qarjy kólemin «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ, aýyldyq tutyný kooperatıvi nemese «AgroHoldıng Baıqońyr» JShS arqyly alýyna múmkindik qarastyrylyp jatyr. Sonymen qatar, sharýashylyqtardyń óndirgen ónimin tıimdi baǵaǵa satylýyna yqpal etýdiń joly da retteledi.

Oblys ákiminiń orynbasary Rzaqul Nurtaev bastaǵan jumys toby barlyq aýdandardy aralap, sharýashylyq basshylarymen kezdesip, nesıe qarjysyn tartý joldaryn túsindirgen bolatyn. Sonymen qatar, sharýashylyqtardyń pikirlerin tyńdap, jeke-jeke ár sharýa­shylyq boıynsha qarjy tartýdyń qaı jolymen baratynyn aldyn ala taldaý jasaldy. Sonyń qorytyndysy boıynsha, nesıe seriktestikteri júıesi ar­qyly qarjylandyrý jolyn tańdap otyrǵan sharýashylyq sany 64 bolsa (olardyń jalpy egis kólemi 16,2 myń ga), aýyldyq tutyný kooperatıvterin quryp jumys jasaýǵa nıet bildirýshiler 18 sharýashylyq (egis kólemi 19,3 myń ga). Al jańadan qurylǵan Agroholdıng arqyly jumys isteýge nıet bildirgender 79-ǵa jetip otyr. Olardyń jalpy egis kólemi 35,5 myń gektardy quraıdy. Al 77 sharýashylyq (9,0 myń ga) «ózimiz keıin kóremiz» degen pikirde eken. Árbir sharýashylyq boıynsha jaǵdaı jiti zerttelgeni kórinip otyr. «Sondyqtan kelesi jyldyń egisine qajetti nesıe tartý úshin oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna, «Baıqońyr» áleýmettik kásipkerlik korporasııasymen birlesip, joǵaryda atalǵan qarjylandyrýdyń 3 baǵyty boıynsha «QazAgro» UBH» AQ-pen qazan aıyna deıin tıisti kelisimge kelý jóninde tapsyrma beremin. О́zderińiz kórip otyrsyzdar, Agroholdıngke senim artyp otyrǵan sharýashylyqtar kóp. Endi sony aqtap shyǵý kerek» degen pikirdi ortaǵa saldy aımaq basshysy.

Osyǵan baılanysty «Baıqońyr» áleýmettik kásipkerlik korporasııasyna «Agroholdıng» arqyly kúrishti satyp alý jumystaryn osy jyldan bastaý tapsyryldy. Jáne satyp alý baǵasy 40 teńgeden kem bolmaýy qatań eskerti