Rýhanııat • 07 Aqpan, 2020

«Balam, keshir, jalǵyz jol osy boldy»

27 retkórsetildi

Sonaý 80-jyldardyń aıaǵy kezinde Reseımen eki ortadaǵy she­kara joq ýaqytta sol jaq­taǵy aǵaıyndarǵa jıi barýshy edik. Saratov oblysynyń Krasnyı Kýt aýdany Komsomol selo­synda qandastarymyz kóp bolatyn. Olar bir-birimen ja­qyn týystaı aralasyp ketken. Aǵaıyndarmen dastarqan basyn­da bolǵanda seloda dıadıa Maksım atanyp ketken (durys esimi Maqulbek), sol kezde jasy 70-ke taıanyp qalǵan aǵamen jıi kezdesip qalatyn edik. Aǵanyń oń qolynyń úsh saýsaǵy joq bolatyn.

Aǵaıyndar áńgime arasynda, «Maqulbek úsh saýsaǵy joq bolǵandyqtan soǵysqa barmaı, Saratovta eńbek armııasynda jumys istegen, osy jaqta úılenip qalyp qoıǵan. Úsh saýsaǵynyń kesilýi – soǵys­qa barmaýdyń amaly-mys» degen­di de aıtatyn.

Bir barǵanda Maqulbek aǵa­nyń úıine ádeıi kirip, estip júr­gen áńgimeniń durys-burysyn aı­typ berýin ótindim. Aǵa ún­siz otyryp qaldy. Birazdan keıin ol, «Qaraǵym, bul bir ish­te qatyp qalǵan shemen edi. О́mir­diń kóbi ketip, azy qalǵanda isht­e saqtap neǵylaıyn? О́tinish jasap otyr ekensiń, endeshe aıtaıyn», dep áńgimesin bastady.

 – Kindik qanym tamǵan jer Syr óńiri edi. Ákem Qajyǵul, anam Zııashtan jalǵyz ul bolatynmyn. Jasym 17-ge kelgen kezde soǵys bastaldy. Aýyl­daǵy er azamattar birinen soń biri maıdanǵa alyna bastady. Bizdiń úı ishimiz kolhozdyń bir otar qoıyn baǵyp, qum arasynda otyratyn. Anda-sanda ákem kolhoz ortalyǵyna baryp kelgende maıdannan kelip jat­qan Qara qaǵazdy da aıtyp, kúrsinetin. Ana shańyraqtyń tútini óshti-aý. Myna qarǵys atqan soǵys qashan bitedi? – dep qaıtalap aıtyp otyrýshy edi.

Soǵys ekinshi jylǵa aıaq bas­qanda meniń qurbylarym da birtindep maıdanǵa shaqyryla bastady. Osy ýaqyttardan bas­tap ákem bizdermen sóılesýdi qoıdy. Kóp oılanatyndy shy­ǵardy. Bir kúni meni qumnan otynǵa sekseýil shaýyp alyp kelemiz dep ertip shyqty. Oıym­­da eshteńe joq, ákemmen ile­­­sip júre berdim. Sekseýil ós­ken jerge kelgennen keıin at­tan túsip, balta, shottarymyzdy ázirlep jatqanbyz. Bir ýaqytta ákem qasyna shaqyryp aldy. Júzi qatýlanyp ketken. Bu­ryn-sońdy bundaı minezin de baıqaǵan emespin. «Balam, oń qolyńdy myna sandal aǵashqa qoı», dep buıyrdy. «Nege áke?» dep suraı bergenimde, «Qo­lyńdy sandalǵa qoı!», dep aqy­ryp jiberdi. Amalsyzdan qolymdy sandalǵa qoıyp, áke­me moınymdy buryp qaraı ber­genimde onyń qolyndaǵy bal­ta júzi jarq etip kóterilip baryp, saýsaqtaryma qadaldy. Kózim qaraýytyp, basym aınalyp talyqsyp kettim. Birte-birte esimdi jısam, ákem kıizdi ór­tep, kúlin kesilip túsken saý­saǵymnyń ornyna basyp jatyr. Saýsaqtarymdy shúberekpen orap tańyp tastaǵannan keıin ózime-ózim kelgendeı boldym. Qasymda únsiz otyrǵan ákem biraz­dan keıin sózge keldi. «Ba­lam, meni keshir. Basqa amal joq, kindikten taraǵan jal­ǵyz ulsyń. Qan maıdanǵa jiber­meýdiń jalǵyz joly osy boldy. Senen aıyrylsam meniń urpa­ǵym máńgige joıylady ǵoı. Alla Taǵala bul kúnámdi ke­shi­re gór», dep eńkildeı jylap jiberdi.

Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin 43-tiń qaharly qysynda maǵan da áskerge shaqyrtý qaǵa­zy keldi. Aýdandyq komıssa­rıat árli-berli kúmánmen qara­dy-aý deımin, ásirese saýsaq­tarymnyń qalaı kesilgeni jó­nin­de uzaq tekserip baryp, so­­ǵys­qa jaramsyz, biraq eńbek ar­­mııasynda jumys isteýge bo­la­dy degen anyqtama berdi. So­­dan keıin Saratov qalasyna kó­shirilgen zaýytqa jumysqa jiberdi. Bul jabyq áskerı zaýytta men sııaqtylar aınalasy myqty qorshaý jasalǵan alańda vagonmen kelgen júkterdi túsirýmen aınalystyq. Zaýyt ishine kirgizbeıtin. Bir jyl jumys istegennen keıin biz­der­di Saratovtyń qasyndaǵy Rtıshevo qalasyna aýystyrdy. Sol jerde maıdandaǵy jaýyngerlerge arnap, aıaq kıim (kerzi etik) tigetin fabrı­kada erler, áıelder kóp adam jumys istedik. Osynda júrgende fabrıkada áriptes bolǵan Raýza esimdi bashqurt qyzymen tanysyp, bas qostym. Jumysshylarǵa arnalǵan baraktan bir bólme alyp, birge turdyq.

Jeńis merekesi bolatyn jyly ata-anamnyń dúnıeden ozǵany týraly elden habar aldym. Qan maıdanǵa attanbasa da jalǵyz uldyń alysqa ketkeni olarǵa aýyr tıgen bolar dep oılaımyn. Bizderdi soǵys bitse de, birden bosata qoıǵan joq. Osy jerde túr­li jumystarǵa saldy. Tek 1946 jyly ǵana birjola bosap, Raýzany ertip aýyl­ǵa qaıt­tym. Bul kezde tuńǵysh qyzy­myz bar bolatyn. So­ǵystan keıin eldiń áli esin jııa qoımaǵan kezi. Maıdanǵa attanǵan aǵalar da, meniń qur­­bylarymnyń kópshiligi de soǵystan oralmaǵan eken. Osyny kórgende boıymdy bir aýyr oılar basqandaı boldy. Maıdannan qaıtpaǵan qur­dastarymnyń aldynda kinám bar­daı sezindim. Oılana kele, keri qaıtýdy jón sanadym. Mine, 50 jylǵa jýyq ýaqyttan be­ri osy jaqta turyp kele­min. Iá, týǵan jerdiń orny bólek qoı. Saǵynasyń. Keıde ul-qyzdarym úıge jınala qal­ǵanda olarǵa, «Men dú­nıe salǵanda Syr óńiriniń qaı jerinen bolsyn bir ýys topy­raq ákelip, zıratyma salyńdar. Eń bolmaǵanda týǵan jerdiń topyraǵyn ıiskep, jataıyn»,  dep amanatymdy aıtyp júrmin. Qaraǵym, meniń basymdaǵy jaǵ­daı osy edi. Ákemniń sol kezdegi áreketine, «Nege bulaı is­tediń?» dep aıta almaımyn. Jalǵyz uldy aman alyp qalý­dyń jóni osylaı bolar dep oılaǵan bolar. Kim bilsin? Aǵa áńgimesin aıaqtap, únsiz qaldy. Nury taıa bastaǵan janarynda jas tamshylary tur eken.

Aǵamen qoshtasyp úıden shyqtym. Boıymdy aıaýshylyq sezimi bıledi. Jýrnalıstik qyz­­metke saı áýestikpen jan jarasyn qozǵap jiberdim be degen de oı keldi.

 

Serik JUMAǴALIEV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

P.S. Osy bir kezdesýge­ de­ 30 jyl­daı ýaqyt ótip ketip­ti. Osy­dan 5 jyl buryn Kom­somol selosyna bardym.­ Bári ózgergen. Úlkender azaı­ǵan. Se­lonyń kúnshyǵys jaǵyn­daǵy musylmandar zıratynda jatqan joldasymnyń ata-ana­synyń basyna baryp, duǵa baǵyshtadyq. Sol zırattan Maqulbek aǵa da máńgilik me­kenin taýypty. Ul-qyzdary áke­siniń sońǵy amanatyn oryn­dap, «Syrdyń bir ýys topy­raǵyn ákelip, qabirine saldy ma eken?» dep oıladym. Sol bir ýys topyraqpen birge kindiginiń qany tamǵan perzentine Syrdyń syldyraı aqqan shýyn ákelgen bolar dep oıladym. Myna bir jalǵan dúnıede urpaǵyn saqtap qalý úshin tosyn áreketke barǵan ákege Arystandy-Qarabas jeli muńyn jetkizip turǵan bolar... Iá, solaı da bolar... Bul soǵystyń adamdar júregine salǵan jarasy ǵoı.

 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar